De senator, van wien reeds gesproken is, was een schrander man,
die zijn weg rechtuit was gegaan, zonder te letten op de beletselen,
welke men geweten, trouw, rechtvaardigheid of plicht noemt; hij was
regelrecht op zijn doel afgegaan, zonder een enkele maal met het
oog op zijne bevordering en op zijn belang te aarzelen. Hij was een
oud procureur, wien het geluk vertroeteld had; volstrekt geen kwaad
mensch, die zijn zoons, zijn schoonzoons, zijn familie, zelfs zijn
vrienden alle mogelijke kleine diensten bewees, en die wijselijk
van het leven steeds de goede zijde, de gunstige gelegenheden,
de voordeelen gekozen had. Het overige scheen hem dwaasheid. Hij
was geestig en juist geletterd genoeg, om zich voor een discipel
van Epicurus te houden, terwijl hij misschien slechts een product
van Pigault-Lebrun was. Hij schertste gaarne en vroolijk over het
oneindige en het eeuwige, en over de "hersenschimmen van den goeden
bisschop." Soms bespotte hij die zelfs met vriendelijke aanmatiging
in de tegenwoordigheid van den bisschop, die dan luisterde.
Bij zekere half officieele feestelijkheid, moesten graaf *** (deze
senator) en de bisschop een diner bij den prefect bijwonen. Aan
het dessert zei de senator, die eenigszins vroolijk, doch altijd
deftig was:
"Laat ons eens praten, Monseigneur de bisschop. Een senator en een
bisschop kunnen elkander moeielijk aanzien zonder te meesmuilen. Wij
zijn beiden wichelaars. Ik zal u een bekentenis doen: ik heb zoo mijn
eigene wijsbegeerte."
"Ge hebt gelijk," antwoordde de bisschop. "Naar men zich een
wijsbegeerte maakt, legt men zich te rusten. Gij ligt op een purperen
bed, mijnheer de senator."
Bemoedigd door deze woorden, hernam de senator:
"Laten we verdraagzame lieden zijn."
"Verdraagzame duivels zelfs," zei de bisschop.
"Ik verzeker u," hernam de senator, "dat de markies d'Argens, Pyrrhon,
Hobbes en Naigeon in 't geheel niet dom zijn. In mijn bibliotheek
staan al mijn philosofen verguld op sneê."
"Zooals gij zelf, mijnheer de graaf," viel de bisschop hem in de rede.
De senator ging voort:
"Ik haat Diderot; 't is een idéoloog, een declamator en een
revolutionnair, die in den grond aan God gelooft en bigotter dan
Voltaire is. Voltaire heeft met Needham den draak gestoken, en hij
had ongelijk; want de aaltjes van Needham bewijzen dat God overbodig
is. Een droppel azijn in een lepel meeldeeg vervangt volkomen het fiat
lux (er zij licht). Veronderstel, dat de droppel en de lepel grooter
zijn, en ge hebt de wereld. De mensch is de aal. Waartoe dus de Eeuwige
Vader? Ik zeg u, Monseigneur, dat de veronderstelling van een Jehovah
mij verveelt. Zij dient nergens toe, dan om magere menschen te maken,
die onrustig droomen. Weg met dat groote Al,'t welk mij plaagt! Leve
het Niet, dat mij in rust laat! Onder ons gezegd, en om mijn zak
geheel te ledigen en aan mijn herder te biechten, zooals 't behoort,
beken ik u, dat ik gezond verstand bezit. Ik ben niet verzot op uw
Jezus, die immer en altijd ontbering en zelfopoffering predikt. 't
Is de raad van een vrek aan armen! Ontbering: waarom? Zelfopoffering:
waartoe? ik zie niet, dat een wolf zich voor het geluk van een anderen
wolf opoffert. Behouden wij onzen aard. Wij staan op de hoogste sport;
laat ons een hoogere wijsbegeerte hebben. Waartoe dient het hooger
te staan, zoo wij niet verder zien dan den neus van anderen? Leven
wij vroolijk. Het leven is alles. Dat de mensch elders, daar boven,
daar beneden, ergens een toekomstig leven zal hebben, daarvan geloof
ik geen enkel woord. Men beveelt mij opoffering en ontbering aan; ik
moet op alles wat ik doe acht geven, ik moet mij het hoofd breken met
het goed en het kwaad, met het rechtvaardige en het onrechtvaardige,
met wat geoorloofd en wat niet geoorloofd is. Waarom? wijl ik van
mijn daden rekenschap zal moeten doen. Wanneer? Na mijn dood. Welk een
droom! Hij zal slim moeten zijn, die mij na mijn dood knijpen wil. Laat
zich de hand eener schim eens met asch vullen. Zeggen wij de waarheid,
wij die ingewijden zijn en het kleed van Isis hebben opgelicht: er is
geen goed en geen kwaad; er is niets dan groeikracht. Zoeken wij het
wezenlijke; delven wij het op. Op den bodem, diep in den grond, voor
den drommel! moeten wij de waarheid opsporen en haar grijpen. Welk
een heerlijke vreugde verschaft zij dan. Men gevoelt zich krachtig,
opgewekt. Ik sta vast in mijn schoenen. De onsterfelijkheid van den
mensch, Monseigneur, is een zeepbel, een bedrieglijke hoop. Vertrouw
er op! Een heerlijk lot dat van Adam! Men is een ziel, men wordt een
engel, met blauwe vleugels aan de schouders. Kom mijn herinnering eens
te hulp; was 't niet Tertuliaan, die zeide, dat de zaligen van de eene
ster naar de andere zullen gaan? Het zij zoo, we zullen de sprinkhanen
der sterren zijn. En dan, men zal God zien! Och, wat! gekheid al
die paradijzen! God is een monsterachtig sprookje. Ik zal dit nu
wel niet in den Moniteur gaan verkondigen, maar fluister het onder
vrienden. Inter pocula (Bij den beker). De aarde voor het paradijs
op te offeren, is zijn prooi voor een schaduw los te laten. Ik ben
zoo dom niet, mij door het oneindige te laten beet nemen. Ik ben
niets. Ik heet mijnheer de graaf Niets, senator. Bestond ik vóór ik
geboren was? Neen. Zal ik na mijn dood bestaan? Neen. Wat ben ik? Een
weinig stof, door een organisme verbonden. Wat heb ik op deze aarde
te doen? Ik kan kiezen: lijden of genieten. Waartoe zal mij het lijden
voeren? tot het niet. Maar ik zal geleden hebben. Waartoe zal mij het
genot voeren? tot het niet. Maar ik zal genoten hebben. Mijn keus is
gedaan. Men moet eten of gegeten worden. Ik eet. 't Is beter tand dan
gras te zijn. Dit is mijn wijsheid. Men gaat waarheen men gedreven
wordt; de doodgraver wacht; voor sommigen onzer het Pantheon;
maar alles zinkt in den grooten kuil. Einde. Finis. Algemeene
uitkomst. En daarmede is alles gedaan. De dood is dood, geloof
mij. Ik lach om het denkbeeld, dat dáár iemand zou zijn, die mij
iets te zeggen had. Bakersprookjes. Een boeman voor de kinderen,
Jehovah voor de menschen. Neen, onze toekomst is de nacht. Aan gene
zijde van het graf is niets en alles gelijk. Of ge Sardanapales
of Vincentius van Paula zijt geweest, is hetzelfde. Ziedaar de
waarheid. Men leve alzoo en make gebruik van zijn ik, zoolang men
kan, dit is 't voornaamste. Waarlijk, Monseigneur, ik zeg u, dat ik
mijn eigen wijsbegeerte en mijn eigen wijsgeeren heb. Ik laat mij
geen zotternijen op de mouw spelden. Trouwens, de lagere klassen,
de barvoeters, de noodlijdenden, de armen mogen wel iets hebben. Men
geeft hun legenden, hersenschimmen, de ziel, de onsterfelijkheid,
den hemel, de sterren. Zij kauwen op dat alles. Zij smeren het op hun
droog brood. Die niets heeft, heeft ten minste den goeden God. Ik heb
er niets tegen; maar ik voor mij behoud mijnheer Naigeon. De goede
God is goed voor het gepeupel."
De bisschop klapte goedkeurend in de handen.
"Dat noem ik spreken!" riep hij. "Dat materialisme is toch een
uitmuntende, bewonderenswaardige zaak; maar niet ieder bezit
het. En als men het bezit, is men geen dupe meer; men laat zich
niet dwaselijk verbannen als Cato, noch steenigen als Stefanus,
noch levend verbranden als de maagd van Orleans. Zij, die zich dit
bewonderenswaardig materialisme hebben kunnen verschaffen, smaken
het genoegen, zich onverantwoordelijk te gevoelen en te gelooven, dat
zij, zonder eenig bezwaar, alles mogen aannemen en kunnen verduwen:
ambten, belooningen, waardigheden, eerlijk of oneerlijk verkregen
macht, winstgevende trouwbreuk, voordeelig verraad, verkrachting van
het geweten, en daarbij de overtuiging, dat zij na het genot van dit
alles, in 't graf zullen dalen. Het is zeer aardig! ik zeg dit niet
ten uwen opzichte, mijnheer de senator; 't is mij evenwel onmogelijk
u geen geluk te wenschen. Gij, groote heeren, hebt, zooals ge zegt,
een philosophie op uw eigen hand, een keurige, verfijnde alleen voor
de rijken genietbare philosophie, die voor alle gerechten geschikt is
en de wellusten des levens voortreffelijk kruidt. Deze philosophie is
door een nieuw soort denkers uit de diepte gehaald. Maar ge zijt wel
heel goed, van te willen vergunnen, dat het geloof aan den goeden
God de wijsbegeerte van het volk zij, zoo omtrent als de gans met
uien de met truffels gespekte kalkoen des armen is."