_Friezen!_
_Nommele lânsljue!_
_Dêr is nou it lêste gerjucht, frjeonen! Der mei noch in lyts priuwke
neikomme; mar dêr moatte jimme net op rekkenje. Hwent it is_
burgerklokke _mei ús, lyk as de Grinzers sizze. Wy wolle hoopje, det it
jimme goed smeitsje en ek goed bikomme scil, howol ik eang bin, det dit
iten in bulte to dreech ef to skerp wêze scil; binammen dy in swakke
mage ef in rudige consjinsje habbe._
_Myn broer Eeltsje onthellet jimme hjir op syn_ Leed en Wille. _In
bulte fen dy stikjes binne noch al wakkere faei west; mar sa folle as
ik koe hab ik se trou by eltsoar swile, en nou is ’t bihâlden smoar,
dêr jimme bernsbern my noch for tankje scille. Hja seagen ’er ek al
nuver út, en der is net ien ûnder, dat ik net ontciferje, wirdke for
wirdke boekstaverje, bipuntsje en bistreepje, en oerskriuwe moast. It
lêste foel my swier, noch swierder as it hoffenjen en himmeljen sels;
hwent ik bin to loai om myn eine tinzen op to skriuwen, ik lit stean dy
fen in oar, en wier it net west for Fryslân en myn broer, den hie ’k se
driuwe litten._
_Dy forfrysket ef yn ’t Frysk neifolget moat sizze, hwer hy to gast
west is; hwent oars miene se jamk, det me mei oarremans fearren
pronket: en dat scoe hwette smoarch stean. Nou scoe ik jimme ek alle
nammen wol opneame, dy Eeltsje by fierren ef op ’e hakken folge hat;
mar hy sels hat it yn der tiid forsloffe, en de measte stikjes binne al
sa folle jierren lyn makke, det ik it net neifiskje kin; binammen ek,
omdet ik hielkomselden Dútsk lêz. Ik wit, det it Ingelske_ A Tear _him
ta_ In Trien, _en_ Two Children in a Wood _him ta de_ Twa Bernkes yn ’t
Wâld _brocht hat. Hy hat my ek sein, det it_ Pelsrjucht _bisibbe is mei
in âld telke fen Pater Abram, en det Grubel neifolge is mei_ Twa Boeren
en de Skrie. _Ik mien, det_ de Wylde Rúter fen Dockum.... _mar lit ik
ljeaver sizze, det ik it net goed wit. Ien ding wit ik, det it klaed,
dat hy alles oantein hat, suver Frysk is, en dat moat jimme genôch
wêze. Dy ’er mear fen habbe wol, moat se mar rigel foar rigel
neisneupe; mar ik leau net, det hy folle mear fine scil._
_Hwet my oangiet, de holle stiet my fiersto wyld om oan ’e ljidbân fen
in oar to rinnen. Ik haw myn bêst dien, om Fryske aert en tinzen,
Fryske bigripen en tsjoen-telkes, mei Fryske wirden to uterjen, en dat
hab ik dien, frij, sûnder immen ef eat to ontsjen; yn de miening, det
ik skriuw for wize ljue, dy op myn rekkeninge net stelle scille, hwet
ik in oar, om nei syn aert to praten, yn ’e mûle liz. Ik siz dit
allinne, omdet yn lytse riken as uzes de ljue al gau miene, det men dy
ef dy persoan op it each hawn hat. Wy binne net folle; mar om ús op to
hâlden mei de ljue, dy nou libje, en dy ûnderdúms stekken to jaen,
sjoch, dêr binne wy dochs noch to heech ta. As dat sa wier, scoene wy
allinne for de tiid, dêr wy yn libje skreaun habbe, en dat liket er net
nei._
_Yn_ de Hoanne fen Westerein _sprekke de Friezen ûnder de republyk, do
se de frijheit mei de ynfierenste genegenheit for de prinsen fen
Nassauwe yn hjar binnenste forsmolten hienen. Yn_ de Ljue fen de Pomp
_hab ik de tsjinnichheit fen de âlde Friezen op lotsjen, sûpen en de
ierdappels yn ’t eachmerk hawn. Immen kin twifelje, eft it wier is,
hwet der oer de reden en de dûr fen de sjeachtme yn ’e ierdappels sein
wirdt; hy mei mûlk sizze: “Minsken en planten kinne sjeak wirde, en ek
wer betterje; krinten en druven hawwe ek de sjeachtme al, mar dêrom
scille de minsken net ophâlde dy frucht to forbouwen;” oare meije
sizze, det it sûpen net komt fen slop iten en earmoede; wer oaren meije
sizze, det de brakken by de dei yn ús lân betterje. Dat alles giet my
net oan; fen my kin neat oars easke wirde as det eltse fûgel, dy ik
sjonge lit, sjongt nei det hy bekt is; mei oare wirden, det hy sa’n
miening oer in ding utert, as men in syn jeld en skaei, fen syn kinde
en steat, fen syn lân en syn tiid, wachtsje mei. Dit is foaral wier fen
it_ Heksershol. _Dêr komme telkes yn foar, dy de ljue nou amper leauwe
kinne, det ea leaud binne: lykwol hienen dy sa’n byfal, det sokke
treftige ljue as siktaris Elgersma fen Bolswert, nou fyftich jier lyn,
it net ûnder hjar rekkenen om de allerslimste, dy hjir teld wirde, mei
eigen hân oan to teikenjen. Dêr heart, by foarbyld, ûnder_ it
Nachtgesicht to Pjittersbierum, de Bigangel op Skiligen _en_ de
Bitsjoeningen en Onttsjoeningen to Warns en to Aldegea. _Yn de Súdhoek
wirdt soks noch faek forteld; ja, hûnderten leauwe der noch mûrrefêst
oan. En is ’t net nuver? Nearne is mear fen de âlde Fryske tael en de
eale Fryske aert; mei ien wird, nearne is mear fen de Fryske
nationaliteit oerbleaun, as dêr ek it measte fen de âlde nationale
bygelovichheden hingjen bleaun binne! It selde sjucht men yn Ingelân.
Nin lân, dêr sa folle nationaliteit en ek sa folle nationael bygelove
noch is. De_ bigangel _is, by foarbyld, yn Skotlân ûnder de namme fen_
second sight _noch yn folle swang. De Ingelske frouljue yn de
provinsjes forbarne de_ placenta _lyk as de Friezinnen yn ’e
hirddobbe._
_Ho sit dat nou? Kin bygelove den ea it fondamint wêze fen de deugden
fen in natie? It liket ’er net nei, Friezen; mar it bygelove sit
ongelokkich troch de wirtels fen de âldste deugden fen in folk
hinnefrissele, en as men dat onkrûd útskoert lûkt men de echte plant
faek mei út. It nationale bygelove is egentlik in oerbliuwsel fen dy
âlde godenlear, dy by ús âffaers foar de ynfieringe fen it Christendom
yn swang wier en dy dos mei de heldensin, mei de âlde trou en de
ljeafde for de lânsljue, yn ús stam foar ieuwen en ieuwen forgroeid
siet. Dy nou oan dy nationale bygelovichheden toarnt, dy toarnt ek oan
dy nationale deugden; dy it iene los makket, makket ek it oare los, dêr
it yn fêst sit, en dy it rimpen en gysten docht, dy giet it as immen,
dy âlderwetske hoeken en plakken út in griis kastiel wei bikket, en
sokke greate gatten makket, det hy it hiele gebou op ’e holle kriget.
It_ schoolwezen _yn Nederlân hat ’er it bygeloof mei kracht en macht
úthammere, en men meije wol freegje, eft it dat sa bihindich dien hat,
det de deugden, dy ’er yn it nationael karakter mei forgroeid sieten,
stean bleaun binne, ef det se dêrfor in algemien wetter-en-mâlken
wrâldboargerskip en in_ gemüthlich _poependom yn ’e pleats loatst
habbe? Dat hie net bard, as se de wirtels fen it onkrûd twiske de
wirtels fen de goede planten swietwei oan ’t rotsjen brocht en sa ta
lêste útroeid hiene; den hienen de goede planten geef bleaun. Hienen se
it bygelove stilkes bitsjen litten, en mar al kindichheden op
kindichheden yn alle hoeken en hernen spraet, den hie it bygelove op it
lêste foar it ljocht fen de witenskip forblike en úttjirme, wylst eltse
nationale deugd fen it âlde folk oan syn pleats bleau. De spoarwein is
allinne wol yn steat om oeral, dêr er troch fljucht, alle spoken en
skynsels ûnder syn wjillen to forpletterjen. Hja, dy de skiednis fen de
folken lêzen habbe, bigripe my; hja witte, det de nationale deugden,
dêr de helden sa folle wonderen for hjar lân mei útfierd habbe, mei de
haet, mei it foaroardiel ef it bygelove jamk yn eltsoar fortiisd
sieten._
_It giet yn myn eagen mei myn gemalk as mei de bargen; dat binne as
biggen alderljeafste dingen, dy men wol op ’e skirte lizze scoene; mar
hja groeije lilts op, en ho âlder ho smoarger en onhurer. As myn
stikken gloednij binne, den hab ik ’er noch al sin oan, mar as se hwet
lein habbe, den sjen ik ’er alderlei lek en brek yn, en dat boazet oan
hwet se âlder wirde, sa det ’er op it lêst nin goed hier mear oan
bliuwt. Dizze stikjes hab ik earst it_ Nijgêrs _neamd; dat is yn alles
wol sa pittich net as it maigêrs, mar it is dochs goed foer en in
forfrissinge for it fé. Dy namme wier den op it ein nei myn sin ek to
goed for dit wirk, do it hwette bilegere wier, en dêrom hab ik ’t mar
de_ flotgêrzen _neamd. Dêr haffelje de kij ommers noch wol ’ris yn om,
as se út de sleat drinke, en de bealch al fol fen it goede gêrs habbe._
_De_ Flotgêrzen _peare oan_ Leed en Wille? _Dat is in frjemd houwelik.
Ja; dy twa dingen lykje krekt sa folle eltsoar as de trant fen my en
myn broer; dat wol sizze, neat. Mar just dêrom jow ik se hjir tagelyk
út. De iene hat sin oan de moer en de oare oan de dochter, en wy habbe
nou twa kânzen yn pleats fen ien, det eltse lêzer hjir hwet fen syn
gadinge yn fine scil._
_Ik hab okkerdeis oan Eeltsje sein: “De rjimstikken fen dyn_ Leed en
Wille _binne al forskate jierren âld. De ljue witte wol hwastou as
rjimmer wierste, mar net hwastou nou biste. Dou moaste my in
splinternij rjimke meitsje. Den wit de hiele wrâld, ho fier astou hinne
biste.” De oare moarne brocht er my de_ Blide Bernkes.
_Farrewol, nommele lânsljue, en forjit ús net._