G. ¿Sa anó pa nabábahagi ang salitâng pangdiwà?
N. Sa tinátawag na _dalisay_ (ó simple) at _mayhalò_ (ó compuesto).[11]
Tinátawag na _dalisay_ ang salitâng walâng idinaragdág na anó man sa
kanyáng pagigíng salitâ ó kayâ’y ang salitâng tinátawag na ugát, hal.:
sanggól, bahay, kahoy, banál. Tinátawag na _mayhalò_ ang salitâng
dalisay ó ugát na dinagdagán ng̃ anó mang anyô (ó partícula) magíng
sa una ó hulihán kayâ, hal.: kabatàan, kabuhayan, kasalo, pabang̃ó,
pag-ibig, pag-asa, atbp.
G. ¿Paano ang mg̃a kaparaanáng ginagawâ nang ang salitâng dalisay
ay magíng salitâng mayhalò?
N. Sa mg̃a paraáng sumúsunód:
_Una._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng dalisay ó ugát na inangkapán ng̃
_ka_ at sinugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ sang-ayon sa mg̃a pangyayari,
hal.: buhay, bayan, batà, gandá, buti, linis, atbp. ay nagigíng
kabuhayan, kabayanan, kabatàan, kagandahan, kabutihan, kalinisan.
_Ikalawá._--Ang mg̃a salitâng dalisay ó ugát na inangkapán ng̃ _ka_
ay nagigíng mayhalò, na, ang kahulugá’y náuuwî sa may akibat ó may
kasama ó may kaakbáy, hal.: salo, sunò, sama, sabáy, piling, sakáy,
larô, tulong, atbp. ay nagigíng kasalo, kasunò, kasama, kasabáy,
kapiling, kasakáy, kalarô, katulong. Dapat alamíng ang mg̃a itó’y
nagbabadyá lamang ng̃ isá sa mg̃a kasama, akibat ó kaakbáy, at kung
ibig magsulit ng̃ dalawá ay kailang̃ang angkapán pa ng̃ anyông
_mag_, hal.: magkasalo, magkasunò, magkasama, magkasabáy, atbp. Kung
nagbabadyá namán ng̃ karamihan ay dapat ulitin ang unang dalawáng
pantíg ng̃ ugát, hal.: magkasalosalo, magkasamasama, magkasabaysabáy,
atbp.
_Ikatló._--Ang mg̃a salitâng dalisay na maáarìng gawíng pangwatas
ay nagigíng mayhalò kung angkapán ng̃ anyông _pa_, hal.: sa dusa
ay parusa, sa bang̃ó ay pabang̃ó, sa hiyás ay pahiyás, sa utang ay
pautang, sa mana ay pamana, atbp.
_Ikaapat._--Ang mg̃a salitâng dalisay na bumabanggít sa ng̃alan ng̃
mg̃a kamag-anak na inangkapán ng̃ anyông _mag_ ay nagigíng mayhalò
na ang kahulugá’y tumutukoy sa dalawá, hal.: amá, iná, bayáw,
asawa, pinsan, anák, atbp. ay nagigíng mag-amá, mag-iná, magbayáw,
mag-asawa, magpinsan, mag-anák. Kung nais tumukoy sa tatló ó marami ay
dapat ulitin ang unang pantíg ng̃ salitâng dalisay, hal.: mag-áamá,
mag-íiná, magbábayáw, magpípinsan, atbp.
_Ikalimá._--Ang mg̃a salitâng dalisay na nagbabadyá ng̃ anó man na
angkapán ng̃ _pinaka_ ay nagigíng mayhalò na ang kahulugá’y ang
bagay na humahalili, hal.: tao, hayop, walís, tinapay, tubig,
magulang, iná, amá, alilà, atbp. ay nagigíng pinakatao, pinakahayop,
pinakawalís, pinakatubig, pinakaanó, pinakaalilà, atbp.
_Ikaanim._--Ang mg̃a dalisay na tumutukoy din sa mg̃a ng̃alan ng̃ mg̃a
kamag-anak ay nagigíng mayhalò kailan ma’t inangkapán ó sining̃itan
ng̃ anyông _in_ at inulit ang kanyáng unang pantíg, na ang kahulugá’y
ang mg̃a ng̃alang hindî tunay ó hawa lamang, hal.: amá, iná, anák,
ali, kapatíd, atbp. ay nagigíng ináamá, iníiná, ináanák, ináali,
kinákapatíd.
_Ikapitó._--Ang mg̃a dalisay na tumutukoy sa mg̃a ng̃alan ng̃ bung̃a,
ng̃ bulaklák, ng̃ kasangkapan, atbp. ay nagigíng mayhalò kailan ma’t
inangkapán ó sining̃itan ng̃ _in_, na ang kahulugá’y ang pagkakatulad
ó pagkakáparis, hal.: balimbing, santól, gulay, sampaga, sampagita,
kamatsilé, karayom, sandók, tabò, ay nagigíng binalimbing, sinantól,
ginulay, sinampaga, sinampagita, kinamatsilé, kinarayom, sinandók,
tinabò.
_Ikawaló._--Ilán sa mg̃a salitâng dalisay ay nagigíng mayhalò kung
angkapán ó sing̃itan ng̃ _in_ at sugpung̃án ng̃ _an_, na, ang
kátuturá’y ang katapusán ng̃ anó man, hal.: kayas, tabas, pilì, atbp.
ay nagigíng kinayasan, tinabasan, pinilìan. Kung nagbabadyá ng̃
karamihan, ang _in_ ay dapat dagdagán ng̃ _pag_, na sa madalìáng sabi
ay nagigíng _pinag_ at sakâ sugpung̃án ng̃ _an_, hal.: pinagkayasan,
pinagtabasan, pinagpilìan.
_Ikasyám._--Gayón ding pagbubuô ang dapat gawín ukol sa pagbabadyá ng̃
iláng ng̃alan ng̃ anó mang bagay na ginamitan, nilagyán ó ginawâng
gayón sang-ayon sa ugát na tagláy, hal.: sa pulót ay pinulután, sa
gulay ay ginulayan, sa burdá ay binurdahán, sa guhit ay ginuhitan,
sa pulá ay pinulahán, atbp.
_Ikasampuô._--Kung iangkáp ang anyông _pang_ sa ibá’t ibáng ugát ay
nagigíng pangdiwà, na, ang kahulugá’y ang kasangkapang iginagawâ ng̃
anó man. Dapat lamang alamín na itóng _pang_ ay siyáng bumabago sa
iláng titik ng̃ ugát, gaya ng̃ mápupuná sa mg̃a kabanatang haharapín.
Halimbawà: panghakot, panghuli, panggapas, pang-ahit, panarók,
pamalò, pamahid, pangtunóg, pang̃ahig, panilò, atbp.