_67_ Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod
clauderent sententiam, ut apud Attium: ‘an haec iam obliti
sunt Bruges?’ nonnumquam ab his initium fit; ut apud
Caecilium: ‘di boni quid hoc?’, apud Terentium: ‘discrucior
animi’. 5
_67._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 379 G.: Varro in
VII (in septimo _A_ VII _B_): *clausulas quoque ...
discrucior animi*. idem Varro in eodem libro VII de lingua
latina ad Marcellum sic dicit e.q.s. (_fr. 73_). Mar. Vict.
I 17, I p. 2503P.: nunc de metrorum prout uersus processerit
praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam metrica
lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam
exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede
uel dipodia sit terminatum. hano graeci κατάληξιν uocant,
id est cum legitimum metrum in syzygia simplicem pedem, in
monopodia uero, id est in simplici pede syllabam perdit.
II 3, 38 p. 2524P.: quod uero ad clausulas id est minuscala
cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum membra
pro clausulis poni possunt et (_scr._ set) solent in canticis
magis quam _in_ diuerbiis, quae ex trimetro magis subsistunt,
collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et Afranium.
nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his
separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. _exscripsit
Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708P. 381 G._
cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula, quam graeci ἐπῳδὸν uocant,
a breui conclusione est appellata.
_A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc.
p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X_
2 haec iam haec _deleto altero_ haec _A_ ||
3 Bruges _Ritschelius quaest uarr. p. 34_ Phryges
_A_ phyres _B_ || nonnunquam _B_ || 4 cecilium _B_ ||
dei _A_ dei· (_i ab altera manu in loco eraso scr._)
_B_ || Terentium] _Ad. IIII 4, 1_ || discrutior _B_
_68*_ Consideranda praeterea in metris cola quae latine
membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur,
| quorum differentia talis est. colon est membrum
quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel
pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus 5
erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea
qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa
ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur,
in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione
circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium 10
uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium]
ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum
uel sacrorum trieteris. ita et in poematis, quando non
uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis
uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam 15
ad ordinem suum recurrit, περίοδος dicitur _circuitus_
omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae
modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit
autem ex commatis colis et uersibus.
_68*._ Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497P.: *Consideranda praeterea
... proprie dicitur*, id est extrema et exigua pars in
metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur,
nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur,
constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum
decametrum porrigetur, *quorum differentia ... pedis est*.
erunt itaque cola particulae solutorum metrorum, ut ‘arma
uirumque cano’. omnis autem uersus κατὰ τὸ πλεῖστον in duo
cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his
quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi
differentia, ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et
hemistichium dicitur, colon autem et comma intra dimetrum.
erit itaque colon cum integrae fuerint syzygiae, comma uero
cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt, quaecumque
circa iuncturas aut artus porrecta sunt in longitudinem
membra, unde Euripides ‘καὶ κῶλα κώλοις τετράπουν
μιμήσομαι’, brachia scilicet et femina. * unde dictum
μέλος (_libri_ unde dictum μέλος brachia sc. et fem.)
* nec in metro *. apud quosdam haec communiter μέλη
appellantur, quae nos carmina interpretamur et membra, quia
(quae _P_) μέλη graeci diuisa membrorum uocant. *partes
ergo ... et uersibus*. Aphthon. p. 241 G.: constat μέλος
colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra
pedum compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt
itaque cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum
integrae fuerint syzygiae, comma uero cum imperfecta est.
omnis autem uersus κατὰ τὸ πλεῖστον in duo cola diuiditur,
abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1
p. 2508P.: incisiones uersuum, quas graeci τομὰς uocant,
ante omnia in hexametro heroo necessario obseruandae sunt.
omnis enim uersus in duo cola formandus est, qui herous
hexameter merito nuncupabitur, si conpetenti diuisionum
ratione dirimatur.
_totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit;
quae nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod.
Parisinus 7539 (membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi_ ||
2 quod] quae _P_ || 5 cum ex ea _P_ || 6 disoluitur
_P_ || efficit _P_ || 9 cedatur _P_ * nam] _ex. gr.
poteris_ consideranda nunc || quae] qui _P_ ||
11 complurum _P_ || abdissimilium _P_ ||
12 temporibus _P_ || 13 trieterici, uel in _P corr.
Vsener_ || 14 uno _om. P_ || 15 _an_ omne
_delendum?_ || 16 _num_ ad exordium suum? ||
decurrit. Περίοδος dicitur omnis _P_ ||
17 exametri _P_ || unde--sunt] _uncis inclusit
Vsener_ || 19 commate _P_
_69_ Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae
per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes.
incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum
in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur,
in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum 5
uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt;
quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen
est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros,
octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel
haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione 10
graecorum.
2 ac rhythmos] arythmos _P_ || 3 exametrum _infra
quoque P_ || 5 dipodian _P_ || 7 sua cuique _P_ ||
8 quodsi _Vsener_ quos _P_ || simplicum _P_ ||
10 appellatione habebitur _P corr. Vsener_
Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est
a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis
enim temporibus, sicut quidam asserunt, sic soliti erant
scribere ut cum a sinista parto initium facere coepissent 15
et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra
parte inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem
ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc autem
genus scripturae dicebant βουστροφηδὸν a boum uersatione,
unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, 20
uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis
autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram
desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter
dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud
epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu 25
et apocope praecepta est,
id est subtractio syllabae syllabarumue
[cuiuslibet _partis_ orationis] metro cogente facta,
quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra
parte orationis accipietur, ut ‘indo sua do’ id est in sua
domo. *item:* ‘ac famul infimus esset’ pro famulo. similiter 30
‘proras detondete et despoliate guberna’ id est gubernacula.
| uersus autem distat a metro, quod in uersu statim
auditur et metrum, in metro autem non statim uersus.
_69._ Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498P.: *Versus est ...
significatione graecorum*. [uersus herous hexameter epos
dicatur]. *apud nos ... necessitate diuiduntur*, ut apud
Vergilium (_georg. Ill 381_) ‘septem subiecta trioni’. *pari
ratione ... gubernacula*, sicut diximus metri necessitate.
*uersus autem ... statim uersus*. Diom. p. 506, 15: uersuum
genera praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut
trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri.
Augustin. de ord. II 40. I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne
longius pedum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset
sustinere, modum statuit (ratio) unde reuerteretur et ab eo
ipso uersum uocauit. _cf._ Augustin. de mus. V 3, 4, I
p. 619. Isidor. orig. I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod
pedibus in ordine suo dispositis, certo fine moderantur per
articulos, qui caesa et membra nominantur. qui ne longius
prouoluerentur, quam iudicium posset sustinere, modum statuit
ratio. unde reuerteretur, et ab eo ipso uersus uocatus, quod
reuertatur. VI 14, 7: uersus autem uocati uolgo, quia sic
scribebant antiqui sicut aratur terra. a sinistra enim ad
dextram primum deducebant stilum, deinde conuertebantur ab
inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et hodie rustici
uersus uocant.
19 Bostrophen _P_ || 23 quae] qui _P_ || 24 quae]
qui _P_ || 27 partis _om. P_ || 29 _cf. Ennius
annal. 563 Vahl._ suam _Charisius ceterique_ ||
30 _Ennius ann. 317 Vahl._ || a famul _P_ ||
31 _Lucilius sat. XX fr. 10 Dous._ detendite et
spoliate _P_ despoliate et detundite _Nonius p. 490_
_70*_ Qui uersus facit παρὰ τὸ ποιεῖν dictus est ποιητής,
latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat.
uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti
species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam
poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo 5
clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem
ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri.
_70*._ Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499P.: *Qui uersus ... Ilias
Homeri* et Aeneis Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est
fictae ueraeue narrationis congruenti rhythmo ac pede
conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque
accommodata. distat autem poetica a poemate et poesi, quod
poetica ars ipsa intellegitur, poema autem pars operis ut
tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis effecti
ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII 7, 3: uates a ui
mentis appellatos *Varro* auctor est uel a uiendis
carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et proinde
poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia
dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo
commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere
antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad
Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex
ut Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui
mentis appellates *Varro* auctor est. Non. p. 428: poesis et
poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum,
poema inuentio parua quae paucis uerbis (_an_ uersibus?)
expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... *Varro*
Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura
modice in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon
epigrammation uocant poema. poesis est perpetuum argumentum
ex rhythmis. _cf._ Varr. de l.l. VII 36 p. 323. Sueton.
fr. 2 Reiff.
1 τὸ _om. P_|| 2 quod] qui _P_ || 4 uiti _P_ ||
5 uno _add. O. Iahn_ || 7 est] id est _P_
_71_ Mensuram esse in fabulis [hoc est μέτρον] Terentii et
Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi:
Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus.
_71._ Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G. p. 2713P.:
*Mensuram esse ... Victorinus* Caesius Bassus Terentianus
Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus Quintilianus
Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius Probus
Plinius Euantius (_sic BC_) Sacerdos qui et Donatus Iuba.
Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis scribit
comoedias uel Plautus.
_codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad fr. 67) accedit
hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C_
2 et ceterorum _B_
_72_ Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus.
sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta
syllaba et factum tale: ‘omni potente parente meo’. huic
si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos
prior pars hexametri recipere consueuit. 5
_72._ Diom. p. 515, 14: *Trimeter herous ... recipere
consueuit*.
1 Dimeter _ABM_ || heroious ex superiore iambico fit
ut _Buschius_ _et, nisi quod_ hexametro _pro_
iambico _cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius
quaest. uarr. p. 35. lacunam indicauit Keilius cui
intercidisse uidentur quaedam quibus trimetrum
heroum ex superiore parte hexametri in epodis
coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit
Diom. p. 502, 3_
_73_ At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis
fiet comicus quadratus, ut hic: ‘heri aliquot adulescentuli
coimus in Piraeo’.
_73._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 380 G.: idem
Varro in eodem libro VII (in eodem septimo _A_ eodem VII _B_)
de lingua latina ad Marcellum sic dixit: *at in ... in
Piraeo*. Diom. p. 515, 3: septenarium uersum *Varro* fieri
dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et
fit tale ‘quid immerentibus noces quid inuides amicis?’
similis in Terentio (_Hecyr. III 2, 14_) uersus est ‘nam si
remittent quippiam Philumenae dolores’. et in Plauto saepius
tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G. p. 2706P.: Diomedes sic:
‘septenarium uersum *Varro* fieri dicit hoc modo, cum ad
iambicum trisyllabus pes additur et fit tale ‘quid
inmerentibus noces, quid inuides amicis?’. similiter in
Terentio uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae
dolores’. et in Plauto saepius tales reperiuntur’ ...
(_fr. 74_) ... Charisius sic ‘septenarium uersum fieri dicit
*Varro* hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur, ut
praefatum est, et fit tale ‘quid inmerentibus noces, quid
inuides amicis?’ similis in Terentio uersus est: ‘nam si
remittent quippiam Philumenae dolores’. et in Plauto sac pius
tales reperiuntur. (et fit--reperiuntur _A om. B_).
_de codd. uid. adn. ad fr. 67_
1 at _A_ aut _B_ || 2 fiat _AB_ || heri (h _in
rasura_) B _Terent. Eun. III 4, 1_ || aliquod _AB_
_74_ Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I
transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum
senarium et similes, si pro longa breuem habebunt
extremam, ut in hoc: ‘amicus summus meus et popularis
Geta’. 5
_74._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706P. 378 G.: Varro de
lingua latina ad Marcellum sic: *quare in ... popularis Geta*.
1 notam ·I· transuersam _A_ notam et transuersum
_corr. alt. m. in_ notam I tranuersam _B_ ||
2 sillabas _A_ || uorsum _B_ || 4 amicus] _Terent.
Phorm. I 1, 1_ || meus _sup. lineam B_
_75_ Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes
iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: ‘pater
meus dicens docendo qui docet dicit docens’.
_75._ Diom. p. 515, 9: *Octonarius est ... dicit docens*. tolle
hinc primos duos iambos et erit tale quale illud est: ‘ibis
Liburnis inter alta nauium’ (_Horat. epod. I 1_).