I
_41*_ Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum
romanam linguam. constat autem, ut adserit Varro, his
quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate. natura
uerborum omnium, quae inmutabilis est, non quicquam
aut minus aut plus tradidit nobis, quam quod accepit. 5
nam si quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae
uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia
sermonis a natura proditi ordinatio est secundum technicos
neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum
a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae 10
sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio
non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu
placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi
nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam, 15
quem ad modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam
aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum
tantum opinione secundum ueterum lectionem recepta sit
nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt,
scientium. 20
_41._ Diom. p. 439, 15: *Latinitas est ... scientium*. Char.
p. 50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis suae natus
significandis intellegundisque quae diceret praestitit
(praesto fuit _Vsener_). _sed_ postquam plane
superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae
nostrae obseruationibus captus est, paucis admodum partibus
orationis normae suae dissentientibus, regendum se regulae
tradidit et illam loquendi licentiam seruituti rationis
addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata
(congenerata _Vsener_) est, ut hodie nihil de suo analogia
inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud
sensus nostros educta sunt a confusione uniuersitatis
disseminauit et a disparibus paria coaluit. adprobatur autem
defectionis regula argumento similium. constat ergo latinus
sermo natura analogia consuetudine auctoritate. natura
uerborum (alias uerborum omnium _in mg. N_) nominumque
inmutabilis est nec quicquam aut plus aut minus tradidit
nobis quam quod accepit. nam si quis dicat scrimbo pro eo
quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius
constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi
ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam
argentum a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae
sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
consensione conualuit, ita tamen ut illi ratio non accedat
sed indulgeat. auctoritas in regula loquendi nouissima est.
namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad
aram sacram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut
naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione auctorum
recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent
interrogati nescire confiterentur. ex his ergo omnibus
consuetudo non haec uulgaris nec sordida recipienda est, sed
quae horridiorem rationem sono blandiore depellat. interdum
enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst. orat.
I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate
consuetudine. rationem praestat praecipue analogia,
nonnumquam et etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic
dixerim religio commendat. auctoritas ab oratoribus uel
historicis peti solet; nam poetas metri necessitas excusat
.... cum summorum in eloquentia uirorum iudicium pro ratione
et uelut error honestus est magnos duces sequentibus.
consuetudo uero certissima loquendi magistra, utendumque
plane sermone ut nummo, cui publica forma est. _cf._ VIIII
3, 3. Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1938P.: latinitas est
obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam.
constat autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine;
ratione secundum technicos id est artium traditores;
auctoritate, ueterum scilicet lectionum; consuetudine eorum
quae in medio (_sic cod. Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba
supra scripta_ modo _edit._) loquendi usu placita assumptaque
sunt. Augustin. art. 1 p. 167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p. 7
Web.: latinitas est obseruatio incorrupte loquendi secundum
romanam linguam. constat autem modis tribus id est ratione
auctoritate consuetudine; ratione secundum artem; auctoritate
secundum eorum scripta, quibus ipsa est auctoritas adtributa;
consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita
adsumptaque sunt. _cf._ Prob. inst. art. p. 47, 19.
2 his _om. BM_ || 4 omnium quae B omniumque _AM_
omnium _mg. codicis Charisi_ (_cf. testimonia_)
nominumque _Charisius Putschius Keilius_ ||
inmutabili ne quicquam _ABM_ inmutabilis est nec
quicquam _Charisium secutus Keilius_ || 5 traditur B ||
quo accipitur _M_ || 8 a _om. M_ || thechinicos _M_
technos _B_ || 9 erudit ͝ _M_ erudit _AB_ ||
11 par _B_ pars _AM_ || 12 consessione
_AM_ consesione _B_ || 16 anchoram _BM_ anachortam
_A_ aram _Varro ipse scripserit cf. Char, l.s._ ||
_42*_ Vox est, ut stoicis uidetur,
spiritus tenuis auditu sensibilis,
quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae
pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata
est, aut confusa. articulata est rationali hominum loquellis
explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia 5
litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel
inscriptilis, simplici uocis sono animalium effecta, quae
scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus.
_42*._ Diom. p. 420, 9: _Vox est ... tauri mugitus._ Max. Vict.
p. 272 Lind. p. 1939P.: uox est aer ictus sensibilis, qui
auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt duae,
articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est,
unde articulata dicta est, quod articulo scribentis
comprehendi possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti
ouium balatus, equi hinnitus, bouis mugitus et aliae
nonnullae uoces sunt. _cf._ Mar. Vict. I 2, 1 p. 2451P.
Priscian. I 1 p. 5, 2: philosophi definiunt uocem esse aerem
tenuissimum ictum uel suum sensibile aurium id est quod
proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia
sumpta, altera uero a notione, quam graeci ἔννοιαν dicunt,
hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus, quantum
in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor:
articulata inarticulata litterata illitterata articulata est,
quae coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius
qui loquitur profertur, inarticulata est contraria quae a
nullo affectu proficiscitur mentis, litterata est, quae
scribi potest, illitterata quae scribi non potest. _cf._
Donat. I 1, 1 p. 1735P. Prob. inst. art. p. 47, 1. Pomp.
comm. art. Don. I 7 p. 10 Lind. Audax in Mai class. auct. II
p. 589.
1 audito _A_ || 2 exillis _A_ exillis _corr. a manu
alia in_ exilis _M_ || 5 et _om. BM_ || scriptilis _A_
scribalis _M_ scripturalis _B_ || 7 inscriptulis _B_
_43_ Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et si
qua similia sunt, quo modo scribi debeant, quaesitum est.
Terentius Varro tradit Caesarem per I eiusmodi uerba solitum
esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem
uiri consuetudinem factam. 5
_43._ Cassiodori Annaeus Corn. p. 2284P. p. 576A Garet.:
*Lacrumae an ... consuetudinem factam*. sed ego in
antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar est per V pleraque
scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus lubido dicundum
faciundum maxume monumentum contumelia minume. melius tamen
est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V
ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I 26,
15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter
scribenda sunt quaesitum est. *Varro* tradidit Caesarem per I
eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per
auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus
optimus pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus
maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat
acciperent, C. primum Caesaris inscriptione traditur factum.
Vel. Long. p. 2228P: antiquis uarie etiam scriptitatum est
mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit,
ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V,
ut testes sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt,
illam rationem secuntur, quod aliae quoque denominationes per
eandem litteram exeant, ut cum manicas maniculum (quibus
nomen apponi potest, quod per V manuleus) dicimus. item qui
aucupium per V scribunt, putant ab aue occupanda dictum, qui
aucipium (aut quia aucupium _P._) ab aue capienda, cum A
litterae in I familiaris transitus sit. quibus aeque opponi
potest, non minus in I transire quam in V, nam ab amico fit
inimicus, et a salso insulsus. sequitur igitur electio,
utrumne per antiquum sonum, qui est pinguissimus et V
litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui
iam uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has
proferat uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua.
_cf._ p. 2235.
_Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330
saec. X B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) ‘Claudii
Puteani’ membr. 4. saec. XIII_
1 si qua _A_ si q{*above q: a} _B_ || 2 debent _AB_ ||
7 auctoritatem tanti uiri _Putschius_
_44_ Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi
plenum est praeponendum esse E credit, his uersibus:
Meille hominum, duo meillia; item huice utroque opus, meiles,
Meilitiam. tenues I: pilam qua lusimus, pilum
Quo pinso, tenues I. plura haec feceris: peila 5
Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius fiat.
quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem
diuersa uia delabitur, dicens in plurali quidem numero,
debere I litterae E praeponi, in singulari uero minime,
cum alioqui et non aliud in singulari, quam in plurali 10
extrema syllaba sonet et * * *, ut in uerbis manifestum
est. dicimus enim mitto misi misimus. nisi aliam hic
uult esse rationem [quod absurdum est], ut cum uerba
quoque ex syllabis constent, at diuersa regula corrigantur.
_44._ Terent. Scaur. p. 2255P.: Primum igitur per adiectionem
illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis uocalibus
scribi natura longas syllabas uoluit, cum alioqui adiecto uel
sublato apice, longitudinis et breuitatis nota, posset
ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi
possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de
orthographia praecipiens ait ... item quod *Lucilius, ubi ...
regula corrigantur*. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu
non fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium
et ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus
scripserunt. diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione
qua graeci _EI_ uterentur. ea casibus numerisque discreta
est, ut Lucilius praecipit: ‘iam puerei uenere, E postremum
facito atque I, ut pueri plures fiant’, ac deinceps idem:
‘mendaci furique addes E cum dare furei iusseris’. quod
quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis
naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae
proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa
terminabuntur, illam rationem sequentes utemur E gemina,
qualia sunt haec: aurei argentei et his similia. idque eis
praecipue, qui ad lectionem instituentur, etiam impedimento
erit, sicut in graecis accidit adiectione I litterae, quam
non solum datiuis casibus in parte ultima ascribunt sed
quibusdam etiam interponunt, ut in ΛΗΙΣΤΕΙ, quia etymologia
ex diuisione in tris syllabas facta desideret eam litteram.
Vel. Long. p. 2220P.: his quaeritur etiam, an per E et I
quaedam debeant scribi secundum consuetudinem graecam.
nonnulli enim ea quae producerentur sic scripserunt. alii
contenti fuerunt huic productioni _I_ longam ut (_sic Vsener
pro_ longam aut) notam dedisse. alii uero quorum est item
Lucilius uarie scriptitauerunt, siquidem in his quae
producerentur, alia per I longam, alia per E et I notauerunt,
uidelicet ut differentia quadam separantes, ut cum diceremus
‘uiri’, si essent plures, per E et I scriberemus, si uero
esset unus, ‘uiri’ per I notaremus. et Lucilius in VIIII:
‘iam puerei uenere, E postremum facito atque I, ut plures
faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc unius fiet’.
item ‘hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I. haec illei
fecere, adde E, ut pinguius fiat’, idemque peila quibus
milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum quo
pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur
superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo
discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus
in his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit?
Mar. Vict. I 4, 60 p. 2464P: omnes qui de orthographia
scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac
quaerunt, quae per I litteram singularem genetiuum, et quae
per EI litteras nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim
acute, partim (partim _add. Wachsmuth_), ut mihi quidem
uidetur, inepte. (uidetur. inepte _libri_) illud [atque _om.
Par._] etiam ridicule * *, nam mihi quaedam succurrunt: pilum
aiunt militare et uinea, si sit supra quam milites aggerem
instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per E et I
scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea
quae ruri colitur et fistula per I. _cf._ ibid. §. 59.
_Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B_
2 esse credit _B_ || 3 mille hominum ·II· _B_ ||
huce utroque opus mille _B_ huic EI utroque _coni.
Vsener_ || 4 militiam _B_ || pilam in qua _B_ ||
5 quo ipse{*above e: o} tenues si _B_ pila _B_ ||
6 qua iacimus ade͠e. pella ut plenus fiat _B_ ||
8 dilabitur _B_ || 9 literę praeponi _B totum hoc
fragmentum Vsener correxit, ego p. 91n. erraui_ ||
uero minime cum alioqui {*above space: &} non
aliunde in singulari _B_ || 11 plurali _om. B_ ||
sonat _B_ || et ***] _add. Vs._ || 12 mitto emisimus
_libri_ || 13 ut _add. B_ || 14 constant _B_ || et
_libri_
_45_ Mium et commircium per I antiquis relinquamus, apud
quos aeque et Mircurius per I dicebatur, quod mirandarum
esset rerum inuentor, ut Varro dicit. | item miis per
I, non meis per E ut Terentius: at enim istoc nihil magis
Syre miis nuptiis aduorsum. 5
_45._ Vel. Long. p. 2236P.: Namque *mium et commircium* quoque
*per ... Varro dicit*. nostris iam auribus _secus placet_
(_add. Ritschelius l.s._), scilicet per E, ut et
(_Ritschelius_ et ut _cod._) Mercurius et commercia dicantur.
*item miis ... aduorsum*.
_Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V_ nam quę
nimium et commercium _V_
1 reliquamus _V_ || 2 mercirius _V_ || 3 ut
_Ritschelius quaest. Varr. p. 29_ et _V_ ||
4 Terentius _Heaut. IIII 3, 21_
_46_ Est quaedam littera in F litterae speciem figurata,
quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma
littera habere uidetur. ad huius similitudinem soni nostri
coniunctas uocales digammon appellare uoluerunt, ut est
notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et uocalem 5
oportuit poni: *wotum *wirgo, quod et Aeolii fecerunt
et antiqui nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat.
hanc litteram Terentius Varro dum uult demonstrare
ita perscribit: VAV.
_46._ Cassiodori Cornut. p. 2282P. *Est quaedam ...
perscribit: VAV*. Prisc. I 20 p. 15, 1: V loco consonantis
posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud Latinos quam
apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc datur,
quod apud Aeolis habuit olim ϝ digamma id est uau, ab
ipsius uoce profectum teste *Varrone* et Didymo, qui id ei
nomen esse ostendunt. _cf._ I 10 p. 11, 5. Quint. XII 10, 29:
Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque dicimus,
etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa
persequitur. _cf._ I 4,7. Scaur, p. 2254P.: Vau littera
omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut ua
ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma,
quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long.
p. 2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma
esse interdum non tantum in his debemus animaduertere, in
quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo
et primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa
hace littera est, _ut_ in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4,
43 p. 2461P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum
uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro
uocali, nam per V et O scriptae significant pluralem numerum
et casum accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ...
attamen has etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo
V scribite, ut uulua uultus et similia, sicuti sine ulla
dubitatione per V et O, quae sonant ita ut uoluit uoluo
uolutus conuolutus, nam littera V uocalis est sicut AEIO, sed
eadem uicem obtinet consonantis, cuiua potestatis notam
graeci habent ϝ, nostri uau uocant et illi (alii
_Putsch. Gaisf._) digamma. ea per se scripta non facit
syllabam, anteposita autem uocali facit ut ϝάμαξα
ϝεκηβόλος et ϝελένη. nos uero, qui non habemus huius
uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una uocalis
pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V
litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam
syllabam: assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et
similia. at cum praeponitur uocali, tunc accipitur pro
consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis, in ‘uuido’
enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I
consonans. cf. Diom. p. 422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1
p. 1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p. 21 Lind. Serg.
p. 1827P. Cledon. p. 1882. Donat. ad Terent. Andr. I 2, 2.
Beda p. 2335.
_de codd. uide adnot. ad fr. 43_
1 speciem _add. m. rec. in mg. B_ || 3 uideatur _A_ ||
6 quae (qua _cod. Bern. 243_) et Aeoli _AB_ ||
7 nostri] non _A om. B_ || 8 terentius usu raro _AB_ ||
9 perscribit _A_ || VAV _Ritschelius l.s. p. 27_ ua _AB_
_47_ Non caret quaestione etiam plebs et urbs et Pelops,
quae Varro ita distinguit ut per B et S ea nominatiuo
casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetiuo
reddant ut plebs plebis urbs urbis, ea uero per PS, quae
similiter genetiuo eiusdem numeri in PIS excurrant ut Pelops 5
Pelopis.
_47._ Ter. Scaur. p. 2261: Quaesitum est hiemps utrum per PS an
per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin per
MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam
per P et S ea scribantur, quae apud graecos _in_ Ψ
desinunt. hanc autem non in Ψ desinere manifestum est ex
eo quod quae illa littera terminantur aut in πος ut Πέλοψ
Πέλοπος aut in βος desinunt, ut φλέψ φλεβός, hiems
autem neutram harum syllabarum recipit. item non constat,
obscurum utrum _per_ OB an per OP debeat scribi, nec minus
obseruo obsido, cum in illis B littera euidenter sonum suum
uindicet. *non caret ... Pelops Pelopis*. sed nobis utrumque
per PS uidetur esse scribendum, quoniam ex his Ψ littera
constet, quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire.
Cassiodori Papirian. p. 2291P. p. 578B Garet.: traps ab eo
quod dicitur trabis et urps per P debent scribi, licet
*Varro* per B scribenda putet, quod in reliquis casibus B
habeant. sed tamen cum Ψ littera graeca nullo modo
transferri potuerit in usum nostrum et uis eius per P et S
litteras scribatur, necessarium est, ut ubi Ψ graecum
sonat, apud nos quod uitari non potest per has litteras
scribatur id est P et S, licet in obliquis casibus B habeant,
ut caeleps caelibis, urps urbis, item in aliis ipsam
retineant, ut auceps aucupis. unde apparet in his casibus
mutare nos debere P in B, in quibus se etiam ambae
consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam sequimur
in Φ, quae ipsa PH constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in
nominatiuo casu P et S, in aliis casibus per P et H
scribitur. Vel. Long. p. 2233: hinc noscuntur etiam
quaestiones interdum quibus noua a ueteribus discernantur
utrum absorbui an absorpsi, _uel_ cum ad hanc disputationem
pertinere non debeat, nisi quod proprium est ορθογραφίας,
utrum per B an per P absorpsi scribi debeat: et aliis
seruanda (sequenda _libri_) B littera _uidetur_, quoniam
sorbere dicimus, aliis P, quoniam quaecumque apud graecos per
Ψ scribuntur et constat haec littera Π Σ, apud
nos per P scribenda. idque (ideoque _libri_) in similibus
seruandum, ut in eo quod est urbs et nupsi et plebs ac
ceteris. p. 2224: ea quae apud nos Ψ litteram sonant,
putant plerique per P et S scribenda, quoniam et graeci
pronuntiauerunt, [per] litteram Ψ constare ἐκ τοῦ πίονος
(ἐκ τοῦ π καὶ τοῦ σ ci. _Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv.
gramm. 103_). sed qui origini uerborum propiores (proniores
_an_ propensiores?) sunt, per B scribunt. Prisc. I 42
p. 33, 3: huic (S) praeponitur P et loco Ψ graecae
fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma ƆϹ
hac figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam
scripturam mutare, quamuis non sine ratione haec quoque
duplex a graecis addita uideatur, nam multo molliorem et
uolubiliorem sonum habet Ψ quam PS uel BS. hae tamen id
est BS non alias debent poni pro Ψ, hoc est in eadem
syllaba coniunctae, nisi in fine nominatiui, cuius genetiuus
in BIS desinit, ut urbs urbis, caelebs caelibis, Arabs
Arabis. _cf._ Prisc. I 58 p. 43, 9, Cassiodori Valerian.
p. 2289. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2465 _sq._ P. Beda p. 2337P.
_de cod. uid. adnot. ad fr. 44_
1 et non paret _B_ || urbs e pelobs _B_ ||
5 eiusdemmodi _B_ || in ps excurrunt _B_ || pelobs
pelopis _B_
_48_ Cretenses Ennius (dixit).
_48._ Char. p. 124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro II
(_14, 34_): ‘Cretum legis’, *Cretenses Ennius*, ut Varro
libro I de sermone latino scribit.