GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _diín_ (ó acento prosódico)?
NAG-AARAL. Ang biglâng pagbigkás ó kayâ’y ang pagdidiíng ginagawâ
sa gayó’t ganitóng ting̃ig ng̃ pantíg kung binibigkás ang isáng
salitâ ó pang̃ung̃usap.
G. ¿Anó namán ang tinátawag na _kudlít_ (ó acento ortográfico)?
N. Tinátawag na kudlít ang tandâ na malimit gamitin sa pagsulat na
siyáng pinakasagisag ó larawan ng̃ gayóng pagdidiíng ginagawâ.
G. ¿Anó ang kaibahán ng̃ _diín_ sa _kudlít_?
N. Na, ang _diín_ ay siyáng ginágamit sa pagbigkás, at ang _kudlít_
ay sa pagsulat. Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng nagtatagláy ng̃ kudlít
ay nagtatagláy rin namán ng̃ diín, hal.: _sibád_, _tugtóg_, _tamís_.
Ng̃unì’t ang salitâng may tagláy na diín, kadalasá’y walâng kudlít;
hal.: _bahay_, _nayon_, _tao_.
G. Ang pagdidiín sa mg̃a salitâ, ¿sa anó nabábahagi?
N. Gaya na ng̃ sinabi, ang mg̃a salitâ ay nabábahagi sa tinátawag
na _pabiglâ_ ó pagbigkás na mariín sa hulíng pantíg, _pábanayad_
ó pagbigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg, _pabagsák_ ó
pagdidiín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, at _pásagitsít_ ó pagdidiín
sa ikaapat ó ikalimáng hulí ng̃ pantíg.
G. ¿Mayroón bagáng mg̃a tuntuning sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng
_pabiglâ_ (ó aguda)?
N. Marami pò, at itóng mg̃a sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _bulíd_, _sigíd_, _bayáw_, _sabík_,
_baníg_, _apí_, _bibíg_, _sapúl_, _tamís_, _mahál_, _tunóg_, _amá_,
_isá_, _gabí_, _iná_, _kapatíd_, _dalawá_, _halagá_, at ibá’t ibá
pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog na ang
katapusáng ting̃ig (ó vocal) ay pinang̃ung̃unahan ng̃ dalawáng
pangtinig (ó consonante), ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg;
hal.: _biNLíd_, _biGKís_, _suBSób_, _buGTóng_, _yuPYóp_, _haGDán_,
_siKSík_, _aKYát_, _paTLáng_, _tuKLóng_, _tuDYó_, _tuKSó_, _linGGó_,
_baGSák_, _tuKTók_, atbp.
_Ikatló._--Ang mg̃a salitâng nátatapos sa _iya_, _iyo_, _uwa_, _uwi_,
may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay dapat bigkasíng
mariín sa hulíng pantíg, hal.: _tiyáp_, _liyó_, _buwán_, _buwíg_,
atbp.
_Ikaapat._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng nagtatapós sa tambál na ting̃ig
(ó vocal) may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay binibigkás
din ng̃ mariín; hal.: _paá_, _tiím_, _diín_, _doón_, _loób_, _noó_,
_totoó_, _alapaáp_, atbp.
_Ikalimá._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng gaya ng̃ _ag-ág_, _ig-íg_,
_iw-íw_, _is-ís_, _al-ál_, _ang-áng_, at ibá pang gangganitó, ay
binibigkás ding mariín ang hulíng pantíg; hal.: _anag-ág_, _paig-íg_,
_aliw-íw_, _alis-ís_, _buhalhál_, _paang-áng_.
_Ikaanim._--Ang mg̃a salitâng nagtatapós sa _ab_ ay binibigkás
na mariín sa hulíng pantíg, hal.: _sukáb_, _salakáb_, _sabsáb_,
_lagabláb_.[10]
G. ¿Alín namán ang mg̃a panutong sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng
_pábanayad_ (ó grave)?
N. Ang mg̃a sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _simoy_, _sabi_, _basa_, _sulat_,
_tao_, _sisi_, _nayon_, _bayan_, _sulit_, _bahay_, _kasama_,
_karayom_, at ibá pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa ikalawáng
hulí ng̃ pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawá ó
tatlóng pantíg, at ang mg̃a salitâng itó’y nagtatagláy sa katapusán
ng̃ kudlít na banayad (ó acento grave) ay binibigkás na mariín sa
ikalawáng hulí ng̃ pantíg; hal.: _wikà_, _nasà_, _batì_, _lahì_,
_pusò_, _pakò_, _sariwà_, _timawà_, _lagarì_, _bighanì_, _pintuhò_,
_pang̃akò_, atbp.
G. ¿Alín ang mg̃a tuntunin ukol sa mg̃a salitâng _pabagsák_ (ó
esdrújula)?
N. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng paris ng̃ _bíhirà_, _dálitâ_, _káhimán_,
_kápitan_, at ibá pang paris nitó ay binibigkás na mariín sa ikatlóng
hulí ng̃ pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg
gaya ng̃ _anás_, _bulóng_, _libíng_, atbp. na mg̃a salitâng pabiglâ
ó mariín kung bigkasín sa hulíng pantíg at sa hulí’y dinagdagán ng̃
_an_ ó _han_ ay binibigkás na mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg,
hal.: _ánasan_, _búlung̃an_, _líbing̃an_, _áliwan_, _búgtung̃an_,
_sígiran_, _lúksuhan_, atbp.
_Ikatló._--Ang ilán sa mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg
gaya ng̃ _ibig_, _nais_, _sabi_, _bulíd_, _hiláw_, _mahál_, atbp. na
pinang̃ung̃unahan ng̃ anyô (ó partícula) _ma_ ó _na_ ay binibigkás
ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, hal.: _máibig_, _mánais_,
_másabi_, _máhiláw_, _mámahál_, _mábulíd_, _másabi_, _máibig_,
_náturan_, _nábulong_, _nábasa_, _nákain_, atbp.
_Ikaapat._--Ang karamihan ng̃ mg̃a salitâng nagpapásimulâ sa _ka_
at nagtatapós sa _an_ ó _han_ gaya ng̃ _katíbayan_, _kagáling̃an_,
_katípunan_, _kabánalan_, _kagándahan_, _kamáhalan_, at ibá pang
gangganitó ay binibigkás ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg.
G. ¿Alín ang mg̃a panutong dapat sundín ukol sa mg̃a salitâng
_pásagitsít_ (ó sobresdrújula)?
N. Ang mg̃a panutong sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _súliranín_, _pátakarán_,
_mánunulát_, _paláisipán_, _palátuntunán_, _mánanagalóg_,
_mámamahayág_, _mánanalaysáy_, atbp., ay binibigkás na mariín sa
ikaapat at ikalimáng hulí ng̃ pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg
gaya ng̃ _himagsík_, _sigalót_, _himutók_, _halakhák_, atbp. na
mariín ang pagbigkás sa katapusáng pantíg at dinaragdagán sa hulí
ng̃ _an_ ay dapat bigkasíng mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg;
hal.: _hímagsikan_, _sígalutan_, _hímutukan_, _hálakhakan_, atbp.
_Ikatló._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng
pantíg, gaya ng̃ _lagpás_, _alíw_, _bigkís_, _bulóng_, _utos_,
_payo_, atbp. na pinang̃ung̃unahan ng̃ _pa_ at dinuduluhan ng̃ _an_
ó _han_ ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg; hal.:
_pálagpasán_, _páaliwán_, _pábigkisán_, _pábulung̃án_, _páutusan_,
_pápayuhan_, atbp.
_Ikaapat._--Ang mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg, gaya
ng̃ _lagarì_, _dalirì_, _sariwà_, atbp., na pinang̃ung̃unahan ng̃
_ma_ ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg, hal.:
_malagarì_, _madalirì_, _masariwà_, atbp.
_Ikalimá._--Ang mg̃a salitâng may dalawáng pantíg, gaya ng̃ _hulí_,
_samâ_, _buti_, _wakás_, _linaw_, at ibá pang pawàng gangganitó, na
may _ka_ sa una at _an_ ó _han_ sa hulí at sakâ inúulit ang buông
pantíg ng̃ ugát, ay binibigkás ding mariín sa ikaanim na hulí ng̃
pantíg, hal.: _káhulíhulihan_, _kásamâsamâán_, _kábutibutihan_,
_káwakáswakasan_, _kálinawlinawan_, atbp.