_Rimarkinda horlogxo_. Per kia originala maniero en Hxinujo malricxaj
homoj, kiuj ne posedas horlogxon, difinas la tempon, pri tio la franca
vojagxanto Le Hube rakontas sekvantan okazon : "Unu tagon, kiam ni
volis viziti niajn hxinojn, kiuj antaux nelonge akceptis la kristan
religion, ni envoje renkontis knabon, kiu pasxtis bovon. Preterirante,
ni demandis lin, cxu jam estas la 12-a horo. La knabo rigardis al la
suno, sed gxi estis kasxita post densaj nuboj, tiel ke li ne povis
konsiligxi kun tiu cxi horlogxo.--La cxielo estas kovrita tro plene
per nuboj, li diris, sed atendu unu momenton! Li kuris en la plej
proksiman korton de vilagxano kaj post unu minuto revenis kun kato sur
la brako.--Rigardu, li diris, ankoraux ne estas la 12-a horo, kaj
samtempe li montris al ni la okulojn de la kato, suprensxovante gxiajn
palpebrojn. Ni kun mirego rigardis la knabon, sed lia eksterajxo estis
tute serioza, kaj la kato, kvankam la operacio sxajne ne tre placxis al
gxi, tamen videble kutiminta al gxi, tenis sin tre trankvile, kvazaux
gxia speciala okupigxo konsistus en tio, esti horlogxo. Ni diris : Tre
bone, mia knabo, plej bonan dankon! Kaj ni hontis, ricevinte instruon
de la knabo. Kiam ni trovis niajn amikojn, nia unua afero estis sciigxi
pri tiu kata orakolo. Ili tre miris pro nia malscio kaj rapide kolektis
kelkajn dekojn da katoj el la tuta najbarajxo, por montri al ni, ke la
horlogxoj en iliaj okuloj cxiuj iras regule. La pupiloj de la okuloj
de la katoj gxis tagmezo iom post iom malgrandigxas kaj tiam atingas
sian plej mallargxan kuntirigxon en formo de maldika streko, metita,
kiel hareto, perpendikulare sur la mezon de la okulo. Poste la pupiloj
iom post iom ree etendigxas, gxis ili je noktomezo ricevas la formon de
rondo. Oni nin certigis, ke cxiu infano en mallonga tempo akiras grandan
lertecon kaj akuratecon en la montrado de la tempo el kataj okuloj. Ni
konvinkigxis tre baldaux, ke tiuj cxi horlogxoj iras tute regule kaj
cxiuj en preciza konsento."
[K. Huebert.]
_La homa vocxo_. D-ro Delaunay en antaux nelonge publikigita laboro
pri la homa vocxo esprimas la konvinkon, ke la antikvaj logxantoj de
Euxropo estis tenoroj. La nunaj iliaj posteuloj estas baritonoj, iliaj
nepoj posedos vocxon basan. La racoj pli malaltaj, kiel ekzemple negroj
k. t. p., havas vocxon pli altan, ol la blankaj. La homa vocxo kun
la tempo cxiam farigxas pli malalta; tiel ekzemple tenoro deksesjara
povas en la dudekkvina jaro de la vivo farigxi baritono kaj en la
tridekkvina--baso. La blonduloj havas vocxon pli altan, ol homoj kun
haroj mallumaj; la unuaj havas ordinare vocxon sopranan kaj tenoron,
la lastaj--kontralton kaj bason. La tenoroj estas pli maldikaj, la
basuloj pli largxaj kaj fortaj. Homoj pensantaj kaj inteligentaj havas
pleje vocxon malaltan, sed malmulte pensantaj kaj suprajxemaj--altan.
La vocxo antaux la tagmangxo estas pli alta, ol post la tagmangxo.
Singardaj kaj prudentaj kantistoj evitas, kiel oni scias, trinkojn
alkoholajn, precipe la tenoroj; basuloj povas ilin gxui, kiom ili
volas. Tenorojn oni pli renkontas en la landoj sudaj, kaj en la nordo
--pli da basoj; tiel ekzemple laux la vortoj de Delaunay cxiuj gloraj
francaj tenoroj elvenis el la suda Francujo, dum cxiuj basuloj--el la
departementoj nordaj.
_Maso por kungluado de marmoro, gipso, porcelano k. t. p._ Preni
da estingita kalko pulvorigita 100 gramojn, da ovoblanko bone batita
10 gramojn kaj da aluno pulvorigita 12 gramojn; miksi gxin, bone
disfrotante, kaj ricevinte specon de nedensa pasto, sxmiri per gxi
la randojn, kiujn oni volas kunglui, kunpremi ilin forte kaj lasi
tiel en la dauxro de 48 horoj. Aldoninte al tiu cxi miksajxo pli da
ovoblanko aux da gluo solvita en nafto, por gxin pli maldensigi, oni
povas gxin uzi por laki vazojn kaj diversajn objektojn, por fari ilin
netramalsekigxaj. Kartono, tiel lakita, farigxas malmola, kiel ligno.
Sxipetoj, lakitaj per tiu cxi maso, estas belaj kaj fortikaj; tiel same
ankaux kuvoj kaj aliaj lignaj vazoj kaj ankaux vazoj argilaj, uzataj por
konservado de grasoj kaj fluidajxoj.
_Cxu lakto estas kun akvo_, oni povas sciigxi en la sekvanta
maniero : bone poluritan trikilon (trikkudrilon) oni trempas en
profundan vazon da lakto, tuj gxin elprenas returne kaj tenas gxin rekte
malsupren. Se la lakto estas pura, tiam guto da lakto restos pendanta
sur gxi; sed se ecx tre malgranda kvanto da akvo estis versxita en la
lakton, tiam nenia guto pendos sur la trikilo.
_Sercxistoj de postesignoj_ en Hindujo formas apartan kaston. En
kelkaj lokoj de la orienta Hindujo, precipe super la bordoj do Gango
kaj Hindo, la bruto prezentas la cxefan ricxecon de la logxantoj;
tial ankaux sxtelado de cxevaloj kaj bovoj estas tie tre ofta. Sed
tie al la posedantoj de brutaroj alportas helpon la sercxistoj de
postesignoj. Kiel preskaux cxiuj okupoj en Hindujo, tiel la specialeco
de postesignistoj transiras de patro al filo; la "khojoj"--tiel
en la lingvo hinda sin nomas la postesignistoj--de frua infaneco
sin ekzercas en sia metio. Bona "khojo" sciigxas facile, per kie la
sxtelinto forkondukis la bruton, kiel longe li haltis por nokti, aux
por ripozi en tago, kion li kondukis kun si k. t. p. Unu el la anglaj
vojagxantoj rakontas, ke unu fojon oni sxtelis al li tolajxon kaj
vestojn; li tial sin turnis al sercxisto de postesignoj, kiu post
unuhora sercxado trovis la postesignon de la sxtelintoj kaj post dutaga
persekutado alkondukis la vojagxanton al la loko, kie la sxtelintoj
ripozis post la migrado, jam tute certaj ke ili ne estos punataj.
La postesignisto klarigis al si diversajn detalajxojn, kiuj por la
euxropanoj estis absolute nerimarkeblaj. Tiel ekzemple en unu loko, kie
la vojo disiris en kelkaj direktoj, la hindo per cxifitaj folioj sur
la apudvojaj arboj rimarkis, ke per tie cxi kaj ne per alia vojo la
sxtelistoj forkuris. La kronikoj de jugxo montras fakton, ke unu khojo
iris laux la postesignoj de unu mortiginto 300 kilometrojn, gxis li fine
trovis lin en la malliberejo de provinca urbeto, kien la krimulo estis
metita por ia malgranda sxtelo, plenumita antaux kelkaj tagoj. Alian
fojon postesignisto, ricevinte la komision trovi sxteliston, kiu sxtelis
juvelojn el la trezorejo de la maharagxi, iris laux la postesignoj de la
krimulo gxis la rivero Bias. Tie li perdis la postesignon, cxar antaux
unu horo trans la riveron iris tacxmento da soldatoj el 200 personoj.
Sxajnis tute neeble, ke la hindo inter la enpremoj de la piedoj de 200
homoj povus eltrovi la bezonatan postesignon. Sed la khojoj ne perdas
la kuragxon antaux malfacilajxoj. Tiel ankaux nun la postesignisto
iris returne kelkajn kilometrojn kaj tiel bone konatigis sin kun la
postesigno de la sxtelisto, ke li helpis al si ecx inter la postesignoj
de ducent homoj, kaj transirinte la riveron, li trovis la sxteliston.
Kompreneble la rezultatoj de tia sperto estas atingeblaj nur por la
kasto de khojoj kaj estas tenataj en plej granda sekreto antaux la
profanoj. La metio de postesignistoj tute ne estas sendangxera, cxar la
krimuloj uzas cxiun okazon, por liberigi sin de la homoj dangxeraj por
ili per helpo de veneno aux ponardo.
_En la Malviva Maro_, kiel oni almenaux pensis gxis nun, nenia viva
organa kreitajxo povas ekzisti. La senvivecon de tiu cxi maro oni
klarigadis al si per tio, ke la supraj partoj de la akvo enhavas gxis
25% da salo, tiel ke homo povas tie cxi nagxi sen movado de la manoj kaj
piedoj, kaj la malsupraj partoj estas en tre granda amaso sorbigitaj
de bromo, kio ankaux malhelpas la vivon en la Malviva Maro. Dume la
esploroj de la germana instruitulo Cortet montris, ke malgraux tiaj
malfavoraj kondicxoj en la sal-broma akvo de la Malviva Maro ekzistas
vivaj kreitajxoj, kiuj, estas vero, apartenas al la organismoj de la
plej malalta grado.
_Esploroj de la maro._ Profesoro Agassiz publikigis la rezultatojn
de siaj esploroj pri la floro kaj fauxno de la Silenta Oceano. Kiel oni
vidas el la raporto, vivaj kreitajxoj ekzistas en la maro nur gxis certa
profundeco, nome ne pli malsupre ol 171 klaftoj sub la suprajxo de la
akvo. Pli malsupre komencigxas jam la regno de absoluta morto, kiu sin
etendas gxis la spaco trovanta sin en malproksimeco de 5O-60 klaftoj de
la fundo de la maro. Tie cxi denove komencas montrigxi vivaj kreitajxoj.
Kompreneble, la konstruo de tiuj cxi bestoj kaj maraj kreskajxoj estas
konformigita al la grandega pezo de la akvo, kiun tiuj cxi kreitajxoj
devas porti sur si.
_Lumantaj briliantoj._ Jam en la jaro 1663 la siatempe glora
instruitulo, Robert Boyl, montris, ke ekzistas diamantoj, kiuj havas
la kapablon lumi en mallumo. Nun, kiel certigas la jxurnalo "Nature",
dedicxita al sciencoj naturaj, la hxemiisto Kunz konfirmas la supozojn
de Boyl. Kunz elmetis diamantojn por la dauxro de pli aux malpli granda
tempo al la efikado de la radioj de la suno, post kio la briliantoj
lumis en mallumo kun pli aux malpli granda forto. Tiun cxi saman aperon
la dirita hxemiisto konstatis, kiam li la esploratajn diamantojn
frotadis sur ligno, drapo aux metalo. La cirkonstanco, ke la kapablon
lumi la diamantoj ricevas per frotado sur metaloj, pruvas, ke la lumo,
kiun ili ricevas, ne havas naturon elektran. La eco de la diamantoj,
montrita de Kunz, povas doni utilan pruvilon cxe diferencigado de
briliantoj veraj de malveraj.
_La fino de la mondo._ La penso pri fino de la mondo turmentis la
homojn jam longe kaj trovis esprimon en granda serio da antauxdiroj.
Ne parolante jam pri la kredo je "millenium", t. e. ekzistado de la
mondo nur en la dauxro de mil jaroj post Kristo (kredo fondita kvazaux
sur kelkaj esprimoj de la Biblio), ni trovas en la mezaj centjaroj
tre oftajn antauxdirojn de tiu cxi speco. Bernardo el Turingujo en
la jaro 960 antauxdiris proksiman finon de la mondo, li ecx difinis
la tempon, nome, kiam la festo de Anunciacio falos sur la Grandan
Vendredon. Tia fakto havis lokon en la jaro 992, sed tiu cxi jaro
pasis, kaj la mondo ne esprimis ecx la plej malgrandan intencon perei.
En la dauxro de la X-a centjaro cxiuj regxaj decidoj komencigxadis
per la vortoj : "Cxar la fino de la mondo estas jam proksima . . ."
En la jaro 1186 la astrologoj ektimigis la popolojn per antauxdiro,
ke baldaux farigxos kunigxo de cxiuj planedoj. En la komenco de la
XIV-a centjaro la alhxemiisto Villeneuve anoncis, ke en la jaro 1335
venos la Antikristo. La glora hispana predikisto, Vincento Ferrier,
certigis, ke la mondo ekzistos nur tiom da jaroj, kiom da versoj sin
trovas en la Psalmoj, t. e. cxirkaux 2537 jaroj. La fino de la mondo
estis decidita por la jaro 1832, pri tio cxi restis ecx signo en la
kanteto de Beranger : "Finissons-en, le monde est assez vieux". La
antauxdiro por la jaro 1840 faris grandegan impreson. La finigxo de la
monda vivo devis havi lokon la 6-an de Januaro. Miloj da homoj finis
la aferojn terajn kaj atendis rezignacie la morton. Ni tamen scias, ke
ankaux tiu cxi antauxdiro montrigxis ne tiel dangxera. Ni preterlasas
multajn aliajn astrologiajn kaj kabalajn antauxdirojn kaj transiras al
pririgardo de la teorioj, sur kiuj liaj antauxdiroj estis fondataj. La
glora naturisto Buffon elkalkulis, ke la tero iom post iom malvarmigxas,
sed la homaro povos vivi sur gxi ankoraux 93 291 jarojn, gxis la sxelo
de la tero tiel forte malvarmigxos, ke cxia vivo sur gxi malaperos. Sed
de la tempo, kiam oni elmontris, ke la interna varmo de la tero ne havas
influon sur gxian suprajxon kaj ke la vivo sur gxi dependas sole de la
suno, tiu cxi hipotezo havas jam signifon nur historian. Alia teorio,
kreita ankoraux en tempoj antikvaj, diras, ke la internajxo de la tero
konsistas el fajra fandita maso kaj, se la vulkanoj, tiuj cxi klapoj de
sendangxereco de la tera globo, sxtopigxos, la tero krevos, kaj gxiaj
partetoj malaperos en la universo. Per tia maniero ni devus perei ne
de malvarmo, sed de fajro. Ekzistas ankoraux unu teorio, laux kiu la
mondo mortos malrapide kaj trankvile, en sekvo de ebenigxo de la tera
suprajxo. La ventoj kaj pluvoj deportados la suprojn de la montoj en
la valojn, kaj la tero per la riveroj kaj riveretoj estos iom post iom
forportita en la maron. La neebenajxoj de la tera suprajxo glatigxos,
la maro cxiam pli superversxos la bordojn, kaj kiam gxi kovros la
tutan suprajxon de la tero, la tuta vivo cxesigxos. Laux la teorio de
Adhemar la fino de la mondo povas esti kauxzita de superakvego, elvokata
de sxangxo de la centro de pezo de la tero kaj per tio cxi ankaux de
transnagxo de la glacio kaj akvo de la suda poluso al la norda. Tia
fakto havis lokon antaux 2020 jaroj kaj denove venos post 6307 jaroj.
Ekzistas aliaj instruituloj, kiuj diras, ke ni povas perei en la okazo,
se ia el la kometoj kunpusxigxos kun la tero. En tiu cxi okazo ne la
ekbato estus terura, sed la hxemia kunigxo de la densigita vosto de la
kometo kun la oksigeno de nia atmosfero. Tiam sur milionojn da mejloj
en la spacego eksplodus belega bengala fajro, kaj en tiu cxi grandioza
iluminacio estingigxus en unu momento la tuta tera vivo. Fine en la
sekvanta formo la glora franca astronomo Kamilo Flammarion, pentras al
ni la lastajn tagojn de la tero : La suno estas stelo, kiu ne restas
sen sxangxoj. Jam nun sur gxia suprajxo montras sin multaj makuloj;
ili sencxese pligrandigxas, kaj la suno malvarmigxas. Fortrenante kun
si la teron kaj planedojn tra la frostaj dezertoj de la universo, gxi
perdas sian varmon kaj lumon, kaj venos tempo, kiam gxia malvarmigxinta
suprajxo ne radios pli lumon nek varmon, kiuj donas vivon al la naturo.
Sed la homaro ne alvivos gxis tiu tempo kaj ne rigardos la lastajn
radiojn de la estingigxanta suno. En sekvo de malgrandigxo de la varmo
de la suno cxiam pli vastigxados la regionoj glaciaj; la maroj kaj la
teroj de tiuj cxi regionoj ne povos reteni vivon, kiu malrapide iom post
iom koncentrigxos en la regionoj subekvatoraj, kie la lastaj infanoj de
la tero kondukos la lastan batalon kun la morto. Fine la tero, senforta,
sekigxinta kaj dezerta, prezentos unu grandegan tombejon. La suno
farigxos rugxa, poste nigra, kaj nia tuta planeda sistemo transformigxos
en kolekton da nigraj masoj, turnantaj sin cxirkaux tia sama nigra
globego. Tia estas la hipotezo de Flammarion.
_El Hxinujo._ Trairante tra la plej cxefaj stratoj de Pekino,
oni povas ofte en la loko de krucigxo de du stratoj trovi grandegan
kovrilon, kiu sin etendas tra la tuta largxo de la strato, sur du altaj
kolonoj. Tiaj kovriloj estas metataj antaux detruitaj sanktejoj aux
en la lokoj de ia katastrofo, sed ordinare oni ilin metas, kiam la
regnestro devas traveturi. En tiaj okazoj kurieroj anoncas al la popolo
pri la proksimigxo de la monarhxo kaj la urbanoj rapide sin kasxas en
la domoj kaj kasxitaj anguloj. La hxina regnestro estas la sola persono
en Hxinujo, kiu ne scias, kiel elrigardas hxinoj, cxar liaj korteganoj
ne estas reprezentantoj de tiu cxi popolo. Oni diras, ke ankaux la plej
altaj provincestroj nenion scias pri la logxantoj kaj rilatoj de la
regionoj konfiditaj al ili.--Neniu el la hxinoj savas iam dronanton.
Cxar en Hxinujo oni kredas, ke la malbona spirito de dronanto vagas
super la suprajxo de la akvo, atendante novan oferon, kaj ke tio cxi
estas la sola momento, kiam la demono havas nenian servon. Tial neniu
volas savi dronantan homon, el timo, ke la kolerigita diablo vengxos por
la forsxirita de li certa akiro.
_Jubileo de tabako._ La kvarcenta jubileo de la eltrovo de Ameriko
prezentas ankaux tian saman jubileon de la eltrovo de la tabako.
Kristoforo Kolumbo en siaj memorajxoj lasis detalan sciigon, en kia
maniero la homoj konatigxis kun tiu cxi kreskajxo. La glora maristo
alvenis kun sia sxiparo al la bordoj de Kubo. La hindoj, ekvidinte de
malproksime blankajn homojn, forkuris. Tiam Kolumbo sendis post ili du
sxipanojn, kiuj, veninte en la hindan vilagxon, ekvidis multajn hindojn,
kiuj tenis en la busxo iajn torditajn kaj ekbruligitajn foliojn, kies
fumon ili elspiradis. En tia maniero estas eltrovita la tabako, kiu de
tiu tempo ricevis multajn amikojn kaj kontrauxulojn. Ankoraux Las Casas
predikis kontraux la moro de fumado, kiun oni heredis de la kolonianoj,
sed la tuta elokventeco de la glora misiisto restis senfrukta. La unua
en Euxropo kontrauxulo de fumado de tabako, Jakobo I, sin esprimis : "La
pasio fumi tabakon estas abomena kaj dangxera tiel por la kapo, kiel
ankaux por la pulmoj." En Hispanujo la granda inkvizitoro Bartolomeo
en la jaro 1659 malpermesis al la pastroj fumi tabakon en la dauxro de
unu horo antaux la Diservo kaj du horoj post la Diservo, kaj sub minaco
de ekskomuniko kaj de la plej severaj punoj malpermesis al cxiuj flari
tabakon en la dauxro de la Diservo. La papoj Urbano VIII kaj Innocento
IV eldonis bullojn malpermesantajn la fumadon, kaj en tiuj cxi bulloj
la busxo de persono fumanta estis komparata kun forno de diablo. La
Sorbono, invitita doni sian opinion, ne donis respondon decidan, kaj la
jezuitoj permesis fumi kaj flari tabakon tiom, kiom gxi servas al la
digestado kaj al la sano. Ludoviko XIV estis granda malamiko de tabako
kaj malpermesis uzi gxin cxe la kortego. La sultano Murado IV punadis la
fumantojn per morto. En Persujo oni la fumantojn batadis sur stangon.
Tamen cxiuj tiuj cxi malpermesoj neniom helpis kaj la pasio fumi tabakon
disvolvigxis cxiam pli multe. Richelieu, kiu pasie amis flari tabakon,
la unua metis sur tabakon depagon en la alteco de 2 frankoj por cxiuj
100 funtoj. En tia maniero la tabako de la jaro 1674 farigxis fonto de
enspezoj por la regno kaj alportis al la regna kaso milionojn.
_Kio estas vegetarismo?_ La vegetarismo, t. e. vivado per la
produktajxoj de la regno kreskajxa kun escepto de cxiuj mangxoj,
akirataj per difektado aux detruado de besta vivo, ricevas en la lasta
tempo cxiam pli da partianoj. En Londono sin trovas jam cxirkaux 40
restoracioj, en kiuj oni donas nur mangxon kreskajxan kaj kie cxiutage
cxirkaux 30 000 personoj akceptas malkaran kaj fortigan tagmangxon. En
Berlino en Januaro de 1893 jam ankaux ekzistis cxirkaux 20 restoracioj,
kaj en cxiuj pli grandaj urboj de Anglujo, Ameriko kaj Germanujo
ekzistas por personoj solestarantaj la okazo vivi vegetare, ne parolante
pri la multegaj, distritaj en la tuta mondo familioj, kiuj elstrekis
la viandon el sia tabelo de mangxoj. Granda nombro da societoj kaj
gazetoj penas konatigi kun la afero de sensanga nutrigxado pli grandajn
rondojn da homoj, kaj tiuj cxi penoj estas forte subtenataj de la cxiam
pli vastigxanta senmedikamenta kuracado de malsanoj aux la sistemoj
naturkuracaj de diversaj direktoj, kiuj preskaux cxiuj faris el la
forjxeto de mangxado de viando la unuan kondicxon cxe siaj malsanuloj.
Estus tial utile esplori pli proksime la motivojn de la vegetarismo.
Ni vidas, ke cxe cxiu viva estajxo, de la plej malgranda fungo gxis
la plej disvolvita besto laktosucxanta, la partoj de la korpo, kiuj
estas difinitaj por la nutro, estas tute precize arangxitaj por la
prilaborado de la respondaj mangxoj : la dentoj, stomako, intestaro de
la viandomangxanta leono estas esence malegalaj je la samaj organoj
de la kreskajxomangxanta elefanto, de la cxiomangxanta urso aux de la
insektomangxantaj birdoj. Ne povas esti alie ankaux kun la homo, kiu
laux la arangxo de sia korpo havas la plej grandan similecon je la
fruktomangxanta simio kaj sekve jam laux sia deveno devus ankaux esti
fruktomangxanto. Ni vidas tamen, ke la nuntempa kultura homo kontrauxe
preskaux nur en esceptaj okazoj vivas de fruktoj kaj ordinare uzas
mangxon miksitan, konsistantan el viando kaj kreskajxoj, kaj tamen povas
vivi kaj gxis certa grado esti sana. Sed tio cxi montras nur, ke la
naturo zorgis pri tio, ke ne tuj pereu cxiu ekzistajxo, kiu vivas ne
precize laux gxiaj reguloj. Sed difekto longe ne povas forresti, kaj la
cxiam pli grandigxanta malsanemeco kaj korpa degenerado de nia gento,
kiu parte certe dependas ankaux de aliaj malgxustaj kondicxoj de vivo,
montras kun timiga klareco, ke la miksita mangxo tamen ne povas esti la
gxusta. Kio do estas pli proksima, ol la reiro al la maniero de vivado,
dezirita de la naturo, t. e. al la vegetarismo? Preskaux cxiuj bucxataj
bestoj estas malsanaj, la grasigado estas fondita sur agado malsaniga
(manko de sango kaj grasa degenero), la viando sekve estas preskaux
cxiam malsana kaj malbonigita; krom tio komencigxas gxia putrado, kiam
la vivo forlasis la korpon. La homo kultura sekve en efektivo nutras sin
per mortintajxo. Dume la mangxajxo de la vegetarano estas ankoraux plena
de vivo. Se oni fruktojn kaj grenon elmetas al respondaj influoj, tiam
nova vivo naskigxas el ili. Kaj al ni sxajnas, ke por la konservado de
nia vivo, la plej bone tauxgas nur tia mangxo, en kiu ne mortis ankoraux
la gxermo de vivo. Nur tiam, kiam fruktoj kaj greno farigxas putraj, ili
trovas sin en tia stato, en kia la viando sin trovas jam tuj post la
bucxo! Cxu estas tial miro, ke la gazetoj konstante alportas sciigojn
pri venenigxo de viando, kiu sekvigas aux malfacilajn malsanojn, aux la
morton?! Kontrauxe, cxe mangxo kreskajxa tiu cxi dangxero estas preskaux
absolute esceptita, kaj se nur la ceteraj kondicxoj de la vivo estas
iom konformaj al la naturo, la vegetarano gxuas pli bonan sanon, ne
estas tiel forte elmetita al malsanoj aux elportas tiujn cxi multe pli
bone, ol la viandomangxanto. Nemezurebla estus la rekompenco, se mangxo
kreskajxa okupus la lokon de viando. Nun la vilagxano estas sklavo
de sia bruto. La dekono de la nun bezonata tero estus suficxa por la
nutrado de lia familio, se li plantus sur gxi fruktojn kaj legomojn. Al
tio cxi lia laborado estus pli pura, pli facila kaj pli interesa, ol
cxe la malnova mastrumado bruta kaj kampa, kie la plejmulto da laboro
devas esti uzata por produktado de mangxo por la bruto. Kun plantado de
fruktoj ankaux la homo klera volonte sin okupados, cxar gxi postulas
lian tutan spriton, lasas lin cxiam pensi pri la estonteco kaj per la
originaleco de la laboroj ligas la printempon kun la auxtuno, la someron
kun la vintro kaj en tia maniero faras el lia agado cxiam laboron sub
espero. Tutan homan vivon, ecx centjarojn dauxras la fruktoj de laborado
de fruktoplantisto kaj ofte nur la infanoj atingas plenan gxuon de la
plantoj, kiujn iliaj patroj faris. Nenie la nun tiel ofta, nur por la
momento kalkulita kaj sekve nemorala raba prilaborado havas pli malmulte
lokon, ol cxe plantado de fruktoj. Tial la fruktoplantado devas influi
noblige sur tiujn, kiuj sin okupas je gxi. Pli grandaj ankoraux estas
la moralaj rezultatoj de la forjxetado de mangxo vianda, kiu estas
ja la unua kondicxo por la disvolvigxo de la plantado de fruktoj kaj
legomoj, dank' al la per tio cxi forte pligrandigita bezono de nutrajxo
kreskajxa. La akirado de viando estas neebla sen barbareco; gxi povas
esti farata nur per mortigado de vivaj, sentantaj ekzistajxoj, kiuj
estis kreitaj por vivo, ne por morto. En cxiu senpartia, sentanta homo
vivas abomeno al detruado de vivo, kaj nur la kutimo povas silentigi la
internan vocxon, kiu krias al ni : "ne mortigu!" Multaj tabloj restus
sen viando, se la mastrino de la domo devus mem mortigi barbare la
beston. En neklara konscio de la nemoraleco de la busxado oni ja sen tio
forpelis jam en malproksimigitajn bucxejojn la scenojn de mortigado de
bestoj, kiuj ne estas eblaj sen fluoj de sango, sen kompatinda kriado
kaj agonio de la mortantaj bestoj, sen sangitaj vestoj kaj manoj de la
bucxistoj. Riveroj da sango, kriado de mortantaj, odoro de putrado--
kia kontrasto al la korgxojiga vido kaj bonodoro de sxargxita fruktarbo
aux de pure arangxitaj magazenoj de fruktoj! La ankoraux ne malbonigita
instinkto de la infanoj ne dubas, kion gxi devas elekti--sangan
cxifonon de mortinta besta korpo aux ridantan pomon, bongustan vinberon.
Per la cxeso de grasigado kaj bucxado tiel delikatigxo de moroj estus
necesa sekvo de la vastigxo de la vegetarismo. Ke la bestoj nin mangxos,
se ni ilin ne mangxus (la ordinara rediro de la nevegetaranoj), ni ne
devas timi; oni ja nur ekmemoru la grandan penon, kiun la brutedukisto
havas kun la edukado de bucxaj bestoj. Baldaux ekzistus nenia bruto,
se neniu plu zorgus pri tio cxi. Kaj la laborado de la bestoj ja sen
tio cxiam pli kaj pli estas anstatauxata per forto de masxinoj, kaj
anstataux la bucxado la homoj baldaux fordonus sin al la pli sana
profesio de gxardenisto, kiam ili vidus, ke tio cxi donas pli grandan
profiton. Ke la homo tre bone povas ekzisti kaj esti tre forta de mangxo
kreskajxa, ecx se gxi estas kunmetita tre unuforme, tion cxi pruvas
la milionoj da vilagxanoj, kiuj nur malofte ricevas sur sian tablon
peceton da viando kaj el kies mezo ja cxiam nova fresxa sango venas en
la malsanemajn, sangomankajn familiojn de la urbo. La vilagxanoj sekve
senkonscie estas praktikaj vegetaranoj. Sed kiel ricxe oni povas kunmeti
sian tabelon de mangxoj, oni vidas el la sekvanta tabelo de kreskajxaj
nutrajxoj, kiuj per ricxeco de sia enhavo ne lasas ion por deziri : 1)
Fruktoj : kun kernoj, kun ostetoj, kun sxeloj, nuksoj, beroj, sudaj
fruktoj; fruktajxoj, kiel ekzemple fruktoj sekigitaj, fruktaj gelatenoj,
marmeladoj, konfitajxoj, fruktaj sukoj; oleo de olivoj, de nuksoj, de
migdaloj, butero de kokosoj. 2) Grenoj : tritiko, sekalo, hordeo, aveno,
rizo, maizo, poligono, spelto, milio k. t. p. en iliaj prilaborajxoj
en formo de faruno, grio, makaronoj, vermicxeloj, pano, bakajxo kaj
farunajxo de diversaj specoj. 3). Fruktoj sxeletaj : faboj, pizoj,
lentoj, kiel ankaux la faruno el ili. 4). Legomoj : radikaj, foliaj,
trunketaj, floraj kaj fruktaj; fungoj, salatoj kaj supaj herboj. Fine
oni devas ankoraux montri, ke la kuirejo de vegetaranino estas esence
pli simpla, ol la kuirejo vianda. En cxiuj tempoj memstaraj pensantoj
levadis sian vocxon kontraux la mortigado de bestoj por la celoj de nia
nutrado; ecx tutaj popoloj, kiel ekzemple la pli altaj kastoj de la
hindoj-buddistoj, uzas pro motivoj religiaj nur mangxon kreskajxan. Ke
por la sindefendo la mortigo de al ni malutila besto estas permesata,
ecx sxuldo, tion ankaux la vegetarano ne neas; en tiaj okazoj estajxo
pli malalta devas cedi al estajxo pli alte organizita. Ni devus tro
multe paroli, se ni volus priskribi pli detale la cxiuflankan efikadon
de la vegetarismo. Ni devas nin kontentigi je la supre donitaj mallongaj
rimarkoj kaj sendi la dezirantojn al la tre ricxa literaturo, kiu aperis
rilate tiun cxi objekton. Kiu deziras ekkoni la objekton pli proksime,
tiu povas venigi per ia librejo la katalogon de Max Breitkreuz en
Berlino, de Theod. Grieben (L. Fernau) en Lejpcigo, do Hartung et Sohn
en Rudolstatt, aux li turnu sin al ia el la kluboj vegetaranaj, kiuj
ekzistas en cxiuj pli grandaj urboj.
_La lingvo de Hxinujo_. En Euxropo oni ordinare pensas, ke en la
tuta Hxinujo oni parolas nur unu lingvon--la hxinan. Estas vero, ke
la logxantoj de Pekino, kiel ankaux la logxantoj de Kantono, Sxanhxajo,
Futsxano aux Amojo parolas hxine, sed de la dua flanko estas ankaux
vero, ke la plej granda parto de la logxantoj de unu el la diritaj urboj
povus kompreni la logxanton de alia urbo ne pli bone, ol ekzemple la
Berlinano la Londonanon aux la Parizano la Holandanon. La naturo de la
diversaj dialektoj de Hxinujo havas nenion komunan kun la "patois" aux
la simpla "dialekto de la ordinara vivo" : ili estas parolataj de la
plej altaj statoj, kiel ankaux de la simpla popolo, de la instruituloj,
kiel ankaux de la malklera amaso, de la oficisto, kiel ankaux de la
"kuli". La dialekto estas aparta lingvo, unu el la multaj kaj tre
malsamaj inter si lingvoj, kiujn oni trovas en Hxinujo. Estas vero,
ke ili estas parencaj inter si kaj trovas sin inter si reciproke en
tia sama rilato, kiel ekzemple la araba al la hebrea, sira kaj aliaj
semitaj lingvoj, aux kiel la germana al la angla, holanda, dana, sveda
k. t. p. Tiujn cxi multegajn "dialektojn" oni povus laux la "Orient-Azia
Blojdo" dividi en la sekvantajn ok cxefajn klasojn : la Kantona, Hakka,
Amoja, Svatana, Sxanhxaja, Ningpoa, Hajnana kaj Mandarina. El tiuj
cxi lingvoj la lasta estas la plej juna; tio cxi renversas la tre
vastigitan opinion, ke la Mandarina dialekto estas la lingvo de Hxinujo
kaj ke la ceteraj lingvoj estas nur dialektoj. La Kantona lingvo pli
ol la Mandarina estas simila al la antikva lingvo de Hxinujo, kiu
estis parolata antaux cxirkaux 3000 jaroj. La plej multe vastigita
lingvo estas la Mandarina, kiu en tia aux alia formo estas parolata
en dek kvar aux dek kvin el la dek naux provincoj, en kiujn Hxinujo
estas dividita. Malgraux la diversaj dialektoj oni povas per la lingvo
Mandarina komprenigi sin cxie, kie tiu cxi lingvo estas parolata. Se
oni kalkulos, ke la logxantaro de Hxinujo estas 360 000 000, oni povas
diri, ke cxirkaux 300 000 000 el ili parolas la lingvon Mandarinan.
Cxiuj mandarinoj devas koni tiun cxi lingvon, kaj cxiuj, kiuj gxin
ankoraux ne parolas, devas gxin lerni. La aliaj lingvoj de Hxinujo estas
parolataj de pli malgranda nombro da homoj, tamen en cxia okazo tiu cxi
nombro estas ankoraux suficxe granda. Tiel ekzemple cxirkaux 20 milionoj
parolas la lingvon Kantonan en tiu aux alia formo. La enkonduko de
unuforma lingvo en Hxinujo anstataux la multegaj tiel nomataj dialektoj
estas, almenaux por la plej proksima tempo, ankoraux nur revo. Antaux
cxirkaux 200 jaroj la imperiestro Kang-Hi ordonis arangxi por tiu cxi
celo en diversaj partoj de la regno lernejojn, tamen la plano donis
nenian rezultaton. Ke Hxinujo en la estonteco havos ian unuforman
lingvon, estas tamen tre kredeble, kaj la lingvo Mandarina kredeble fine
farigxos la regna kaj nacia lingvo de la tuta Cxiela Imperio.
_Kiel elrigardas la norda poluso?_ La Amerika astronomo Jonson,
supozante, ke la ekspedicio de Nansen havos sukceson, priskribas la
aperojn, kiujn vidos la esplorantoj sur la norda poluso. Tiel, ekzemple,
la taga lumo dauxros sen interrompo de la 21 de Marto gxis la 22 de
Septembro, la tuta resta parto de la jaro konsistos el malluma nokto,
simila al niaj auxtunaj noktoj. La steloj estos vidataj, sed Nansen ne
vidos ilian levigxon nek mallevigxon. Cxirkauxe regos silento premanta.
Poste en tiu cxi maro glacia komencigxos ventegoj kaj huraganoj. Inter
senlima mallumo oni auxdos la bruadon de ventegoj, gxemojn, plorojn,
kvazaux en la mondon ensxirigxis cxiuj fortoj de la infero, kaj al
cxio tio cxi la nokto mallumega, nigra, senfina . . . Sur la malfortan
sxipon premas de cxiuj flankoj montoj da glacio, sube estas maro kaj
nenio pli. La ventegoj bruas kaj fajfas, la sxipo krakas terure. Poste
Nansen ekvidos naskigxantan lumon, flaman brilon de matena cxielrugxo,
anoncanta la venon de la suno. La cxielo kovrigxos per ora koloro kaj
en la dauxro de tri monatoj iom post iom levigxados la suno, kaj en
la dauxro de la tri sekvantaj monatoj gxi mallevigxados. Sed en la
tuta dauxro de tiuj cxi ses monatoj estos konstante lume. Poste denove
farigxos mallumo kaj nokto.
_Rimedo kontraux ondegoj_. En unu el la lastaj kunsidoj de la
franca societo de savado de dronantoj estis montrita nova aparato, kiu
kvietigas la ondegojn kaj konsistas el reto, plektita el facila sed
fortika materialo. Tiu cxi reto efikas kiel oleo, kiu, kiel oni scias,
havas la kapablon kvietigi la forton de la ondoj. La provoj, kiujn oni
faris kun tiu cxi reto sub Quiberon, sur la spaco de 800 kvadrataj
metroj, donis rezultajxojn tiel bonajn, ke la franca ministro de maro
difinis specialan komision, por esplori la efikadon de la reto sur la
ondojn de maro.
_El la historio de la grafologio._ Jam longe oni antauxvidis la eblon
diveni la karakteron de la persono el la karaktero de gxia skribado.
En la jaro 1602 la itala instruitulo Bilbo publikigis verkon : "Pri la
rimedo ekkoni la morojn kaj la ecojn de skribanto laux lia skribado".
Lavater okupadis sin je tiu cxi sama objekto, sed nur en la komenco de
tiu cxi centjaro (1806) la franco Johanno Hipolito Michon alkondukis
tiun cxi arton, aux kiel aliaj diras, "sciencon" al suficxa grado da
perfekteco, donis al gxi certan formon kaj metodon. Nun ekzistas en
Parizo Societo Grafologia (strato de Bonaparte N-ro 62); en la nombro
de gxiaj honoraj prezidantoj sin trovas : Aleksandro Dumas (filo) kaj
Mgr. Barbier de Montant; sub la redakcio de Varinard la societo eldonas
monatan gazeton "La Graphologie", kiu inter aliaj donas "portretojn
grafologiajn". Antaux nelonge la Luksemburga jugxistaro oficiale
konfesis la ekzistadon de la grafologio, turnante sin al la redaktoro
de la dirita gazeto en unu jugxa afero, en kiu ordinaraj kaligrafoj ne
povis helpi. S-ro Varinard solvis bone la problemon. De tiu tempo la
jugxo Luksemburga farigxis eterna abonanto de la "Graphologie". Krom
tiu cxi servo publika, la redakcio faras multajn servojn privatajn,
divenante ekzemple al enamitoj pri la karaktero de iliaj idealoj, al
bankieroj pri iliaj kontoranoj k. t. p.
_Higieno de longevivado._ D-ro Javal dissendis antaux nelonge
serion da demandoj al multaj centjaraj maljunuloj, dezirante el iliaj
respondoj kunmeti regulojn, kion oni devas fari, por longe vivi.
Cxirkaux 50 personoj sendis al li respondojn. Ilia esenco estas la
sekvanta : Mangxado simpla kaj suficxa; precipe kreskajxa; la plejparto
de la centjaruloj tute ne uzadis alkoholon, kelkaj trinkis vinon.
Cxe la mangxado esti varme vestita; tabakon ne fumi. Estas strange,
ke preskaux cxiuj ili amas frandajxojn, ekzemple sukeron. Fine cxiuj
senescepte sciigis, ke ili tra la tuta vivo kiel eble plej pene evitadis
ekscitigxojn.
_El Kalifornio._ Kiel oni scias, Kalifornio apartenas al la lokoj
tre ricxaj kiel per mineraloj, tiel ankaux per produktajxoj de la regno
kreskajxa. La kreskajxoj tie ofte distingas sin per tiaj grandegaj
mezuroj, ke ni, euxropanoj, tute ne povus gxin kredi. Tuj cxe la eniro
en la montojn, en la loko Kalaveraso, sur la alteco de 1400 metroj super
la nivelo de la maro, trovigxas angulo de arbaro, en kiu kolektigxis
tuta familio da grandeguloj el la speco de la tiel nomataj "mamontaj
arboj". Grizaj, maljunaj, ornamitaj per nudaj brancxoj nur sur la
pintoj, ili staras jam ne la unuan miljaron kaj estas cxirkauxkreskitaj
de densa musko. Flamaj floroj nestigxas en la fendoj de iliaj radikoj
kaj sur la sulkita sxelo. La fresxa muska suprajxo de la tero estas tre
mola sub ili. Iliaj folietoj estas tre malgrandaj, kaj ilia korpo--la
ligno--estas malmola, de rugxeta koloro, sed tre rapide nigrigxas de
la tempo. La plej granda el la Kalaverasa familio de tiuj cxi arboj, sub
la nomo "Maljuna arbo", jam pli ne ekzistas. Kiam gxi ankoraux vivis,
gxi havis la alton de 90 metroj kaj cxirkaux 10 metrojn en la diametro.
Antaux 40 aux 60 jaroj la euxropaj enmigrintoj-kolonianoj ekvolis faligi
tiun cxi arbon. Cxu gxi malhepis al la konstruo de kolonio aux al
trameto de vojo, cxu oni simple bezonis tiun arbegon por iaj laboroj,
ekzemple por fari el gxi trabojn aux tabulojn,--fakto estas, ke la
kolonianoj komencis gxin elhaki. Trasegi aux trahaki grandegulon, kiu
havas 10 metrojn en la diametro, estas afero ne facila. Kian grandegan
multegon da ekbatoj devis fari la malgrandaj hakiloj de la laborantoj
gxis la atingo de la internajxo! Ili submordetus gxin tiel same, kiel
mordetas la arbaraj skaraboj niajn betulojn, alnojn kaj pinojn. Sed
la laboro de la kolonianoj iris pli rapide. Per grandegaj boriloj ili
traboris la arbon en multaj lokoj, hakadis en la dauxro de ses semajnoj
kaj fine gxin faligis. La arbo falis, kaj sur la suprajxo de la fresxa
sxtipo, kiun oni purigis kaj glatigis, estis konstruita--areno por
dancoj! La agxon de la arbo oni difinis per la nombro de la tavoloj sur
la sxtipo, kaj oni trovis, ke la arbo havis la agxon de 3000 jaroj! En
la dauxro de tri semajnoj oni desxiradis de la subhakita grandegulo la
sxelon; la sxelo havis la dikecon de 2/3 da metro kaj estis sendita al
la ekspozicio en San Francisko. Ni montros ankoraux unu ekzemplon de
arbara grandegulo. Tio cxi estas la tiel nomata "Cxevala arbo", kiu mem
falis kaj kusxas jam kelkajn centjarojn. Gxia grandega trunko havas
inter la radikoj, kiuj estas elturnitaj eksteren, cxirkaux 40 metrojn en
la diametro, kaj en la malplena internajxo, en la spaco de 30 metroj,
rajdanto sur cxevalo povas tute libere traveturi la tutan arbon trae!
Kia nevidebla forto, kia ventego aux tertremo povis elsxiri el la tero
tian grandegulon, kies agxo dank' al la putreco kaj neklareco de la
tavoloj ne povas esti difinita ecx proksimume! Pri aliaj arboj de tiu
loko ni diros nur kelkajn vortojn. Grandeguloj en tiu loko ekzistas
multaj ankoraux nun, kaj oni nomas ilin cxiun per propra nomo. Inter ili
estas : "Tri fratinoj", cxiu po 90 metroj de alto; "Geedzoj", malmulte
pli malgrandaj ol la "Fratinoj". Ekzistas tuta "familio", konsistanta el
26 arboj-kolosoj; la plej maljuna el ili--la patro--havis la alton
de cxirkaux 150 metroj; subputrinte kaj falinte, gxi rompigxis sur unu
el siaj najbaroj en du partojn, kaj la pli malgranda el ili, havanta la
longon de 90 metroj, kusxas sur la tero en nia tempo. [N. Kusxnir.]
_Nova nutra kreskajxo._ Sur unu el la insuloj de Japanujo oni okaze
eltrovis novan nutran kreskajxon, al kiu oni donis la nomon "Polygonum
Saghalae" de la nomo de la insulo Sagalo, sur kiu oni gxin eltrovis. Gxi
distingigxas per kreskado tiel rapida, ke en la dauxro de tri gxis kvar
monatoj gxi atingas la altecon de 2 metroj kaj kovrigxas per grandegaj
folioj, kiuj prezentas bonegan mangxon por la bruto. Unu arbetajxo de
tiu cxi kreskajxo ombras la spacon de tri kvadrataj metroj, kaj la tuta
maso da folioj de unu arbetajxo pezas 30 kilogramojn. La trunko kaj
cxiuj aliaj partoj de la kreskajxo enhavas en si multe da amelo kaj
aliaj nutraj sxtofoj. Tiu cxi kreskajxo, kiel montris la unuaj provoj,
ne postulas penan edukadon. Antaux nelonge kelkaj arbetajxoj estas
elsenditaj Francujon, kie oni intencas fari provojn de gxia plantado en
granda mezuro.
_Konservado de vivaj fisxoj._ Oni scias, ke kelkaj specoj da fisxoj
enfosas sin por la vintro en sxlimon kaj restas en gxi en la stato de
plena rigidigxo. La hxinoj turnis atenton sur tiun cxi fakton kaj,
apogante sin sur gxin, elpensis spritan rimedon por konservado de vivaj
fisxoj. La kaptitan fisxon ili tuj cxirkauxkovras per malseka argilo
kaj kasxas gxin en glaciejo. Post kelkaj, ecx post dek monatoj la tiel
konservita fisxo, enlasita en akvon, revivigxas. En tia maniero la pli
ricxaj hxinoj konservas en siaj glaciejoj grandajn provizojn da vivaj
fisxoj. Tamen ne cxiujn specojn da fisxoj oni povas konservi en tia
maniero.
_Kolonio komunista_ de Auxstraliaj elmigrantoj estas nun fondata en
Paragvajo. Multaj personoj kune kun siaj familioj forlasis sian landon
kaj formigris en la novan patrujon. La Belga konsulo en Buenos-Ayres
sendis al sia registaro la sekvantajn sciigojn pri tiu cxi kolonio : La
registaro de Paragvajo fordonis al la kolonianoj por cxiam spacon da
tero, kiu okupas 40 mejlojn kvadratajn kaj kusxas sur la norda bordo de
la rivero Tebikuara, en la interspaco de 6 mejloj de la fervojo Villa
Rica. Gxis la jaro 1894 devas logxigxi tie 400 familioj en la nombro de
2000 personoj. La profitoj, kiuj estos atingataj per komuna laborado,
devas cxiujare esti dividataj inter cxiuj plenagxaj personoj, tiel
viroj, kiel ankaux virinoj. La kolonio estos regata de direktoro kaj de
aldonitaj al li konsilanoj. Cxiuj plenagxaj logxantoj de ambaux seksoj
havas la rajton de vocxdonado. La lernejoj kaj malsanejoj estos tenataj
je la kalkulo de la komunumo. Cxiuj religioj havas egalajn rajtojn, kaj
cxiu familio povas havi religion, kiun gxi volas. La societo posedas
suficxajn rimedojn, por atendi 1 l/2 jarojn la unuan rikolton de la
kampoj. La spaco da tero, donita de la Paragvaja registaro estas tre
fruktoporta, sed arbara kaj postulanta multe da prepara laborado.
_La deveno de la kiso._ La konata itala instruitulo Lombroso
publikigis en la "Nouvelle Revue" artikolon pri la deveno de la kiso.
Laux lia opinio cxiuj popoloj sovagxaj kaj ecx duone-civilizitaj,
enkalkulinte ankaux la Japanojn, ne vidas en la kiso simbolon de amo.
Tiel same ankaux la Novo-Zelandanoj, Somalisoj, Eskimosoj k. t. p. Inter
kelkaj popoloj oni ne diras : "kisu min", sed "flaru min". Lombroso
diras, ke la kiso naskigxis iom post iom kaj havas sian komencon en la
akto patrina, t. e. en la nutrado de la brustaj infanoj de ilia patrino.
Gxis nun kelkaj virinoj-patrinoj en tia maniero dorlotas siajn infanojn.
Tiu cxi moro estas precipe disvastigita inter la logxantoj de la insuloj
Fidgxi. Ili ne havas vazojn por trinki, kaj la homoj trankviligas tie
sian soifon rekte el la rivereto, per helpo de tubeto, kaj la infanoj
tie mortus de soifo, se la patrinoj ne trinkigadus ilin per enversxado
al ili akvon en la busxon el sia propra busxo. En la poemoj de Homero
kaj Heziodo ne estas dirita ecx unu vorto pri la busxo nek pri la kiso
en senco de seksa amo, tie estas parolate pri ili nur kiel pri kareso
patrina. Tiel ekzemple Hektoro en la sceno kun Andromahxo tute ne kisas
sian edzinon, sed nur karesas sxin per la mano. Nenio ankaux estas
dirita pri kiso en la rakontoj pri Venero kaj Marso, pri Uliso kaj
Kalipso, Uliso kaj Circeo, Pariso kaj Heleno aux Hero en la XIV kanto de
Iliado. Ne ekzistas tie ecx unu epiteto, kiu karakterizus la busxon de
Heleno, Andromahxo, Brizeido, Kalipso aux Circeo. En la antikvaj Hindaj
poemoj Lombroso ne trovis ecx postesignon de kiso erotika. Cxio tio cxi
montras, ke en tiuj tempoj gxi ne ekzistis, sed naskigxis nur en la
tempo de pli granda disvolvigxo de la civilizacio.
_Memvola vivisekcio_. Du Amerikaj kuracistoj antaux nelonge
publikigis en la gazeto "New-York Herald" originalan anoncon, en kiu ili
proponas 5000 dolarojn da rekompenco al la persono, kiu konsentus, ke
oni faru al gxi operacion, konsistantan en farado de truo en la stomako
kaj fermado gxin poste per vitro, por farado de esploroj super la
funkciado de la stomako. Al tiu cxi propono alsendis sian konsenton 142
homoj, precipe laboristoj. La "felicxa elektito" farigxis unu atleto,
kiu ne havis sukceson en la cirkoj.
_Sekigado de marcxoj_. Malgraux la grandegaj spacoj da ankoraux
ne okupita prilaborebla tero, la Amerikanoj jam frutempe pensas pri
akirado de novaj pecoj da tero. En la sxtato Georgio oni komencis la
sekigadon de grandegaj marcxoj, kiuj gxis nun estis nur la loko de
logxado de aligatoroj kaj aliaj akvaj bestoj. Unu cxefa kanalo kaj multo
da kanaloj paralelaj flankaj liberigos de sub la akvo spacon da 250 000
hektaroj da tero. Ekster tio cxi funkciados, kiel ordinare en Ameriko,
masxinoj vaporaj, pumpantaj la akvon en la kvanto de 135 000 litroj en
minuto. Sub la tavolo da sxlimo kaj sur la nemultaj insuletoj de la
marcxo oni jam trovis sendubajn postesignojn de ekzistado de la antikvaj
logxantoj de Ameriko en tiu cxi loko. La arhxeologoj promesas al si
ricxan rikolton, kiam la ingxenieroj finos la laborojn senakvigajn.
_Nova diamanto_. La gloro de la Kohi-Noor, Regento, Orlovo kaj aliaj
eksterordinare belaj kaj grandaj diamantoj devas nun paligxi antaux
la diamanto-grandegulo, kiun oni antaux nelonge trovis en la suda
Afriko, en la libera regno Orangxo, en la loko Jagersfontein. La 30-an
de Junio de la jaro 1893 unu kafro, interparolante kun la observanto
de laboro, rimarkis, ke proksime io lumas sur la tero. Li kovris la
lumantan objekton per la piedo, kaj kiam la observanto foriris li
elfosis grandegan sxtonon, havantan la alton de cxirkaux 8 centimetroj
kaj la largxon de cxirkaux 5 centimetroj. Gxia pezo estas 971 karatoj.
Gxia prezo superas cxion, kion oni gxis nun pagadis por diamantoj. La
kafro poste mem fordonis gxin al la entreprenanto; li ricevis por gxi
150 funtojn da sterlingoj, cxevalon kaj selon kaj revenis hejmen forte
felicxa. Estas interese, ke ia societo farmis la tiean fosejon kun la
rajto acxetadi laux pezo en karatoj cxiajn sxtonojn, suprajn, malsuprajn
kaj indiferentajn; la kontrakto finigxis la 30-an de Junio de tiu cxi
jaro, kaj tiu grandega diamanto estis preskaux la lasta sxtono, kiun
oni trovis en tiu cxi tago. Al la posedantoj oni proponis jam por gxi
1 500 000 frankojn, sed kelkaj pensas, ke la prezo atingos la sumon de
15 000 000. La sxtono havas koloron blanka-bluan kaj estas preskaux tute
pura. Sur gxi trovigxas malgranda nigra makuleto, pri kiu oni pensas, ke
gxi malaperos post la facetado. Nun la sxtono sin trovas en Londono.
_Timo._ En unu el la Amerikaj bestejoj oni faris antaux nelonge
provojn, por konvinkigxi, en kia grado estas vera la proverba timo de
leonoj, tigroj, elefantoj kaj aliaj grandaj bestoj antaux simpla muso.
Antauxe oni enlasis muson en la kagxon, en kiu sin trovis du grandegaj
leonoj; tiuj cxi forsaltis kun timego, terure kriante kaj penante eligxi
el la kagxo. Iom post iom ili trankviligxis tiom, ke ili cxirkauxflaris
la gaston kaj poste jam turnis sur lin nenian atenton. Tiel same tenis
sin granda regxa tigro. Elefanto tremis de teruro kaj maltrankvile
movadis la rostron; sed lia dresita kolego kun plej malvarma sango
dispremis la gaston per la piedego. Hienoj kaj lupoj, rigardante la
aferon pli praktike, sufokis tuj la ratojn kaj musojn, kiujn oni enlasis
al ili en la kagxon.
_Viroj kaj virinoj._ Profesoro Bucher el Lejpcigo elkalkulis la
rilatan nombron de la viroj kaj virinoj en Euxropo. Montrigxas, ke,
esceptinte Grekujon, Italujon kaj la regnojn Danubajn, inter la 300
milionoj da logxantaro en Euxropo sin trovas 4 1/2 milionoj pli da
virinoj, ol da viroj. La plinombreco de la virinoj estas la plej forte
disvolvita en la agxo, kiu estas la plej responda por edzigxo, nome en
la agxo de 20 gxis 30 jaroj; la plej rimarkebla gxi estas en la urboj,
precipe en tiuj urboj, kie staras tre malgrandaj garnizonoj, ekzemple
en Svisujo aux Skandinavujo. En Portugalujo kontraux 1 000 viroj estas
1 091 virinoj, en Norvegujo 1 090, en Polujo 1 076, en Anglujo 1 060.
Berlino havas kontraux cxiuj 1 000 viroj 1 080 virinojn, Dresdeno 1 113,
Frankfurto sur Majno 1 123. La kauxzo de tiu cxi plinombreco estas la
pli granda mortado de knaboj en la agxoj sucxula kaj infana.
_Internacia universitato por memlernuloj._ En la Amerika sxtato
Nov-Jorko, sur la bordo de la lago Chautauque, trovigxas la universitato
por memlernuloj, konata en Ameriko sub la nomo C. L. S. C. (Chautauque
Literary and Scientific Circle). Tiu cxi universitato estis fondita
en la jaro 1867 de la Amerikano D-ro Vincent. La unua penso de la
organizatoro estis : doni la eblon al pli maljunaj homoj plenigi la
mankojn, devenantajn de nepreciza lerneja edukado aux de tro frua
cxesigxo de tiu cxi edukado, sed en tia maniero, ke la lernado ne
alportu malhelpon al la cxiutagaj devoj kaj okupoj de la lernantaj
homoj. La por tiu cxi celo fondita rondo estas gxis nun la cxefa akso
de la societo C. L. S. C. Organizata memlernado sxajne estas ideo ne
nova, sed nova estas la sistemo de d-ro Vincent de popularigado de
sciencoj inter personoj pli maljunaj kaj logxantaj malproksime de centro
de civilizacio. En Bostono ekzistas jam rilate de longe societo sub la
nomo "Study at Home Society", kiu por du dolaroj jare alsendadas al la
interesatoj instrukciojn kaj bonegajn konsilojn tusxante la metodon
de memedukado per legado; sxajnus, ke tia societo respondas tute al
sia celo; sed "Study at Home Society" havis en la jaro 1886 nur 2 000
membrojn, dum C. L. S. C. posedis ilin 60 000!
D-ro Vincent mem estis devigita de diversaj malfelicxaj cirkonstancoj
forlasi en la agxo de 20 jaroj la kolegion kaj farigxi Metodista
predikisto; tial, sciante, per kia malfacila maniero oni akiras en pli
malfrua agxo la necesajn sciajxojn, li el la tuta koro bedauxris tiujn,
kiuj iras sur tiu vojo; la penson helpi al ili li portadis en si tra
25 jaroj, kaj nur en la jaro 1867, trovinte en la persono de L. Miller
efikan kunlaboranton, li sian penson transformis en fakton. La pretan
materialon la organizatoroj trovis en la societo "Teachers Retreat",
kiu gxis nun ekzistas en Chautauque. La membroj de la dirita societo,
instruistoj de dimancxaj lernejoj de Metodistoj, kunvenas en Chautauque
en somero por trisemajna kunestado, por priparoli siajn demandojn
kaj trovi novajn rimedojn, por ricxigi siajn sciojn. Uzinte tiun cxi
materialon, d-ro Vincent kaj Miller kreis la universitaton en la plej
simpla formo, intencante perfektigadi gxin laux alvenontaj bezonoj kaj
demandoj. La sukceso estis tre granda. La nova plano de universitato
estis publikigita en la jaro 1878, kaj tuj aligxis al la societo 700
personoj. La kredo je luma estonteco estis granda kaj la entuziasmo
eksterordinara : kiam la membroj revenis el Chautauque hejmen kaj
rakontis al la amikoj kaj konatoj pri la nova entrepreno, sxutigxis tuj
petoj pri akcepto en la societon de plej diversaj flankoj de la lando.
Tiel en la fino de la jaro 1878 la societo posedis jam 8 000 membrojn,
en 1885 la nombro de la membroj estis 35 000, kaj kun cxiu jaro la
nombro de la membroj rapide kreskas. La membroj estas disjxetitaj
en urboj, urbetoj kaj vilagxoj de la Unuigitaj Sxtatoj, Kanadujo,
Meksikujo, Anglujo, Svisujo, Italujo, Hindujo kaj aliaj landoj.
Por farigxi membro de C. L. S. C. estas nur necese sciigi pri sia
deziro per letero la sekretarion de la societo, kun aldono de 50
centimoj en signoj de posxto; tiu cxi malgranda sumo, alportita de la
membro unu fojon por jaro, servas jam por elspezoj de korespondado,
sendado de programoj, tabeloj da demandoj k. t. p. La sekretario,
ricevinte la leteron de kandidato, sendas al li presitan tabelon
da demandoj, petante efektive veran respondon. La demandoj estas
sekvantaj : 1) kia estas via nomo; 2) adreso; 3) cxu vi estas frauxlo,
frauxlino aux edzigita; 4) via agxo; 5) se vi estas edzigita, kiom da
vivantaj infanoj vi havas; 6) je kio vi vin okupas; 7) kia estas via
religio; 8) cxu vi estas decidita oferi 4 jarojn, por trairi la kurson
de lernado; 9) cxu vi promesas oferadi 4 horojn cxiusemajne por legado
de rekomendotaj al vi libroj; 10) cxu vi povas aldoni al tiuj cxi 4
horoj ankoraux iom da tempo, kaj kiom nome? Profesoroj, esplorinte la
respondojn de la interesato, sendas al li katalogon de libroj, kiujn li
devas legi en la dauxro de unu jaro. La nombro kaj enhavo de la libroj
estas tia, ke oni povas ilin tralegi en unu jaro, uzinte por tio cxi
cxirkaux 40 minutojn cxiutage. Por la rekomendataj libroj ne ekzistas ia
gradigado, tiel ke studanto de la unua kaj kvara jaroj legas ofte tiujn
samajn verkojn. Ekzemple por la jaro 1884/5 la universitato rekomendis
la sekvantajn kelkajn verkojn : "Historio de Grekujo" de Burns; "Arto
de elokventeco" de Toundsend; "Historio de la reformacio" de Heret;
"Ciro kaj Aleksandro de Macedonujo" de Abbot; "La karaktero de Jezo"
de Beschnel; "Hxemio" de prof. Apilton; "Facilaj lecionoj de biologio
de la bestoj" de Uyeyt; "Esploroj pri la kulinara scienco kaj arto",
"Priskribo de la antikva greka vivo", "Mitologio greka" kaj diversajn
aliajn librojn kaj gazetajn artikolojn. Sxajne tia sistemo ne havas
sencon, cxar al persono, kiu komencas legi, ne sole estas malfacile
bone konatigxi kun la legita objekto, sed li devas ankoraux antaux cxio
lerni legi la pli gravajn verkojn. Sed tiun cxi sistemon oni klarigas
per tio, ke ekster la komuna kurso la plimulto da membroj, pasinte la
unuan aux duan jaron, ordinare jam ricevas deziron studi ian specialan
brancxon de scienco. Tre multaj membroj studas samtempe la specialan
kurson de seminario por instruistoj. Al cxiu membro la sekretario de la
universitato sendas cxiujare krom la katalogo de komuna kurso ankaux la
katalogojn de specialaj verkoj, senpagan gazeton "Alma mater" kaj multon
da diversaj gravaj kaj interesaj katalogoj, brosxuroj kaj dokumentoj.
La libroj, kiuj konsistigas la instruan materialon, kostas por jaro
cxirkaux 7 dolarojn (en librejoj 15 dolarojn). La malkarecon de la
libroj d-ro Vincent atingas per la sekvanta rimedo : li turnas sin al
libreja firmo kun la demando, cxu gxi ne donus rabaton, se gxi por tio
cxi ricevos la garantion, ke gxi disvendos la donitajn librojn en la
nombro de 20-30 miloj da ekzempleroj; kompreneble la firmo konsentas,
cxar gxia profito estas tiam tre granda; ecx ne-membroj, sciigxinte,
kiujn verkojn la universitato rekomendis, acxetas ilin en granda nombro.
Por la specialaj verkoj la membroj devas ankaux elspezi 6-8 dolarojn
cxiujare, sed tiujn cxi ili ricevas ankaux por rabatita kosto. La
plimulto da membroj, logxantaj profunde en la provinco, estas devigitaj
acxetadi cxiujn verkojn kaj lerni mem, dum aliaj, logxantaj en urboj,
pruntas la necesajn librojn el bibliotekoj, aux unu de alia, kaj ofte
ili kreas specialajn klubojn, kie ili kunvenas, por priparoladi kaj
klarigadi la legitan objekton. Membroj, kiuj distingas sin per scienco
aux specialeco, ekzemple ingxenieroj, instruistoj, kuracistoj, pastroj
k. c. donas senpage la respondajn klarigojn kaj konsilojn al la membroj,
kiuj lernas ilian specialecon.
En la fino de lerna jaro cxiu membro ricevas longan tabelon da
demandoj, kiujn li devas respondi, se li deziras posedi ateston de
C. L. S. C. La demandoj, malgraux la sxajna komplikiteco, ne prezentas
tamen ian malfacilecon, se la studanto efektive atente legis la donitan
verkon. Bonaj 85 por 100 respondoj suficxas, por elteni la ekzamenon
kaj ricevi ateston. Tia ekzameno ne estas ekzameno en la propra senco;
al la membroj ecx estas permesite la pli malfacilajn respondojn cxerpi
el libroj; sed ili devas esti esprimitaj per propraj pensoj kaj vortoj
de la studanto. La societo opinias : nia celo estas posedi la eble plej
grandan nombron da membroj, sed ne doni kauxzon por malpliigxado de ili;
severaj do ekzamenoj timigas nur tiujn membrojn, kiuj pleje nian helpon
bezonas; cetere regulaj ekzamenoj estas ecx neeblaj pro tiu kauxzo, ke
multaj membroj trovigxas malproksime kaj alveni ne povas. Tamen ekzistas
en Chautauque tiel nomata "somera popola universitato". Tiu cxi nomo ne
estas preciza, cxar la lerna jaro limas sin per 10 monatoj kaj la somera
kunveno sur la bordo de la lago Chautauque servas sole kaj propre por
spirita ripozo, ferioj, plu por finado de la lerna jaro kaj por disdono
de diplomoj al tiuj membroj, kiuj trovas eblon alveni en Chautauque.
Tiel la nombro de cxiuj finintaj la kurson ne prezentas sin tie en plena
kompleto. Ekzemple en la jaro 1885 finis la kurson 1 600 personoj, tamen
alvenis en Chautauque nur 600. Sed la nombro de la personoj flankaj,
kiuj en 1885 vizitis en somero Chautauque'on estis 75 000!
La lago Chautauque, havanta longon de 20 anglaj mejloj, kusxas sur
la alteco de 1 400 futoj super la nivelo de la Atlanta Oceano, en
malproksimeco de 9 mejloj de la lago Erie, kaj estas cxirkauxita de
arbaroj, montoj, kun pura, fresxa aero. En la jaro 1878, kiam d-ro
Vincent fondis la someran universitaton, Chautauque okupis 150 akrojn da
bela tero, sed trovis sin en tre praa stato. La alvenintaj membroj devis
logxi en transportaj tendoj. Post 4 jaroj Chautauque posedis jam hotelon
por 500 personoj kaj multegon da domoj. En la dauxro de la supre diritaj
du someraj monatoj en Chautauque estas granda movado. Per vaporsxipoj
kaj fervojoj alvenas sencxese novaj homoj el plej diversaj punktoj de
la Unuigitaj Sxtatoj kaj Kanado. Krom la membroj alveturas multego da
gastoj. La vizito en Chautauque apartenas jam al la bona tono. Tiel
en la jaro 1880 estis tie Garfield, la universitaton vizitis ankaux
generalo Grandt, kaj laux lia ekzemplo sekvis generalo Lohan en 1885,
tiam ankoraux kandidato por vic-prezidanto.
Por akiri prozelitojn, la societo faras, kion gxi povas, ligante
utilajxon kun diversaj agrablajxoj. En la dauxro de la tutaj 2 monatoj,
kelkajn fojojn en tago, oni povas tie auxdi diversajn publikajn parolojn
kaj lecionojn. Cxiu povas havi vocxon; en la intertempo inter la paroloj
oni produktas artajn fajrojn, iluminajxojn. Artistoj ludas koncertojn,
oni donas spektaklojn, oni entreprenas procesiojn, promenadojn sur la
lago per en vespero lumigitaj sxipetoj, k. t. p. Precipe la publikaj
paroloj havas altirantan forton. La societo por tio cxi invitas
parolantojn kun nacia aux internacia gloro; la plejmulto de tiuj cxi
talentaj publikaj paroloj havas por objekto Euxropon, Azion kaj Afrikon.
En la jaro 1885 inter aliaj objektoj la sekvantaj personoj parolis pri
la sekvantaj objektoj : Syman Abbot parolis pri la homa naturo; d-ro
S. J. M. Eaton--pri la planoj de konstruo de la piramidoj de Egiptujo;
A. M. Fairbaern, prezidanto de la Airedale College en Anglujo--pri la
historio de la filozofio, pri John Locke, pri H. Spencer, pri J. Bright,
pri Comte kaj la pozitivistoj; d-ro Finch--pri la uzado de brando;
Julius N. Seelye, prezidanto de la Amherst College--pri la potenco
de la ideo, k. t. p. En la jaro 1886 grandan rolon tie cxi ludis la
oriento, pri kiu parolis : Babn Keshub Chandra, Ram Chandra Bose kaj Sau
Ah Brah.
La specialajn sciencojn kaj artojn oni povas studi en la dauxro de
la 4-jara komuna kurso aux poste. Tamen en la jaro 1884 la societo
organizis la unuan specialan fakultaton, konsistantan el profesoroj,
kiuj guvernas per korespondado; la profesoroj plenumas siajn devojn
en la loko de ilia logxado, kaj unu fojon en jaro ili alveturas en
lokon difinitan por ekzamenoj; la studantoj do cxerpas klarigojn kaj
sciencan helpon cxe specialistoj, kiuj trovigxas tie, kie la studantoj
logxas. La sekvanta eltiro el la cirkulero de la profesoroj klarigos la
celon de tiu cxi universitato : "Oni kreas universitaton, por doni la
eblon atingi pli altan kaj praktikan edukigxon al tiaj junaj homoj de
ambaux seksoj, kiuj ne povas forlasi la domon, por vizitadi kolegion,
kiuj estis devigitaj forlasi universitaton, aux kiuj deziras plenigi
siajn sciencajn mankojn. La progresoj en la lernado kaj la grado de la
akiritaj scioj estos metitaj al severa esploro per skriba ekzameno cxe
alesto de senpartiaj kaj konformaj atestantoj."
En la jaro 1886 la universitato posedis jam 9 specialajn
fakultatojn : akademion de la greka kaj latina lingvoj, kolegion de
novaj lingvoj, fakultaton de matematiko, de historio, de literaturo,
kurson de mikroskopio, kurson teologian, kurson de retoriko kaj de
hxemio. En la jaro 1887 oni malfermis : fakultaton de fiziko kaj
natur-historio, fakultaton de filozofio kaj logiko, instituton de
orientaj lingvoj, lernejon de industriaj sciencoj, kiu enhavas en si
telegrafiadon, konstruadon kaj diversajn fabrikadojn, lernejon de
komerco kaj de praktikaj aferoj (Business and practical affairs),
lernejon de agronomio, de belaj artoj, de aferoj ekleziaj, muzikan
kolegion, instituton de ingxenieroj de montolaboroj, pontoj kaj vojoj,
antropologian fakultaton por anatomio, flziologio, higieno, psihxologio
kaj sociologio.
Persono, kiu deziras esti akceptita en la nombron de la studantoj,
enportas krom 5 dolaroj de enskribigxo ankoraux 10 dolarojn por la
universitato kaj 3 dolarojn kiel aldono, se li deziras studi kune du
specialajn sciencojn. Oni supozas, ke studanto povas lerni la kurson de
latina kaj greka lingvoj, uzante en la dauxro de 4 jaroj po unu horo
cxiutage, sed ankoraux li povas unu horon oferi por studadi samtempe la
matematikon. Cxiuj temoj kaj ekzercoj estas korektataj de la profesoroj
kaj resendataj al la studantoj.
Mi finis. Imagu al vi, kara leganto, ke la dirita universitato
posedas tian ilon, kia estas la lingvo Esperanto . . . La komentarioj ne
estas necesaj.