G. ¿Malimit bagáng gamitin itóng anyông _in_ sa ating mg̃a pangwatas?
N. Ang pangtiyák na anyông _in_ ay totoóng makabuluhán at siyáng
malimit gamitin sa ating mg̃a salitâ, sapagkâ’t siyá ang tumitiyák
ng̃ anó mang binabanggít ng̃ pangwatas.
G. ¿Alínalín ang mg̃a tuntuning dapat mataluntón sa paggamit ng̃
náturang anyô?
N. Lubhâng mahirap pòng bigyán ng̃ mg̃a tuntuning tiyák na tiyák ng̃
sa kanyá’y paggamit, dahil sa karamihan ng̃ mg̃a anyông pangtiyák na
ginágamit sa ating wikà. Gayón man, ay malálagyán ng̃ mg̃a tuntuning
sukat mapagpátakarán ng̃ paggamit sa anyông _in_, at itóng mg̃a
sumúsunód:
I.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán
ng̃ pagkuha ó pagdampót ng̃ anó man, hal.: sa samsám ay samsamín, sa
gamit ay gamitin, sa dakót ay dakutín, sa dalá ay dalhín, sa bilí
ay bilhín, sa dampót ay damputín, atbp.
II.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán
ng̃ paghing̃î ó paghirám ng̃ anó man, hal.: sa hing̃î ay hing̃ín,
sa hirám ay hiramín, sa utang ay utang̃in, atbp.
III.--Ang mg̃a salitâng pangtayô sa pag-áarì (ó pronombre posesivo)
ay magagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _in_, na nagkakahulugán
ng̃ pag-arì ng̃ anó man, hal.: sa _akin_ ay _akinin_, sa _iyó_ ay
_iyuhin_, sa _kanyá_ ay _kanyahín_, sa _atin_ ay _atinin_, sa _inyó_
ay _inyuhin_, atbp.
IV.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagkain ó pag-inóm
ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, ay binabaybáy sa _in_, hal.:
sa kain ay kainin ó kanin, sa lamon ay lamunin, sa inóm ay inumin,
sa higop ay higupin, sa tunggâ ay tunggâin, sa hithít ay hithitín,
sa tagáy ay tagayin, atbp.
V.--Ang mg̃a salitâng ugát na may kátuturán ng̃ pagtawag ó pagsundô
sa sino man, ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa tawag ay tawagin,
sa sundô ay sundùín, sa kaon ay kaunin, atb. Kung minsan ang iláng
ugát na sakláw nitóng pagtawag ó pagsundô ay binabaybáy sa _an_,
gaya ng̃ kawáy ay kawayán, ng̃ sutsót ay sutsután, atbp.
VI.--Ang mg̃a salitâng ugát na may kahulugán ng̃ pag-akit ó pag-alók
ng̃ isá sa isá ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa pigíng ay
piging̃ín, sa akit ay akitin, sa alók ay alukín, atbp.
VII.--Ang mg̃a ugát na nagtatagláy ng̃ kahulugán ng̃ paghanap ó
pagsaliksík ng̃ anó man, ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa hanap
ay hanapin, sa halihaw ay halihawin, sa saliksík ay saliksikín, sa
apuhap ay apuhapin, sa kapâ ay kapâin, sa salát ay salatín, atbp.
VIII.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kahulugá’y
pagkibô ó paggaláw ng̃ anó man, hal.: sa kibô ay kibùin, sa galáw
ay galawín, sa luglóg ay luglugín, sa alók ay alukín, sa kundáy ay
kundayin, atbp.
IX.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y
pagdadalá ó pagpapasán ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, hal.:
pasán, pasanín; dalá, dalhín; tagláy, taglayín; kilik, kilikin;
kalong, kalung̃in; buhat, buhatin; atbp.
X.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃
pagtanggáp ng̃ anó man, hal.: tanggáp, tanggapín; sahod, sahurin;
sambót, sambutin; salubong, salubung̃in; atbp.
XI.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y
nagbabadyá ng̃ mg̃a paraán sa paghuli ng̃ anó mang hayop na gumagalà
sa lupà at sa himpapawíd, hal.: sa batíng ay bating̃ín, sa sumpít
ay sumpitín, sa silò ay silùin, sa baríl ay barilin, sa bató ay
batuhín, atbp.
XII.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a ugát na ang kahulugá’y
nagbabadyá ng̃ mg̃a kaparaanáng ginagawâ sa paghuli ng̃ mg̃a isdâ ó
ng̃ mg̃a hayop na tumatahán sa tubig, hal.: sa lambát ay lambatín,
sa dalá ay daláhin, sa bing̃uwít ay bing̃uwitín, sa lambóng ay
lambung̃ín, sa siík ay siikin, sa salapáng ay salapang̃ín.
XIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a gawî ng̃ damdamin
ay maáarìng gamitin sa _in_ kailan ma’t ang kahulugá’y pakabíg sa
gumagawâ, hal.: tanáw, tanawín; panoód, panoorin; ling̃ón, ling̃unin;
ding̃ig, ding̃igín ó dinggín; lasáp, lasapín; namnám, namnamín; amóy,
amuyín; singhód, singhurin; hipò, hipùin; damá, damahín ó damhín;
atbp. Marami rin ang ginágamit sa _an_ ukol sa bagay na itó, gaya
ng̃ ting̃ín ay tingnán; tikím, tikmán; pakinig, pakinggán; atbp.
XIV.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pag-íisip, pag-alala at
pag-ibig ay ginágamit din sa _in_, hal.: isipin, kurùin, buhayin,
usisàin, alalahanin, gunítâín, panimdimín, ibigin, nasàin, irugin,
sintahín, naisin, atbp.
XV.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagputol, pagtimbáng
at pagsukat ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa putol ay putulin,
sa tagâ ay tagâin, sa tabas ay tabasin, sa palakól ay palakulín, sa
lagarì ay lagarìin, sa timbáng ay timbang̃ín, sa taya ay tayahin,
sa balak ay balakin, sa takal ay takalin, atbp.
XVI.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ pagsirà ó paggibâ
ó paglupít ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa sirà ay siràin, sa
gibâ ay gibâin, sa sunog ay sunugin, sa guhô ay guhùin, sa patáy ay
patayín, sa sundáng ay sundang̃in, sa gulok ay gulukin, atbp. May
ilán ding binabaybáy sa _an_, gaya sa sugat ay sugatan, atbp.
XVII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na karaniwan
ay nagagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _in_ na nagkakahulugán
ng̃ paggawâ sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá; hal.: sa barò ay
barùin, sa salawál ay salawalín, sa balabal ay balabalin, sa tungkód
ay tungkurin, sa bahay ay bahayin, sa payong ay payung̃in, atbp.
XVIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pagbilang ay
maáarì ring gawíng pangwatas dito sa _in_, at kung magkaganitó’y
nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó man sang-ayon sa kápakanán ng̃
isá’t isá, gaya sa isá ay isahín, sa dalawá ay dalawahín, sa limá
ay limahín, sa sampuô ay sampùin, atbp.
XIX.--Ginágamit ang _in_ sa pagtiyák ng̃ ibá’t ibáng sakít na
dinaramdám, hal.: sa lagnát ay lagnatín, sa hikà ay hikàin, sa ng̃iki
ay ng̃ikihin, sa ubó ay ubuhín, sa iti ay itihin, sa sikmurà ay
sikmuràin, sa bulutong ay bulutung̃ín, sa kólera ay kolerahín atbp.
XX.--Nagsusulit ng̃ pagkakáwang̃ís ó pagkayarì, kailan ma’t tumutukoy
sa panahóng nakaraán, hal.: sa saging ay sinaging, sa duhat ay
dinuhat, sa santól ay sinantól, sa sampalok ay sinampalok, sa gulay
ay ginulay, sa bataw ay binataw, atbp.
XXI.--Ang mg̃a salitâng pangturing ay nágagawâng pangwatas dito sa
anyông _in_, hal.: mahál, mahalín; magandá, magandahín; masamâ,
masamâin; mabuti, mabutihin; matamís, matamísin; atbp.