G. ¿Alín ang kágamitán ng̃ anyông _maká_?
N. Itóng _maká_ baga ma’t nábibilang sa mg̃a anyông pangtulong ay
isá rin sa malimit gamitin sa ating mayamang salitâ. Náitó ang mg̃a
sinúsunód na tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit:
I.--Ginágamit ang _maká_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃
kalayàang makagawâ ng̃ anó mang kilos sa sariling katawán, hal.:
makabasa, makasulat, makakain, makaihì, makatakbó, makalakad,
makapasok, makalabás, makaligò, makalang̃óy, makagawâ, makadipá,
makatulog, atbp.
II.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa kaisipán at sa
damdamin ng̃ tao ay nagagawâ ring pangwatas dito sa _maká_ at kung
magkaganitó’y nagbabadyá ng̃ mg̃a kilos ó gawàing pagkakátaón ó
hindî ináasahang mangyari, hal.: sa alala ay makaalala, sa gunitâ ay
makagunitâ, sa isip ay makaisip, sa damdám ay makaramdám, sa damá
ay makadamá, sa hipò ay makahipò, sa kita ay makakita, sa masíd ay
makamasíd, sa ting̃ín ay makating̃ín, sa diníg ay makariníg, sa amóy
ay makaamóy, atbp.
III.--Kung ang isáng pangwatas ay nagkakahulugán ng̃ anó mang bagay
na binabalak gawín, ang ugát na yaó’y magagawâ ring pangwatas dito
sa _maká_ na ang kahulugá’y kung makakayang ganapín ang náturang
balak, hal.: _Mang̃ing̃isdâ_ akó kung _makakapang̃isdâ_, _susulat_
siyá kung _makasusulat_, _papasok_ akó kung _makapapasok_, atbp.
IV.--Ginágamit din ang _maká_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃
kasiràáng hindî sinasadyâ na ibinung̃a ng̃ mg̃a katutubòng pangyayari.
Dapat matantô na itó’y malimit gamitin sa mg̃a panahóng nakaraán,
hal.: ang _hang̃in_ ay siyáng _nakagibâ_ ng̃ mg̃a bahay, ang _apóy_
ay siyáng _nakatupok_ ng̃ táhanan, ang _lindól_ ay siyáng _nakaguhô_
ng̃ simbahan, ang _bahâ_ ay siyáng _nakasirà_ ng̃ mg̃a halaman, atbp.
V.--Nagagawâ ring pangwatas dito sa _maká_ ang mg̃a ugát na
nagbabadyá ng̃ lumbáy ó sayá ng̃ sino man, at ang mg̃a pangwatas na
itó’y nagkakahulugán ng̃ anó mang pangyayari na siyáng lumilikhâ ng̃
gayóng kalumbayan ó kasayahan, hal.: sa iyák ay makaiyák, sa lumbáy
ay makalumbáy, sa lungkót ay makalungkót, sa luhà ay makaluhà, sa
sayá ay makasayá, sa alíw ay makaalíw, sa tawa ay makatawa, atbp.
Dapat lamang mabatíd, na, ang mg̃a pangwatas na itó’y napakalimit
gamitin sa panahóng nakaraán.
VI.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ kagaling̃an ó kasamâan
ng̃ anó mang bagay ay nagagawâ ring pangwatas dito sa _maká_ na
nagkakahulugán ng̃ isáng bagay na siyáng lumilikhâ ng̃ násabing
kagaling̃an ó kasamâan, hal.: sa buti ay makabuti, sa galíng ay
makagalíng, sa buhay ay makabuhay, sa ginhawa ay makaginhawa, sa
samâ ay makasamâ, sa lalâ ay makalalâ, sa sakít ay makasakít, atbp.
VII.--Ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man at náangkapán ng̃
_maká_ ay nagigíng salitâng pangdiwà (ó sustantivo) na ang kahulugá’y
pagkampí ó pagsapì sa gayó’t ganitóng pangkát, panig, lapìán, atbp.,
hal.: sa bago ay makabago, sa lumà ay makalumà, sa bayan ay makabayan,
sa parì ay makaparì, sa tao ay makatao, sa hayop ay makahayop, sa
kastilà ay makakastilà, sa intsík ay makaintsík, atbp.
VIII.--Ang mg̃a ugát na tumutukoy sa ibá’t ibáng anyô ó kilos ng̃
katawán ng̃ tao ay naipangwawatas din sa _maká_ na ang kahulugá’y
ang kalabisán ó kasagwâan ng̃ náturang anyô ó kilos, hal.: sa dilat
ay makadilat, sa ng̃isi ay makang̃isi, sa ng̃ang̃á ay makang̃ang̃á,
sa ting̃ín ay makating̃ín, atbp.