_55_ Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere
distantias: longitudinem altitudinem crassitudinem. longitudinem
tempore ac syllabis metimur, nam et quantum
morae enuntiandis uerbis teratur et quanto numero modoque 5
syllabarum unumquodque sit uerbum, plurimum refert.
altitudinem discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue
deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem
in spiritu est, unde etiam graeci adspirationem πνεῦμα
δασὺ appellant. nam omnes uoces aut aspirando facimus 10
pinguiores, aut sine spiritu pronuntiando tenuiores.
_55._ Seru. de accent. 8 p. 526 Endl.: *Scire* autem *oportet
... pronuntiando tenuiores*. Prisc. de accent. p. 519, 6: uox
corpus esse ostenditur. nam et si corpus non esset, auditus
aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum et
reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine
scilicet latitudine longitudine. habet quippe littera
altitudinem in pronuntiatione, latitudinem in spiritu,
longitudinem in tempore, hoc est et alte et late et longe
auditur.
_L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex
analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono_
3 distantias altitudinem _L_ || 4 quantum ore _L_ ||
6 sit] si _L_ || 7 altitudinem] ab altitudine _L_ ||
8 Crasitudo _L_ || 9 spiratu _corr. in_ spiritu _L_ ||
πνεῦμα δασὺ _add. Albertus Zippmann om. L_ ||
10 aspiranda _L_ || 11 pingui res _L_ || aspiratu _L_
_56_ H sicut in quaestione est littera sit necne: sic nunquam
dubitatum, an secundo loco a quacunque consonante
poni deberet, quod solus Varro dubitat. uult enim auctoritate
sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem
conferat, et tanto magis hoc tentat persuadere, 5
quod uocalibus quoque dicat anteponi ut heres, hircus.
_56._ Cassiodori Cornut. p. 2285P. p. 576B Garet.: *H sicut in
... heres hircus*. sed Varronem praeterit consonantem ideo
secundo loco H recipere, quia non possit ante _se_
adspirationem nisi uocalis habere. itaque et ante et post H
littera, cuicumque _uoc_ali adiungatur, consonabit (_sic
corr. Vsener, cum codd. om._ se, _scrib._ uocales, tali, non
sonabit). haec enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante
se aut _codd._) post se habeant H, enuntiationem non
inpediant. Prisc. I 25 p. 19, 12: _PH_ autem ideo non est
translatum ab illis in aliam figuram, quod nec sic cohaeret
huic quomodo mutis, nec si tollatur minuit significationem.
quamuis enim subtracta aspiratione dicam: retor Pyrrus,
intellectus integer manet, non aliter quam si antecedens
uocalibus auferatur, unde ostenditur ex hoc quoque aliqua
esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo quidam
dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an
subiungi.
_de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
1 sic] sit _AB_ || nunquam _A_ || dubitatum ac
secundo _A_ dubitatum est ac secundo _B_ ||
consonanti _B_ || 3 debere _AB_ || quia solus _B_ ||
4 quae adspirationem _B_ quae ad adspirationem _A_ ||
5 conferat _edidit Fornerius_ (_Paris. 1588_)
conferet _B_ confert _A_ || temptat _B_ || 6 qu...
uocalibus (quod _corr._) _B_ ut uocalibus _A_ ||
q̃q; _A_
_57_ Varroni placet R litteram, si primo loco ponatur, non
adspirari. lector enim ipse, inquit, intellegere debet Rodum,
tamen etsi H non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem.
_57._ Cassiodori Cornut. p. 2286P. p. 577A Garet.: *Varroni*
enim *placet ... retorem rhetorem*. sed eadem obseruatio non
necessaria est R litterae. sunt enim uerba primo loco R
litteram habentia non minus latina quam graeca. itaque merito
auferemus aut amouebimus adspirationem: Roma regina rapa
Rodus. _cf. Prisciani uerba ad fr. 56. exscripta._
1 placet. h. littera _B_ placet h litera _A_ || si
pro loco _B_ || 2 ipse intelligere debet inquit _A_ ||
debet Rhodum _A_ || 3 non _om. A_ || rodum esse _AB_ ||
retorem. rethorem _B_
_58_ De H littera quaeritur quae se cum his aut inseruit
uocibus aut praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit,
cum elegantiores et ueementer dicant et reprendit
secundum primam positionem. prendo enim dicimus
non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis harena 5
halicam et haliculam, cum ab alendo possit alica dici, et
aliculam existiment dictam, quod alas nobis iniecta contineat.
hortus quoque non desiderabat aspirationem, quod
ibi herbae oriantur id est nascantur, sed tamen a consuetudine
accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex eodem 10
loco dictae sunt, et eam differentiam quidam esse
uoluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a mutua
hortatione dicantur. item nonnulli harenam cum aspiratione,
siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat, dicendam
existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur enuntianda. 15
nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus,
quam propter originem uocis, siquidem, ut testis
est Varro, a sabinis fassana dicitur: et sicut S familiariter
in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur. similiter
ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam 20
foedi dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam
eosdem aeque fircos uocabant. nam et e contrario, quam
antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque
et cocleam et cocleare sine aspiratione scribemus,
et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit enuntiare. 25
non enim firmum est catholicum grammaticorum,
quo censent aspirationem consonanti non esse iungendam,
cum et Carthago dicatur et pulcher et Gracchus et Otho
et Bocchus.
_58._ Vel. Long. p. 2229P.: Et *de H littera ... Otho
Bocchus*.
_de cod. uid. adnot. ad fr. 45_
1 de hac litera _V_ || cum his] ?? || 3 et reprendit]
In reprendit _V_ || 5 harenę ha:alicam {*above
second a: h} et aliculam _V_ || 7 existimet _V_ ||
11 et tam _V_ || 18 fassana f fasma [*below a: alpha
stacked on .i.] _V_ || 22 fercos f fircos _V_ ||
24 coleam _V_ || 27 censent _P_ || 28 gracchos _V_ ||
29 bocchus _V_
_58A_ Peccant qui prehensus cum adspiratione scribunt, cum
eam prima persona non habeat, et similiter uehemens, cum
a ui mentis dicatur. quam quidam putant adiciendam,
quoniam id non aliud putant esse quam altius _mentem uehi
id est_ ferri, cum huic uerbo sine dubitatione adspiretur. 5
negat Varro etiam Graccho adspirandum, quoniam a gerendo
sit cognominatus, matrem enim eius qui primus Graccus
sit dictus, duodecim mensibus utero eum gessisse. et
pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur, nihilo minus
tamen ratio exili littera C enuntiandum et scribendum 10
esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini
sermonis naturam media adspiretur. quamuis Santra
a graecis putet esse translatum quasi πολύχρουν.
_58A._ Ter. Scaur. p. 2256P.: Similiter *peccant* et qui nucs
et trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item,
*qui prehensus ... quasi πολύχρουν*.
_de cod. uid. adn. ad fr. 44_
1 aspiratione _B_ || 2 ueemens _B_ || 4 quoniam ·i·
non _B_ || quam alterius . {*above .: ferri} cum
hoc _B_ || 5 aspiretur _B_ || 6 grẹco {*above ẹ:
ae} aspirandum _B_ || 7 enim eius] enim enim _B_ ||
8 utero eum _Ritschelius quaest. uarr. p. 28_ uterum
_B_ || gessisset _B_ || 9 nihilhominus _B_ ||
10 ratio exhi littere tenuntiandum _B_ || exiliter c
_P_ || 12 aspiretur _B_ || 13 polichrum _B_
_58B_ Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro
ait et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum
autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus
utero eum gestauerit, uel a gracilitate corporis ut quidam
uolunt. 5
58B. Char. p. 82, 7: *Graccus et ortus ... quidam uolunt*.
sed consuetudo et Gracchos et hortos cum adspiratione
usurpauit. _de re cf. M. Haupt quaest. Catull. p.78 sq._
_58C_ Arena si ab ariditate dicitur non habet aspirationem,
si ab haerendo ut in fabricis uidemus habet.
_58C._ Seru. ad Verg. Aen. I 172: *Arena*: quaeritur habeat
necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit: *si ab
ariditate ... uidemus habet*. melior tamen est superior
etymologia.
1 si] sed _H = cod. Hamburgensis_ || aritutate _corr.
in_ ariditate _H_ aritate _cod. Lips. saec. X_ ||
2 herendo _H_ || ut _suprascr. manu sec. in cod.
Cassellano_ || uidemus _om. cod. Bernens. 363.
suprascr. m. sec. in Cass._
_58D_ Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus
consonantibus media intercedat aspiratio, quod minime
rectum antiquis uidebatur.
_58D._ Char. p. 73, 17: *Pulchrum Varro ... recordationem
doloris*. unde et sepulcrum hodieque manet, quod sit seorsum
a pulcro.
_58-58D._ Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure exiguntur,
quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue
adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an
in scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius
quidem ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea
ueteres usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant,
diu deinde seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis
et in triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae
chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus
maneant, qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde
durat ad nos usque uehementer et comprehendere et mihi, nam
mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue
scriptores in ueteribus libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6:
uemens ... a mentis ui atque impetu dicitur. cf. Macrob. sat.
VI 8, 18. Vel. Long. p. 2234P.: uoluerunt item alium esse
Cilonem alium Chilonem, et Cilones homines uocari angusti
capitis et oblongi, Chilones uero improbioribus labris
homines a Graeco παρὰ τὰ χειλη. talis quaestio est circa
cohortes et coortes, ubi diuersam esse significationem
uoluerunt grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines
cooriantur pariter. oriri enim apud antiquos surgere
frequenter significabat, ut apparet in eo quod dicitur:
‘Oriens consul magistrum populi dicat’, quod est surgens. at
cohortes militum a mutua cohortatione. nam cortes audimus
quidem uolgo sed barbare dici. de superiore differentia mihi
aliud uidetur, quod cum superius de adspiratione loquerer
ostendi, id quoque illum (_an_ ibi quoque illam?) sibi locum
fecisse, cum alioquin non desideraretur, ut in uehemente et
in reprehenso, cum ueemens et reprensus sine adspiratione
emendatius dicatur. nam tam militum quam rusticorum coortes
sunt, si quidem et milites e rusticis et ex eiusdem regionis
hominibus conscribebantur, ut et agnoscere et tueri inuicem
possint. cf. Cassiodori Vel. Long. p. 2287P. Cassiodori
Cornut. p. 2286P.: uehemens et uemens apud antiquos et apud
Ciceronem lego, aeque prehendo et prendo, hercule et hercle,
nihil et nil. haec obseruare ea tenus poteris consuetudine
potius quam ratione, in his praecipue uerbis, quae
adspirationem habere debent. Fest. Pauli p. 84 M.: foedum
antiqui dicebant pro hoedo, folus pro olere, fostem pro
hoste, fostiam pro hostia. p. 7: alica dicitur quod alit
corpus, p. 102: hortus apud antiquos omnis uilla dicebatur,
quod ibi qui arma capere possint orirentur. Char. p. 103, 21:
harena dicitur quod haereat et arena quod areat, gratius
tamen cum adspiratione sonat. Mar. Vict. I 4, 84 p. 2466P.:
uideo uos saepe et orco et uulcano H litteram relinquere, sed
credo uos antiquitatem sequi. sed cum asperitas uetus illa
paulatim ad elegantioris uitae sermonisque est limam
perpolita, sic uos quoque has uoces sine H secundum
consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora
sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut
brachium cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis
obseruare ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis
praeceptum antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus
litteris oportere, in enuntiando autem quasdam litteras
elidere, in quo ... bis peccatis, quod aliud scribitis et
aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long, p. 2238P.: de
aspiratione ... aliquid iam locuti sumus, repetendum tamen
existimaui sermonem propter eos qui hymnum, item hyacinthum
et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim praeponendam
adspirationem putauerunt, alii tamquam non necessariam
omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua graecorum
numquam non adspirationem in se habet Υ littera
quotiens inchoat uoces. nam quod ad latina pertinet, in
quibus tale quid (_Vsener pro_ late aliquid) ambigitur,
antiqua consuetudo respicienda est, quibus moris fuit pro hac
adspiratione litteram dicere F. itaque harenam iustius quis
dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et hordeum quia
fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci erant,
et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p. 2249P.: per
detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine
adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam
apud antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram
posuerunt, nos litteram (autem P) H substituimus, ut quod
illi fordeum dicebant nos hordeum, fariolum quem nos
hariolum, similiter faedum quem nos haedum dicimus. p. 2252:
nec minus consonantes (inter se mutuis uicibus in
declinatione funguntur) ut F et H, utraque enim ut flatus
est. quare quem antiqui fircum nos hircum, et quam Falisci
habam nos fabam appellamus, et quem antiqui fariolum nos
hariolum. _cf._ p. 2258. Fest. Pauli p. 43: Chilo dicitur
cognomento a magnitudine labrorum. Cilo sine adspiratione,
cui frons est eminentior ac dextra sinistraque ueluti recisa
uidetur. Char. p. 102, 1: Cilones dicuntur, quorum capita
oblonga et conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex
graeco a labris inprobioribus, quae illi uocant χείλη,
unde et pisces chilones inprobius labrati.
_59_ In accentu materia locus et natura prosodiae breuissime
conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur vox
et ea quidem, qua uerba possunt sonare, id est scriptilis.
locus autem syllaba, quoniam haec proprie uerbi pars est,
quae recipit accentum. natura uero prosodiae in eo est, 5
quod aut sursum est aut deorsum; nam in uocis altitudine
omnino spectatur adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio
uocis enuntientur, prosodia sit nulla.
_59._ Seru. de accentib. 7 p. 526 Endl.: *In accentu ... sit
nulla*.
_de cod. uid. adnot. ad fr. 55_
1 natura est prosodie _L_ || qua] quae _L_ ||
4 probrie _L_ || 7 omno {*above n: 3 dots} _L_ ||
fastigia _corr. in_ fastigio _L_
_60_ Quot sint prosodiae dicendum est.