GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _salitâng pang-ukol_?
NAG-AARAL. Tinátawag na pang-ukol ang pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán
na siyáng ginágamit sa pagbabadyá ng̃ kaukulán ó kapangyarihan ng̃
dalawáng pang̃ung̃usap; hal.: tubig _na_ malinaw; aklát _ni_ Terio;
kumot _sa_ Iloko.
G. ¿Marami bagá ang mg̃a salitâng pang-ukol sa ating wikà?
N. Sa biglâng pagkukurò ay walâ isá man sa Wikàng Tagalog ng̃ mg̃a
salitâng pang-ukol, sapagkâ’t ang mg̃a náuukol sa kanyá ay ginágamit
na sa ibáng panig gaya sa pang-anib (ó ligazón) at sa pang-akbáy (ó
artículo). Gayón man, sapagkâ’t itóng bahagi ng̃ pang-ukol ay isá
sa maháhalagáng pangkát ng̃ kaisipán ay kinakailang̃ang magkaroón
siyá ng̃ mg̃a salitâng dapat gamitin yamang dito’y lalòng tumpák ang
paggamit. Náitó ang mg̃a salitâng pang-ukol sa ating wikà: _na_, _ni_,
_kay_, _ng̃_, _pará kay_, _pará sa_, _laban kay_, _laban sa_, _sa
haráp_, _sa ilalim_, _sa may_, _mulâ_ ó _sapúl_, _dapit_ ó _dako_,
_hanggán_, _ayon_ ó _alinsunod_, at _bagay sa_, ó _tungkól sa_.
G. ¿Kailán ginágamit ang bawà’t isá?
N. Isáisáhín natin ang pagpapaliwanag:
Ginágamit ang _na_ kung pinaglalakip ang dalawáng bagay na, ang isá’y
náuukol sa isá, hal.: bahay _na_ pawid, aklát _na_ mapulá, tubig _na_
malinaw. Dapat matantô na itóng pang-ukol na _na_ ay inilálagáy na
_na_ kailan ma’t ang unang salitâ ó bagay ay nagtatapós sa pangtinig,
liban lamang sa _n_. Kung nagtatapós namán sa ting̃ig (ó vocal), ang
_na_ ay nagigíng _ng_, na isinusugpóng sa unang salitâ, gaya ng̃:
magandá_ng_ barò, dakilà_ng_ asal, malakí_ng_ bahay. Kung nagtatapós
sa _n_, ang _na_ ay nagigíng _g_ lamang na isinusugpóng din sa
unang salitâ, gaya ng̃: bayan_g_ marang̃ál, kundiman_g_ marikít,
tugtugan_g_ masayá.
Ginágamit ang _ni_ kailan ma’t pinaglalakip ang isáng bagay na anó
man sa isáng ng̃alan ng̃ táong kinaúukulan ó nagmamayarî, hal.:
bahay _ni_ Tasio, alak _ni_ Ayala, aklát _ni_ Huan.
Ginágamit ang _kay_ kailan ma’t pinagsasama ang isáng salitâng
nagbabadyá ng̃ anó mang layon sa ng̃alan ng̃ táong paglalayunan,
hal.: tumirá _kay_ Luis, dumalaw _kay_ Mariano, tumung̃o _kay_ Pedro.
Ginágamit ang _ng̃_ kailan ma’t ibig pagsamahin ang isáng bagay
ó kasangkapan sa isáng kapwà bagay ó ng̃alan ng̃ katungkulan na
siyáng kinaúukulan ó nagmamayarî, hal.: haligi _ng̃_ bahay, tungkô
_ng̃_ kalán, bayabas _ng̃_ tao, aklát _ng̃_ abogado, panitik _ng̃_
mánunulát. Kung minsa’y hindî na nilálagyán ng̃ _ng̃_, hal.:
_Panulat-babae_, _timpalák-kagandahan_, atbp.
Ginágamit ang _sa_ kailan ma’t nais pagsamahin ang isáng salitâng
nagsusulit ng̃ anó mang layon sa ng̃alan din ng̃ anó mang bagay na
pinaglalayunan, hal.: lumang̃óy _sa_ tubig, sumakáy _sa_ bangkâ,
tumung̃o _sa_ bukid, tumirá _sa_ bundók. Ginágamit din ang _sa_
kailan ma’t pinaglalakip ang anó mang bagay sa bayang kanyáng
pinanggaling̃an, hal.: tubig _sa_ Mariláw, tabako _sa_ Kagayán, tao
_sa_ Bisayà, kumot _sa_ Iloko, barò _sa_ Kalibo, Birhen _sa_ Mulawin,
atbp. Sa bagay na itó’y madalás din namáng hindî na lagyán ng̃ _sa_,
ó dilì kayâ’y sa pamamagitan lamang ng̃ pang-anib (ó ligazón), hal.:
tubig Mariláw, kumot Iloko, tabako_ng_ Kagayán, tao_ng_ Bisayà,
barò_ng_ Kalibo, atbp.
Ginágamit ang _pará kay_ kung ibig pagsamahin ang isáng bagay ó
ng̃alang tiyák sa isáng ng̃alan namán ng̃ tao na kanyáng kinaúukulan,
hal.: itóng manggá’y _pará kay_ Luis, yaóng saging ay _pará kay_
Binong, si Mameng ay _pará kay_ Huan, si Anong ay _pará kay_ Binay.
Ginágamit namán ang _pará sa_ kailan ma’t pinagsasama ang isáng bagay
ó ng̃alan sa isáng bagay na kanyáng kinaúukulan, hal.: Ang Pilipinas
ay _pará sa_ mg̃a pilipino, ang babae ay _pará sa_ lalaki, ang anák
ay _pará sa_ iná, ang tao ay _pará sa_ bayan, akó’y _pará sa_ iyó,
si Huan ay _pará sa_ pusà.
Ginágamit din ang _laban kay_ kailan ma’t nais pagsamahin ang isáng
bagay ó ng̃alang tiyák sa isáng ng̃alan ng̃ táong kinakalaban ó
kakalabanin, hal.: Si Jeffries _laban kay_ Johnson, ang suiso’y
_laban kay_ Rakú, si Kulás ay _laban kay_ Ninoy.
Ginágamit ang _laban sa_ kailan ma’t pinagsasama ang isáng bagay
ó ng̃alan sa isáng bagay na kanyáng kinakalaban, hal.: ang pusà’y
_laban sa_ áso, ang ahas ay _laban sa_ dagâ, ang tao’y _laban sa_
hayop, si Lucio’y _laban sa_ tigre, ang Rusia’y _laban sa_ Hapón,
ang Espanya’y _laban sa_ Maruekos.
Ang kágamitán ng̃ ibá pang pang-ukol ay dî na dapat pagpaliwanagan,
sapagkâ’t hindî lubhâng kahirapang gawín.