Tegen middernacht werd Jean Valjean wakker.
Jean Valjean was van een arme boerenfamilie in la Brie. Als kind had
hij niet leeren lezen. Toen hij den mannelijken leeftijd had bereikt,
was hij boerenarbeider en boomsnoeier te Faverolles. Zijn moeder heette
Jeanne Matthieu; zijn vader Jean Valjean of Vlajean, waarschijnlijk
een bijnaam, samengetrokken uit Voilà Jean (ziedaar Jan).
Jean Valjean was een in zich zelven gekeerd karakter, zonder juist
treurig te zijn; hij had iets dat den zachtmoedige eigen is. Over
't geheel was hij wel eenigszins droomerig en stumperig, althans
naar het uiterlijke. Op zeer jongen leeftijd had hij zijn ouders
verloren. Zijn moeder was bij zijn geboorte gestorven, aan een koorts
die niet goed behandeld was. Zijn vader, evenals hij een boomsnoeier,
was uit een boom gevallen en daardoor gestorven. Aan Jean Valjean bleef
toen slechts een oudere zuster over, die weduwe was met zeven kinderen,
jongens en meisjes. Deze zuster had Jean Valjean opgevoed, en, zoolang
haar man leefde, aan haar jongeren broeder woning en kost gegeven. Haar
man stierf. De oudste der zeven kinderen was acht jaar, de jongste
één jaar oud. Jean Valjean was toen in zijn vijf-en-twintigste. Hij
verving den vader, en ondersteunde nu op zijn beurt zijn zuster,
die hem had opgevoed. Jean Valjean achtte dit eenvoudig zijn plicht
en volbracht dien, schoon hij er ook een weinig onder gedrukt ging.
Aldus ging zijn jeugd in zwaren, slecht betaalden arbeid voorbij. Men
wist in zijn woonplaats niet dat hij ooit een meisje bemind had. Hij
had geen tijd om verliefd te zijn.
Des avonds kwam hij vermoeid te huis en at zijn soep zonder een woord
te spreken. Zijn zuster, moeder Jeanne, nam vaak, terwijl hij at,
het beste van zijn maal, een stukje vleesch, een sneetje spek, het
hart der kool, uit zijn schotel, om 't aan een van haar kinderen te
geven. Hij at steeds voort, over de tafel gebogen, schier met het
hoofd in den schotel, zoodat zijn lang haar over zijn oogen hing,
waardoor hij niets scheen te zien en alles zijn gang liet gaan.
Te Faverolles, niet ver van de hut van Valjean, aan de overzijde,
woonde een boerin, Marie Claude. De steeds hongerige kinderen Valjean
gingen soms op naam hunner moeder bij Marie Claude een pint melk
borgen, welke zij achter een heg of in een verscholen hoek opdronken,
waarbij ze elkander dikwijls den pot uit de hand trokken en zoo
gulzig waren, dat de kleinere meisjes de melk over haar boezelaars
stortten. Zoo de moeder achter deze ondeugende streken ware gekomen,
zou zij de schuldigen streng gestraft hebben, maar Jean Valjean,
hoewel er over knorrend en brommend, betaalde buiten weten der moeder
aan Marie Claude de pint melk, en de kinderen werden niet gestraft.
In den snoeitijd verdiende hij achttien stuivers daags, daarna
verhuurde hij zich als maaier, als daglooner, als stalknecht,
kortom voor al wat hij maar kon vinden. Zijn zuster werkte van
haar kant insgelijks, maar wat kon zij met zeven kleine kinderen
doen? 't Was een treurige groep, welke de ellende allengs omsloot en
verstikte. Er kwam een harde winter. Jean had geen werk. Het gezin
had geen brood. Letterlijk geen brood--en zeven kinderen!
Op zekeren Zondagavond maakte Maubert Isabeau, de bakker op het
kerkplein te Faverolles, zich gereed om naar bed te gaan, toen hij
een harden slag tegen het getralied venster van den winkel hoorde. Hij
kwam tijdig genoeg om nog een arm te zien die door een vuistslag een
opening in het traliewerk en in het glas had gemaakt. De arm greep
een brood en nam het mede. Isabeau liep naar buiten; de dief vluchtte
zoo hard hij kon; Isabeau liep hem na en vatte hem. De dief had het
brood weggeworpen; maar zijn arm bloedde nog. 't Was Jean Valjean.
Dit gebeurde in 1795. Jean Valjean werd voor de rechtbank van dien
tijd gevoerd, wegens "diefstal des nachts, gepaard met inbraak, in
een bewoond huis." Hij had een geweer en was een uitstekend schutter;
hij was min of meer als strooper bekend. Dit was zijn ongeluk. Er
bestaat tegen stroopers een rechtmatig vooroordeel. De strooper,
evenals de sluiker, wordt bijna met een roover gelijkgesteld.
In 't voorbijgaan merken wij echter op, dat tusschen de eerste soort
van misdadigers en den afschuwelijken moordenaar der steden een
groote klove bestaat. De strooper leeft in de bosschen; de sluiker
leeft in het gebergte of op zee. De steden brengen wreede menschen
voort, wijl zij bedorven menschen voortbrengen. Het gebergte, de zee,
het woud maken de menschen ruw; zij ontwikkelen den woesten aard,
doch meestal zonder het menschelijke gevoel te vernietigen.
Jean Valjean werd schuldig verklaard. De termen van het wetboek
spraken duidelijk. In onze beschaving zijn vreeselijke oogenblikken:
't zijn die, waarin de strafwet een schipbreuk uitspreekt. Welk een
ontzettende minuut, wanneer de maatschappij zich van een denkend wezen
terrugtrekt en het voor altijd verstoot. Jean Valjean werd tot vijf
jaren galeistraf veroordeeld.
Den 22 April 1796 riep men te Parijs de overwinning van Montenotte uit,
behaald door den opperbevelhebber van het Italiaansche leger, dien de
boodschap van het directoire aan de Vijfhonderd, den 2 floreal van
het jaar IV, Buona-Parte noemt. Dienzelfden dag werd te Bicêtre een
lange keten van tuchtelingen aaneengesmeed. Jean Valjean behoorde
tot dien keten. Een oud oppasser dier gevangenis, die thans bijna
negentig jaar oud is, herinnert zich nog duidelijk den ongelukkige,
die in den noorderhoek der binnenplaats aan 't uiterste punt der
vierde keten geklonken werd. Evenals de overigen zat hij op den grond
en scheen van zijn toestand geen ander begrip te hebben, dan dat die
vreeselijk was. Waarschijnlijk stelde zich de benevelde verbeelding van
den armen, geheel onwetenden man, ook iets overdrevens voor. Terwijl
men achter zijn hoofd met zware hamerslagen den klinknagel in den
ijzeren halsbeugel dreef, weende hij; hij stikte in zijn tranen
die hem beletten te spreken, slechts nu en dan gelukte het hem te
stamelen: Ik was boomsnoeier te Faverolles. Snikkend hief hij toen zijn
rechterhand op en liet ze zevenmaal lager en lager dalen, als legde
hij ze achtereenvolgens op zeven hoofden van ongelijke hoogte; en men
leidde uit dit gebaar af, dat, welke zijn misdaad ook mocht wezen,
hij ze gepleegd had om zeven kleine kinderen te kleeden en te voeden.
Hij ging naar Toulon. Na een reis van zeven-en-twintig dagen kwam
hij hier aan, op een kar, met de keten aan den hals. Te Toulon werd
hij in het roode buis gekleed. Alles wat zijn leven was geweest,
werd uitgewischt, zelf zijn naam; hij was niet meer Jean Valjean;
hij was nummer 24601. Wat werd er van zijn zuster? Wat werd er van
de zeven kinderen? Wie bekommert zich hierover? Wat wordt van de
bladeren des jongen booms, dien men van den stam afzaagt?
't Is altijd dezelfde geschiedenis! Deze arme levende wezens, deze
schepselen Gods, voortaan zonder steun, zonder leidsman, zonder
toevlucht, gingen, wie weet? ieder afzonderlijk misschien, op goed
geluk af, hun weg, en zonken allengs in dien kouden nevelweg, waarin
achter elkander zoovele ongelukkige hoofden op den donkeren weg van
het menschelijk geslacht verdwijnen. Zij verlieten hun woonplaats. De
kerktoren van hun dorp vergat hen; de grenspaal van hun akkertje vergat
hen. Zelfs Jean Valjean, na eenige jaren verblijf in het bagno, vergat
hen. De wond van zijn hart was in een litteeken overgegaan. Dit
was alles. Gedurende den tijd, dien hij te Toulon doorbracht,
hoorde hij nauwelijks eenmaal van zijn zuster spreken. Ik geloof,
dat het tegen 't einde van het vierde jaar zijner gevangenschap was;
ik weet niet meer op welke wijze hem dat bericht toekwam. Iemand,
die hen in hun woonplaats had gekend, had zijn zuster te Parijs
gezien, waar zij in een armoedige straat bij de kerk St. Sulpce,
in de straat du Geindre, woonde. Zij had slechts één kind bij zich,
het jongste, een knaapje. Waar waren de zes anderen? Zij wist het
misschien zelve niet. Elken morgen ging zij naar een drukkerij in de
straat Sabot No. 3, waar zij hielp vouwen en innaaien. Zij moest er
's morgens om zes uur wezen, 's winters lang voor de dag aanbrak. Er
was een school in het huis, waarin zich de drukkerij bevond, en naar
die school bracht zij haar zevenjarig zoontje. Maar aangezien de
school eerst te zeven uren begon en zij te zes uren in de drukkerij
moest wezen, moest het kind een uur op de binnenplaats wachten tot
de school geopend werd; des winters een uur in den donker, in de open
lucht. Men wilde het kind in de drukkerij niet toelaten, wijl het, zoo
zeide men, hinderlijk was. Des morgens zagen de drukkersgezellen in 't
voorbijgaan den armen kleine, nog half-slapend op den grond zittende,
of geheel ingeslapen in een hoek op zijn mandje ineengedoken. Als 't
regende had een oude vrouw, de portierster, medelijden met hem, zij nam
hem in haar armoedig kamertje, waarin niets was dan een stroomatras,
een spinnewiel en twee houten stoelen. Daar sliep de kleine dan in een
hoek, zich dicht tegen de kat aan vlijende om zich te warmen. Te zeven
uren werd de school geopend en hij ging er in. Dat verhaalde men aan
Jean Valjean; 't was voor hem een oogenblik, een bliksemstraal, iets
als een opengerukt venster, 't welk hem het lot vertoonde der wezens,
welke hij bemind had, en dat zich dadelijk weder sloot. Nooit hoorde
hij verder iets van hen, hij zag hen nooit weder, ontmoette hen nooit,
en men zal ze in den loop dezer treurige geschiedenis niet wedervinden.
Tegen het einde van het vierde jaar vond Jean Valjean gelegenheid om
te ontvluchten. Zijn kameraden waren hem daarbij behulpzaam, zooals
't in die treurige plaats meer voorkomt. Hij vluchtte, hij zwierf
twee dagen in vrijheid op het veld, zoo het vrijheid kon heeten,
vervolgd te worden, elk oogenblik angstig om te zien, bij ieder
gerucht te schrikken, voor alles bevreesd te zijn, voor den rookenden
schoorsteen, voor den voorbijganger, voor den blaffenden hond, voor
het galoppeerend paard, voor de slaande klok, voor den dag, wijl men
dan ziet, voor den nacht, wijl men dan niet ziet, voor den weg, voor
het pad, voor de haag, voor den slaap. Des avonds van den tweeden dag
werd hij weder gevangen. Hij had in zes-en-dertig uren niet gegeten
noch geslapen. Het maritime gerechtshof veroordeelde hem wegens dat
misdrijf tot een driejarige vermeerdering van straf, zoodat hij nu acht
jaren had. In het zesde jaar bood zich de gelegenheid weder aan om te
vluchten; hij maakte er gebruik van, doch zijn vlucht mislukte. Hij
ontbrak op het appèl. Het kanon werd gelost en des nachts vond de ronde
hem onder de kiel van een op de helling staand schip; hij verzette zich
tegen de gevangenbewaarders, die hem grepen. Dit was alzoo ontvluchting
en weerspannigheid. Dit feit, waartegen door de bijzondere strafwet
voorzien was, werd met een vermeerdering van vijf jaren gestraft,
waarvan twee met dubbelen ketting. Dertien jaren. In het tiende jaar
kwam hij weder in de gelegenheid, hij maakte er nogmaals gebruik
van. Het gelukte hem niet beter, en hij kreeg drie jaren voor deze
nieuwe poging. Zestien jaar. Eindelijk was 't, geloof ik, in het
dertiende jaar, dat hij een laatste poging waagde, die hem slechts
gelukte om zich vier uren later weder te zien vatten. Drie jaren voor
deze vier uren. Negentien jaren. In October 1815 werd hij ontslagen;
hij was er in 1796 gekomen, wijl hij een vensterruit gebroken en een
brood gestolen had.
Geven wij hier aan een kleine aanmerking plaats. Dit is de tweede
maal, dat de schrijver van dit boek bij zijn studiën over strafrecht
en veroordeeling door de wet, het stelen van een brood als aanvang
vindt van het ongeluk eens menschenlevens. Claude Queux had een
brood gestolen; Jean Valjean had een brood gestolen. Een Engelsche
statistiek toont aan, dat te Londen vier diefstallen van de vijf uit
honger bedreven worden.
Snikkende en bevende was Jean Valjean in het bagno aangekomen;
gevoelloos verliet hij het. Hij was er wanhopend ingegaan; somber
ging hij er uit.
Wat was er in zijn ziel omgegaan?