_2*_ Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius non certa
explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile
fuit, si diceres hoc infinitum esse, quod quibus uerbis alicuius
uerbi originem interpretareris, eorum rursus a te origo
_quaerenda esset: illi docent hoc tamdiu
facien_dum esse, donec 5
perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine
concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitum,
ouium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum.
perspicis enim haec uerba ita sonare, ut ipsae res
quae his uerbis significantur. sed quia sunt res quae non 10
sonant, in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel
aspere sensum tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut
tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene
cum dicimus leniter sonat. quis item asperitatem non et
ipso nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus 15
uoluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae
afficiunt ut uerba sentiuntur. mel, quam suauiter gustum
res ipsa, tam leniter nomine tangit auditum; acre in utroque
asperum est; lana et uepres ut audiuntur uerba sic
illa tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt, 20
ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordaret.
hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse
licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux propterea
dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem
crux efficit asperitate concordet, crura tamen non propter 25
asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritie
inter membra cetera sint ligno crucis similiora, sic appellata
sunt. inde ad abusionem uentum, ut usurpetur nomen
non rei similis sed quasi uicinae. quid enim simile habet
significatio parui et minuti, cum possit paruum esse, quod 30
non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit?
dicimus tamen propter quandam uicinitatem minutum pro
paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet
enim paruum ut minutum non dicat. illud magis pertinet
ad id quod nunc uolumus ostendere, quod cum piscina 35
dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit nihilque simile
piscibus habeat, uidetur tamen a piscibus dicta propter
aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum
similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est. quod si
quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde 40
piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, cum
ab re neutrum abhorreat et utrumque lateat. illud tamen
bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus,
qui distet origo uerbi quae de uicinitate arripitur
ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta progressio 45
usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur quod
minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et foederis
nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate
porci dictum est ut nonnulli uolunt, redit origo ad illam
uicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur. 50
nam ista omnino uicinitas late patet et per multas partes
secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci
per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus quod
eius effectum potatio est creditur dictus, aut per id quo
continetur, ut urbem ab orbe appellatam uolunt, quod 55
auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod
continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab
hordeo nominatum, aut per abusionem, ut cum horreum
dicimus et ibi triticum conditur, uel a parte totum ut
mucronis nomine, quae summa pars gladii est, gladium 60
uocamus, uel a toto pars ut capillus quasi capitis pilus. |
innumerabilia sunt uerba, quorum origo, de qua ratio reddi
possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet ut Stoici
contendunt.
_2*._ Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S.M. p. 9 ed.
Crec. *stoici autumant*, quos scio (_ci. Vsener_ ciẽ _B_
cicero _DCP_) in hac re ut Cicero irridet *nullum esse* ...
[Donat. III 6, 2 p. 1775: κατάχρησις est usurpatio
nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui occiderit fratrem
et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus
sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, 13:
antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab
ironia hoc differt, quod ironia adfectu mutat
significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat,
ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod
minime luceat. _cf._ Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. Cap. IIII
360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, 24] ... *circumduci solet*,
cuius rei et Vergilius (_A. V 755_) meminit ubi Aeneas urbem
designat aratro, *aut per id ... capitis pilus*. quid ultra
prouehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine
rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut
uicinitate aut contrario contineri uidebis originem uerbi.
quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus,
sed hoc non semper utique possumus. *innumerabilia sunt* enim
*uerba ... est persequi*. nam et longum et minus quam illa
quae dicta sunt necessarium.
2 posit _C_ || 3 dices _P_ || quod _add. Wachsmuth_ ||
4 origine _BD_ || interpraetaris _BC_ interpretaris
_DP_ || rursus _om. C_ || 5 origo dum esse donec
_BD_ origo querendum esse donec _C_ origo dicenda
est donec _P lacunam expleuit Crecelius et
Wachsmuth_ || 7 innitum _C_ || 8 cathenarum _D_ ||
9 ista _BC_ || 13 auditam _DP_ || sicis{*above ic:
c} _C_ || peperit et ipsum _P_ || 16 asperum est cum
_P_ || crux _B_ || 17 adficiunt _D_ efficiunt
{*above e: a} _B_ efficiunt _P_ || sentiuntur
_corr. in_ sentiantur _D_ sentiantur _BP_ || 18 re
_ci. Otto Iahn_ || leuiter _P_ || 19 _post_ uerba
_duae fere litterae erasae in B_ || 21 concordarent
_BCDP_ || 22 ipsam _C_ || similitu{*above u: dine}
processisse _C_ || 25 concordat _CP_ concordaret _B_ ||
26 duritiae et inter _B_ duritiae et inter _sed pro_
et _antea_ ae _scriptum fuisse uidetur D_ duritie et
inter _C_ duritiae inter _P_ || 27 crucis _om. BCDP
add. Louanienses_ || appellata sint _BCD_ ||
28 uentum est ut _P_ || nomen non _cod. Carthusianus
Louaniensium_ tamen non _BCDP_ || 29 sed _om. P_ ||
30 parum _BCD_ || 32 quamdam _BP_ || 34 dicatur _CP_ ||
35 nunc _om. C_ || 36 piscibus simile _CP_ ||
37 dictam _BD_ || 41 stultu _C_ || repugnare _BDP_
reputare _C_ || 43 accidi _C_ || hoc _om. C_ ||
44 quid distet _BC_ quod istic _P_ || abripitur _C_ ||
45 de similitudine _BCD_ dissimilitudine _P_ ||
dicitur _C_ || 49 origo _BCD_ ergo _P_ || 50 eo _ex
correct. add. in C_ || 52 feditate _C_ || porci
{*above i: per} quem fedus _C_ || 53 efficiatur
_CD_ || per effectum _P_ || 54 eius effectus _P_ ||
{*above space: uel o} putatio _B_ putatio _D_ ||
quod continetur _C_ quod continet _P_ ||
55 apellatam _C_ || 57 quis .{*above .: h}orreum
_C_ || mutata d littera _P_ || 58 ordeo _C_ || au̇
{*above space: t} per _B_ || ut {*above u: cum}
orreum _C_ hordeum _P_ || 60 ubi _D_ || 61 uocamus
_DP_ uocant _C_ dicimus _B_ || capillos _BP_ ||
pilos _BP_ || 62 origo _om. C_ || 63 stoyci _C_
Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad
illa verborum cunabula uel stirpem potius atque adeo sementum, 65
ultra quod quaeri originem uetant, nec si quisquam
uelit potest quicquam inuenire. nemo abnuit syllabas,
in quibus V littera locum obtinet consonantis, ut sunt in
his uerbis primae: uafer uelum uinum uomis uulnus, crassum
et quasi ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi 70
consuetudo, cum de quibusdam uerbis eas subtrahimus ne
onerent aurem. nam unde est, quod amasti dicimus libentius
quam amauisti et nosti quam nouisti, et abiit non abiuit et in
hunc modum innumerabilia? ergo cum dicimus uim, sonus
uerbi ut dictum est quasi ualidus congruit rei quam significat. 75
iam ex illa uicinitate per id quod efficiunt, hoc est
quia uiolenta sunt, dicta uincula possunt uideri et uimen,
quo aliquid uinciatur. inde uites, quod adminicula quibus
innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter similitudinem
incuruum senem uietum Terentius appellauit. hinc 80
terra, quae pedibus itinerantium flexuosa et trita est, uia
dicitur. si autem uia, quod ui pedum trita est, magis creditur
dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed faciamus
a similitudine uitis uel uiminis, hoc est a flexu esse dictam.
quaerit ergo a me quispiam: quare uia dicta est, 85
respondeo: a flexu, quod flexum uelut incuruum uietum
ueteres dixerunt, unde uietos etiam quae cantho ambiantur
rotarum ligna uocant. persequitur quaerere unde uietum
flexum dicatur, et hic respondeo a similitudine uitis.
instat atque exigit, unde ita sit uitis nomen; dico: quod 90
uinciat ea quae compraehenderit. scrutatur ipsum uincire
unde dictum sit; dicemus a ui. Vis quare sic appellatur
requiret; reddetur ratio quod robusto et quasi ualido sono
uerbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat
non habet. quot modis autem origo uerborum corruptione 95
uocum uarietur, ineptum est persequi.
65 cunabula uerborum _C_ || sementum _BDP_
sem̃ttuũ _C_ || 66 quisque _P_ || 67 quidquam
_P_ || syblabas _D_ || 68 ·u· littera _B_ quinta
littera _C_ || obtinent _C_ || 69 primae _DP_ prime
_C_ primae syllabae _B_ || uafer _suprascr._ fer
_a man. rec. P_ || grassum _D_ || 71 eas _BCD_ eam
_P_ || 72 honerent _CP_ || unde _BD_ inde _CP_ ||
73 habiit _D_ || habiit non habiuit _utroque loco
deleto_ h _C_ || non] quam _P_ || 74 hunc _corr. ex_
hoc _C_ || 75 quasi _corr. ex_ quae si _C_ quaesi
_D_ || ualidius _BCDP_ || 77 uiolentia _B_ ||
possint _B_ || 78 quo aliquid uinciatur _om. B_ ||
amminicula _B_ || 79 innituntur _corr. ex_
inmituntur _C_ || prendunt _corr. ex_ prendent _uel_
prendont _C_ praendunt _B_ || 80 Terentius]
_Eun. IIII 4, 21_ || 81 iterantium _corr. ex_
itinerantium _C_ iterantium _P_ || est et trita _P_ ||
82 ui pedum _corr. ex_ uis pedum _C_ uis pedum _B_
usu (_suprascr._ uel ui) pedum _P_ || 83 faciemus
{*above e: a} _C_ || 84 dicta _C_ || 85 quė.
{*above .: rit}ergo _B_ || a me _C_ me _BDP_ ||
86 uictum _D_ || 87 uictos _D_ || etiam quod _P_ ||
canto _C_ cantu _BDP_ || ambiuntur _P_ || 89 dicatur
i _in rasura scripto C_ || 90 ita sit uitis nomen
_BDP_ istud uiti sit nomen _corr. ex_ ista uitis sit
nomen _C_ || quod _CP_ quid _BD_ || 92 dicemus
_corr. ex_ dicimus _D_ || a ui uis _add. a man. rec.
in P_ a uiuis. quare _B_ a uiuis. quare _corr. ex_
a uiuis. quere _C_ || 93 reddetur ratio _add. a man.
rec. in P_ || 94 ultro _C_ || 96 prosequi _P_
_3_ Varro asinos rudere canes gannire pullos pipare dixit.
_3._ Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum (*Varro ...
dixit* et Lucretius lib. V (_1070_) alio pacto gannitu uocis
adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum uocauerunt.
_cf._ Non. p. 156.
_4_ Ita respondeant cur dicant deos cum omnes antiqui
dixerint diuos.
_4._ Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale
nomen est omnibus. nam graece δέος, qui latine timor (δέος
est latine timor _volg._ deus graece dicitur (φόβος id est
timor _Daniel_) uocatur. inde deus dictus est, quod omnis
religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio: *ita
respondeant ... diuos*. _cf._ Seru. ad A. V 45. VIII 275.
1 deus _cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg.
Varronis desiderantur uerba._ || omnibus _Paris._
_5_ Fixum.
5. Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud ueteres
tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus de
uita sua ‘sagittis’ inquit ‘confictus’, Varro ad Ciceronem
tertio *fixum*.