I
_1*_ Verbum est uniuscuiusque rei signum quod ab audiente
possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid
uel sentitur uel intellegitur uel latet. signum est
quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit.
loqui est articulata uoce signum dare. articulatam autem 5
dico quae comprehendi litteris potest. | omne uerbum sonat.
cum enim est in scripto non uerbum sed uerbi signum
est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. de sono enim
uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur qualiter
uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, 10
item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione
asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus
rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium
tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur praeter
dialecticam non est. haec enim scientia disputandi est. sed 15
cum uerba sint rerum, quando de ipsis obtinent, uerborum
autem illa quibus de his disputatur (nam cum de uerbis
loqui nisi uerbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de
aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita esse uerba
signa rerum, ut res esse non desinant. cum ergo uerbum 20
ore procedit, si propter se procedit id est ut de ipso uerbo
aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique disputationi
quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. quicquid
autem ex uerbo non auris sed animus sentit et ipso
animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero uerbum 25
procedit non propter se sed propter aliud aliquid significandum
dictio uocatur. res autem ipsa quae iam uerbum
non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat uerbum
quo significari possit siue non habeat, nihil aliud
quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo quattuor 30
distincta teneantur uerbum dicibile dictio res. quod dixi
uerbum et uerbum est et uerbum significat. quod dixi
dicibile uerbum est, nec tamen uerbum sed quod in uerbo
intellegitur et animo continetur significat. quod dixi dictionem
uerbum est, sed quod iam illa duo simul id est et 35
ipsum uerbum et quod fit in animo per uerbum significat.
quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta
sunt quicquid restat significat.
TESTIMONIA
_1*_ Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39
sq. ed. Creceli p. 7: *Verbum est ... litteris potest*. haec
omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint et utrum
hactenus uerba definitionis aliis definitionibus persequenda
fuerint, ille indicabit locus, quo definiendi disciplina
tractatur. nunc quod instat accipe intentus. *omne uerbum ...
signum est.* quippe inspectis a legente litteris occurrit
animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud litterae scriptae
quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo ostendunt? et
paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et
praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non
uerba sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit
pars minima uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo,
[et] ut appellemus litteram etiam cum scriptam uidemus,
quamuis omnino tacita sit neque ulla pars uocis sed signum
partis uocis appareat, ita etiam uerbum appellatur cum
scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum
significantis uocis non _uox_ (uox _add. Vsener_) eluceat.
ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. *sed quod ...
restat significat.* sed exemplis haec inlustranda esse
perspicio. fac igitur a quoquam grammatico puerum
interrogatum hoc modo: arma quae pars orationis est? quod
dictum est arma propter se dictum est id est uerbum propter
ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars orationis, non
propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, uel
animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt,
ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi
proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma,
quod hic uerbum est, cum a Vergilio pronuntiatum est, dictio
fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo
significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et
cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella
uel arma, quae gesta aut gestata (_corr. Vsener pro_ ingesta
_ex D in quo_ igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum
gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent
uel digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non
cogitentur non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se
nec uerba sunt nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam
proprio nomine res uocantur. tractandum est igitur nobis in
hac parte dialecticae de uerbis, de dicibilibus, de
dictionibus, de rebus. in quibus omnibus cum partim uerba
significentur partim non uerba, nihil est tamen, de quo non
uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo disputetur
per quae de ceteris disputare conceditur.
ADNOTATIO CRITICA
Augustini libelli de dialectica tres habui codices. Bernenses
duos meum in usum contulit accuratissime H. Vsener meus:
B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec scribit:
Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est,
qui unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua
hauserit F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est
quadratus. schedis constat membranaceis CLXXXXVII.
conpositus est uno quinione qui primo loco collocatus est
et XXIIII quaternionibus; sed excisae sunt quaternionis XI
duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. scriptus esse
uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte VIIII
litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius,
nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in
Seruio paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano
(cf. C. Halm praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae
hunc secuntur bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae
uel adeo quadripertitae sunt.
_folio 153u. leguntur:_
c̄ · chIRII [*starting above h: consulis] for|
TuNaTIaNI · aRTIs Rhe|TORICe lib · III · expl.
IN|cIpIT · auRElII · au|GUSTINI · de dialecTica
_C = cod. Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae
perquam similes longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli_
INCIPIT TRACTATUS SCI AGI INDIALECTICA
_extremae litterae legi uix possunt, sed manifesta est
subscriptio_
EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI AuGuSTINI IN dIAlECTICA
_P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi undecimi, quem Carolus Morel
in usum meum contulit. D = cod. Darmstadiensis 166 cuius
scripturas e W. Creceli editione opusculi Augustiniani
Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. ‘in D liber tribuitur
C. Chirio Fortunatiano et inscribitur_ de dialectica liber’:
_Crecelius_.
1 rei _om. BDP_ || 2 quidquid _DP_ || 3 uel sentitur
_suprascr._ uel _B_ || 9 qualiter _coni. Vsener pro_
quanta || 10 disputatione _BD_ || 11 congestione
asperetur] congestione nodetur et congestione
asperetur _B_ || 12 quot _C_ quot _suprascr._ uel
quod _B_ quod _corr. in_ quot _P_ quod _D_ ||
13 rithmus _BC_ || 14 tractatur _P_ tractetur _C_ ||
negotia {*above a: o} _P_ || 15 enim _inter
lineas add. C_ || 16 optinent uerbạ {*above ạ:
orum} _C_ || 17 illa _om. D_ || nam--loquimur _uncis
inclusit Vsener_ || 19 loquimur _corr. ex_ loqnimur
_B_ || occurr̃ _C_ || 23 quidquid _DP_ ||
24 aures _BD_ aures{*above e: i} _P_ || et
_DCP_ ex _sed in mg._ i.e. et _B_ || 26 aliquod _BP_
|| 29 quod _D_ || 30 quatuor _P_ ·IIII· {*above
last I: or} _B_ || 31 distincte _P_ ||
32 significat et nomen est sed uerbi · · quod _B_ ||
34 significat _suprascr. a manu rec.:_ continetur
_P_ || 35 uerbum est nec tamen uerbum sed _P_ || iam
in {*above in: ..} illa _B_ || 36 ipsud _C_ ||
quod fit] quod _a manu rec. add. in P_ ||
38 quidquid _DP_
Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem
quasi uerberent. immo inquit alius quod aerem. sed quid 40
nostram? non magna lis est, nam uterque a uerberando
huius uocabuli originem trahit. sed de transuerso tertius
uide quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui
oportet odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium,
uerbum a uero cognominatum est. nec ingenium quartum 45
defuit. nam sunt qui uerbum a uero quidem dictum putant,
sed prima syllaba satis animaduersa secundam neglegi non
oportere. uerbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius
syllaba uerum significat secunda sonum. hoc enim uolunt
esse ‘bum’. unde Ennius sonum pedum ‘bombum pedum’ 50
dixit, et βοῆσαι graeci clamare. | ergo uerbum dictum est
quasi a uerum boando hoc est uerum sonando.
Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare
ad facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam
disciplinam, ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae
facultatis sed non his docetur ipsa rhetorica) ergo omne
uerbum praeter id quod sonat quattuor quaedam necessario
uocat in quaestionem: originem suam uim declinationem
ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum quaeritur unde
ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus
necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni
(_d. nat. deor. III 24, 62_) quoque idem uidetur. quis enim
egeat auctoritate in re tam perspicua. quod si omnino
multum iuuaret explicare originem uerbi, ineptum esset
aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis enim
reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit.
huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum
origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim *uerba ipsa
... graeci clamare* et Vergilius (_geo. III 223_) ‘reboant
siluae’. *ergo uerbum ... uerum sonando*. quod si ita est,
praescribit quidem hoc nomen, ne cum uerbum facimus
mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, mentiantur.
ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a uerberando
an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an potius
unde sit dictum non curemus, cum quid significet
intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de
origine uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem
suscepti operis praetermisisse uideamur. *stoici autumant*
(_fr._ 2*) ... cf. Augustin. de magistro V 12. I p. 679 ed.
congr. S.M. Prise. VIII 1. I p. 369, 5: uerbum autem quamuis
a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus
partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi
proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni
oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II
p. 570A Garet.
40 inquid _D_ || 41 nostra _CP_ || 42 sed de
trauerso {*above u: ns} _D_ sed et de transverso
_C_ || 43 ubide {*above b: v} _D_ || 44 odiosum
quae _D_ || fit _corr. Vsener pro_ sit || 45 quarto
_C_ quartum est defuit _deleto_ est _B_ || 46 putent
_C_ || 47 sillaba _C_ || 48 enim _BDP_ autem _C_ ||
50 bonbum _D_ || 51 boesei _B_ boese _C_ boesae _D_
boase _uel_ boose _P_ || greci _C_ || ergo uerbum
dictum est a uere boando _a man. rec. add. in P_ ||
52 quasi uere boando _C_