_32*_ Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia
sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus
‘homo’ ‘equus’ ‘disputat’ ‘currit’. | itaque hoc includitur hac
definitione, qua non includitur cum dicimus ‘loquor’. quamuis
enim unum uerbum sit, non habet tamen simplicem 5
significationem, siquidem significat etiam personam quae
loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam
et negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda
persona uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen
inter coniuncta uerba numerabitur, quia simplicem non 10
habet significationem. | tertia persona uerbi semper inter
simplicia numeratur et nondum aut affirmari aut negari
potest, nisi cum talia uerba sunt, quibus necessario cohaeret
personae significatio consuetudine loquendi, ut cum
dicimus ‘pluit’ uel ‘ninguit’, etiam si non addatur quis pluat 15
aut ninguat, tamen quia intellegitur non potest inter simplicia
numerari.
2 quiddam _BCD_ quidem _P_ || 13 quum _C_ || sint
_P_ || coheret _C_ || 15 uel ningit _B_ uel ninguet
_D_ aut ninguit _P_ || etiam si non addatur quis
pluat aut ninguat _om. B_ || pluiet _C_ ||
17 nũari _B_
Coniuncta uerba sunt quae sibi conexa res plures
significant, ut cum dicimus ‘homo ambulat’ aut ‘homo festinans
in montem ambulat’ et si quid tale. sed coniunctorum 20
uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut
ea quae dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad conpletionem
sententiae, ut eadem ipsa quae nunc diximus, si
subtrahas uerbum quod positum est ‘ambulat’; quamuis enim
uerba coniuncta sint ‘homo festinans in montem’, tamen 25
adhuc pendet oratio. separatis igitur his coniunctis uerbis,
quae non implent sententiam, restant ea uerba coniuncta,
quae sententiam compraehendunt. horum item duae species
sunt. aut enim sic sententia compraehenditur ut uero
aut falso teneatur obnoxia, ut est ‘omnis homo ambulat’ 30
aut ‘omnis homo non ambulat’ et si quid huiusmodi est.
aut ita impletur sententia, ut licet perficiat propositum
animi, affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus
cum optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis
dicit ‘perge ad uillam’ uel ‘utinam pergat ad uillam’ 35
uel ‘di illum perduint’, non potest argui quod mentiatur
aut credi quod uerum dicat. nihil enim affirmauit aut negauit,
ergo nec tales sententiae in quaestionem ueniunt,
ut disputatorem requirant.
18 connexa _C_ || 22 dicta sunt expectant aliquid,
ut eadem _BCDP in mg. add._ alia quae _C lacunam
explendam esse eis quae male inrepserunt p. 165, 5
{frg 32 l 54} uidit Crecelius. ibi enim et_ sententiam
conpraehendunt _et_ aliquid expectant _ex loco
nostro repetuntur, quae cum reliquis_ alia quae ...
ad conpletionem sententiae _in codicis cuiusdam
margine scripta fuisse et alieno loco intrusa esse
uidentur_ || 24 ambulat _C om. BDP_ || 26 aduc
{*above du: h} _C_ || 30 obnoxio _P_ || 31 est
_PDP_ et _C_ || 32 ita _BC_ itaque _DP_ ||
34 exsecramus _BP_ execramus _D_ || quisquis _BDP_
si quis _C_ || 35 dicit _BDP_ dicat _C_ || uillam
_BDC_ illam _P_ || 36 uel dii _BDC_ aut dii _P_ ||
perduint _D_ perdant {*above a: u} _B_ perdant
_C_ perdunt _P_ || 37 dicit _BDP_ || affirmabit _C_ ||
negabit _C_ || 38 tales sententiae nec _P_ ||
questionem _C_
Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae. 40
simplices sunt, quae sine ulla copulatione sententiae
alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus ‘omnis
homo ambulat’. coniunctae sunt de quarum copulatione
iudicatur, ut est ‘si ambulat mouetur’. sed cum de coniunctione
sententiarum iudicium fit, tamdiu est donec perueniatur 45
ad summam. summa est autem quae conficitur ex
concessis. quod dico tale est: qui dicit ‘si ambulat mouetur’
probare uult aliquid, ut cum hoc concessero uerum
esse restet illi docere, quod ambulet, et summa consequatur,
quae iam negari non potest, id est quod mouetur, aut 50
restet illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa,
quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet.
rursus si hoc modo uelit dicere ‘homo iste ambulat’,
simplex sententia est, quam si concessero et adiunxerit
aliam ‘quisquis autem ambulat mouetur’, et hanc etiam 55
concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamuis singillatim
enuntiatarum et concessarum ilia summa sequitur,
quae iam necessario concedatur, id est: homo iste igitur
mouetur.
41 sunt quae] sunt _om. B_ || 42 ut est illud quod
dicimus omnis homo ambulat _om. P_ || 44 coniuntione
_C_ || 45 tandiu _B_ || 46 summam] summa _P_ ||
48 hoc non concessero _BDP_ non _erasum in C_ ||
49 docere quod non mouetur ambulet _deletis uerbis_
quod non mouetur _B_ || est quod mouetur] est _om.
P_ || ut restet _C_ || 52 non concedi] non _add.
inter lineas in C_ || est quod non] est _om. P_ ||
54 concessero et alia quae aliquid expectant ad
conplectionem sententiae sententiam compraehendunt
adiunxerat aliam _B_ concessero alium et aliam quae
aliquid expectant ad completionem sententiae
sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam _C_
concessero et alia quae aliquid expectant ad
conpletionem sententiae sententiam conpraehendunt
Adiunxerit aliam _D_ concessero et alia quae aliquid
exspectant ad complectionem sententiae sententiam
comprehendunt Adiunxerit aliam _P cf. adnot. ad
p. 163, 5 {frg 32 l 22}_ || 56 sententia{*above a:
rum} _in fine uersus P_ || 57 concearum _B_ ||
58 conceditur _C_ concedit _in fine uersus P_ ||
His breuiter constitutis singulas partes consideremus. 60
nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur
ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae
coniuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de
simplicibus est uocatur de loquendo. illa uero quae de
coniunctis est, in tres partes diuiditur.
separata enim coniunctione 65
uerborum quae non implet sententiam, illa quae
sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem uel
disputatorem requirat, uocatur de eloquendo. illa quae sic
implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur,
uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam, 70
ut de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec
perueniatur ad summam uocatur de proloquiorum summa.
_32*._ Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI p. 36.
ed. Crec. p. 5: Dialectica est bene disputandi scientia.
disputamus autem utique uerbis. *uerba* igitur *aut ...
disputat currit*. nec mireris quod ‘disputat’, quamuis ex
duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum
est. nam res definitione illustratur, dictum est enim id esse
simplex quod unum quiddam significat. *itaque hoc ... habet
significationem*. siquidem quisquis dicit ‘ambulo’, et
ambulationem facit intellegi et se ipsum qui ambulat, et
quisquis dicit ‘ambulas’, similiter et rem quae fit et eum
qui facit significat. at uero qui dicit ‘ambulat’ nihil aliud
quam ipsam significat ambulationem, quamobrem *tertia persona
... proloquiorum summa*. Mart. Cap. IIII 388 p. 117 sq. Gr.:
Nomen est, quod aliquam rem significat et per casus flecti
potest. uerbum est quod aliquid significat et per tempora
flecti potest, ut ‘Cicero’ nomen, ‘disputat’ uerbum. haec ab
inuicem separata non nihil quidem significant, uerum tamen
uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta iam
possunt et affirmari et negari, ut ‘Cicero disputat’, iam
dici potest ‘Cicero non disputat’. esse autem debet
nominatiuus casus nominis, et tertia uerbi persona. prima
persona significat aliquid, quod iam negari uel affirmari
possit, et in hominem tantum cadit; in ea autem intellegitur
nomen etiam si non dicatur, ut ‘disputo’ totum plenum est,
etiam si non dicas ‘ego’. item secunda persona et ipsa iam
ueritati aut falsitati obnoxia est, sed etiam ipsa in hominem
cadit, et ei nec recte dicimus ‘disputas’, qui nec audire nec
intellegere quod dicitur potest. ergo et hoc cum dicatur sine
nomine, tamen ibi nomen intellegitur. aliter figurate utimur
siue prima siue secunda persona, ut aut loquentem eum
inducas, qui loqui non potest, aut ad eum conuertamus
orationem qui neque audire neque intellegere potest. tertia
uero persona non hominis tantum est, sed aliarum etiam
rerum et simul ac dicta fuerit non continuo intellegitur,
nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo possit
intellegi, ut cum dicimus ‘pluit’ iam potest esse uerum aut
falsum, cum non addamus nomen, quia notum est qui pluit. cum
uero dicimus ‘disputat’, cum aliquid iam significet, non
tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non addatur. et
quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de
uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et
‘resistit’ cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim
nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere
potest. prima igitur et secunda persona et de homine tantum
possunt intellegi et solae dictae possunt aut uerae aut
falsae dici, quia cum his etiam nomina intelleguntur. tertia
uero et non omnis sola dici potest et non de solo homine
intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et
tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, ita ut
iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque
‘homo animal est’ omnes iudicamus uerum esse, et ‘omne animal
homo est’ omnes iudicamus falsum. ‘ille disputat’, quamuis
necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium
est, alterum enim (_sic ci. Vsener pro_ alterum, nihil) horum
intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus.
ubi uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex
nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit,
ut ‘disputatur’ cum dicitur, plena sententia est, si
ablatiuum adiungas, hoc est ‘a Cicerone’, et ‘poenitet’ cum
dicitur plena sententia est, si accusatiuum adiungas, id est
‘Ciceronem’ et sunt multa alia. illud tamen constat,
personalia uerba non implere sententiam, nisi cum nominatiuo
casu et tertia uerbi persona. sunt etiam sententiae, quae
quamuis constent ex nomine et uerbo, affirmari tamen aut
negari non possunt, quae non proloquia, sed eloquia dicere
nonnullis placuit, ut est modus imperatiuus. cum dicimus
‘Aiax curre’, iam plena sententia est, nam nec solum
intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus (_libri_
dicis), negari tamen non potest, non enim hoc negat,
qui dixerit ‘noli currere’. hoc enim non est aduersum ei quod
dictum est ‘curre’, ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit
nasci quaestio. nam de aientia et negatione quaestio sine
dubio nascitur, ut ‘ille currit ille non currit’ quaestio
est, utrum currat an non. ‘curre’ autem et ‘non curre’ non
facit quaestionem, utrum currat. nulla quidem quaestio hic
potest intellegi utrum currere debeat an non. hoc enim ex
aientia et negatione natum est, ut ‘currere debet’ et
‘currere non debet’. hoc facit et optatiuus modus. cum enim
plena sit sententia cum dicimus ‘utinam scribam’ et ‘utinam
non scribam’, non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam
an non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant.
quod ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen
et plenum uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non
necessario facit proloquium. si enim est, quod iam est,
affirmari et negari potest, et supra diximus multa dici plena
sententia, quae tamen affirmari et negari non possint. plenum
igitur proloquium est ‘omnis homo animal est’, et quamuis
natura illud exigat, ut primo nomen et postea uerbum dicatur,
ut dictum est, non desinit uerum esse proloquium etiam si
dicas ‘animal est omnis homo’. IIII 338 p. 97 Gr.: Quippe in
ditione mea (_dialectica loquitur_) iureque consistunt
sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam prima est
de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo,
quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando quae
pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de
dicendo quae (_libri_ quae dicenda) rhetoribus commodata est.
in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma,
quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid
definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui
in partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut
ita dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo
diximus, quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his
iunctum, quae ex his subiectiua pars sententiae sit, quae
declaratiua, qui subiectivae modus sit, qui declaratiuae,
quatenus nomen accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit
perfecta sententia ut possit esse proloquium. excipit hanc
pars tertia de proloquendo. in ea quaeritur,... quae sint
differentiae proloquiorum in quantitate, quae in qualitate,
quid uniuersale sit, quid particulare, quid indefinitum, quae
sint aientia, quae negantia, quam uim habeant singula, et
quemadmodum inter se affecta sint. hinc progeditur ad quartam
partem, quam esse diximus de proloquiorum summa. in ea
quaeritur, quid sit sumptum, quid illatio, quid syllogismus,
quid symperasma e.q.s.
61 primae duae _CDP_ primae et duae _B_ ||
62 dialecticae _C_ || 64 est _om. P_ || 66 illa quae
sic implet sententiam _om. B_ || sic] sit _D_ ||
68 uocatur _B_ uocatur _om. P_