FEN IT SINT-ANTHONI-GASTHUS, EF TRIJE LEUGENERS TROCH IN GREATE LJEAGEN
FORBETTERE. TROCH DOKTER E. HALBERTSMA. MEI KANTTEIKENINGEN FEN J. H.
HALBERTSMA.
_It gasthûs to Ljouwert is yn it lyts hwet de wrâld is yn it great.
Minsken binne minsken en bliuwe minsken sa lang as de wrâld stiet. Dat
hawwe de stifters fen it gasthûs bigrepen: dêrom hawwe se de_[30]
_Treemter bouwe litten, in byienkomste for de âlde mantsjes om sûnder
de frouljue ’ris rounút prate to kinnen. Dêr wirdt bier en_[31]
_bargemargen jown, en dêr hawwe de frouljue neat to sizzen._
Yn de kâlde winter fen it jier 1740, sieten ’er fjouwer âlde mantsjes
by it greate sponturffjûr yn de Treemter fen it Sint-Anthoni-gasthûs to
Ljouwert, to praten, to forheljen en to swetsen. Trije fen it selskip
wierne âlde sérobben, trochplezierige âlde hearen, mar prefesters yn it
ligen; de fjirde wier Greult, in âld boer út de Falom, dy for in foech
erfskip, dat er fen in moike krige hie, de kost yn it gasthûs kofte;
dit wier in bidaerden tinker, mar dy bynei neat leaude, hwet er net mei
hânnen taeste koe. Hy hie noait fier yn de wrâld op west, en syn
greatste reizen wierne mei de aeikoer nei stêd en werom, nei syn
âldmoike to Kollum ef nei syn neef Tsjibbe, de bierdrager to Dockum, om
Kopermendei mei to hâlden; mar de man hie in forstân en bigryp as in
teams, dêr it tinste trochrint, en it fetste en it bêste op lizzen
bliuwt. En dêrby hie er it net mei lêzen bidoarn: hy hie in oar net for
him tinke litten, mar sels hie er tocht.
De âldste fen dy sérobben hjitte Wybren Haek, in moalkerssoan fen
Aldegea oan de Brekken, dy yn syn jonkheit net doge woe; hy forliet de
moalpûden, en teach mei in Grienlânsfarder nei sé. Do like it eft de
man to hûs wier; fen de earste ûre ôf oan paste de man op. Op ’e
traenbak dêr wier syn thús, en nei fyftsjin gelokkige reizen waerd de
man commandeur. Hy die noch wol tweintich reizen; do wier er
twa-en-sechstich jier âld, en hy koft de kost yn it gasthûs, en do er
de groun wer ûnder de soalen hie, kaem de âld biis wer boppe. De twa
oare dat wierne âlde kofskippers, dy de sé ontroun wie’. Hja wierne nou
fen hjar rieders skipper to foet makke; hja hiene dochs fen hjar
kajútsfracht en hjar kaplaken op hjar fyftichste jier aerdich de kost
yn it gasthûs.
De iene hjitte Abe Vlieger, in Terhernster, en de oare Jouke Tromp, in
Ljemster, dy se ûnder hjarren de fette skarminkel hjittene, omdet er sa
meager wier, det men him mei de lampe trochljochtsje koe, howol er it
smoar mei leppels iet, en de gasthúskost, dy’t in oar lang net orberje
koe, for him net genôch wier. Dizze twa wierne soms groubloedige
skepsels, dy leagen, det se it sels mienden, en dy flokten en swarden,
det hjar de hierren oerein stiene; en hja wierne dochs by al hjar
rûgens en rouwens bange en bygelovige minsken. De Fader fen it gasthûs
wier in goeden simpelen stêdman, en dy (krekt oars as wize ljue) alles
leaude hwet him nuver talike. As dy trije sérobben dizze man hwette
foarlige koene, den laken se yn de fûst, en as it de goede man al to
útscriptis mâl talike, den waerden der nin flokwirden sparre om it him
yn to persjen.
Den wenne ’er to Ljouwert by de Put yet ek in smid, dat wier in
omkesizzer fen Greultboer út de Falom, in echte skarlún, dy hwette for
in grap oer hie. Dy kaem den ek gau sa jouns foar iten eventsjes yn de
Treemter oanwippen om omke to bisiikjen. Dizze twa hiene de rie sletten
om op dizze kâlde joun oan al dit geliich en geblaf in ein to meitsjen.
Wylst dy fjouwer âlde praters dêr sa by it fjûr sieten, kaem de fader
en de feint fen it gasthús mei in koerfol ikenblokjes yn de Treemter
optôgjen. “_Goen awen_,[32] _keuninkjes! goen awen! Kom, jimme soeke de
kooltses oek al op. Et friest dat et ongelt buten. Jonges, jonges! wat
is dat en strange fu’st buten. En benouwde tiid foor de arme luedses.
Kom, ik bliif oek mar wat in de Treemter; et sit hier al so warm as in
en Poolse sleed. Gaan dou maar met de korf weerom, hoarste, Koen!”
“Best, fader!”_ sei Koen. “_Mar hoar ris, Koen!_ sei fader, _dou muste
segge, dat myn frouw strak nog wat bier en bargemargen besorge mut.”
“Best fader_, sei Koen, _ik zal ’t segge, fader, hoar!_”
“_My dogt_, sei fader, _wy sitte hier so huesk by enander, wy musten
weer ris en klein ferhaaltsje hewwe; dat kurt de lange awens magtig
op._” “Goed, sei Wybren Haek, den moat de jongste bidler de koer earst
mar ’ris drage. Toe, Abe! dis op mar, ho mâller ho ljeaver. Dou scoeste
ús ommers dyn reis mei dyn twade nije koffe ’ris forhelje, dy sa ticht
as in flesse wier, seiste.”
“Ja, sei Abe Vlieger: it wirdt nou krekt tweintich jier, it wier yn it
jier sauntsjinhûndert en tweintich, do helle ik in nije koffe út by
Gerben Pikma to Wartena, in skip as in gedachten, en ôtimmere as in
kammenet. It wier in spegeljacht, in skilderij fen in fartúch, en ticht
as in heel hout. It wier in iepene winter, en de rieders stjûrden my
for eigen rekkening om in lading sâlt nei St. Ubes, ballêst skips. Wy
rounen yn sé it Flie út, mei in glêdde súdeaste wyn; mar it dûrre nin
heal dei, ef dêr krije wy in forstoppe loft, en contrary wyn, en de
noardsé stie misbaerlik. Altyt oan de hals ta yn ’t wetter, kin ik
jimme sizze, det ús de klean fen de hûd rottene; dat joech in klitser,
en it eine as in lûs op in tarre presinning. Nei folle moardzjen komme
wy dochs yn trije wiken yn de Spaenske sé; do kromp de wyn alleheel en
al wer yn syn gat, en do waeije út in Suijen det it stonk: noait sa
bilibbe, man! Us houn waerd mei hok en al opnomd fen de wyn, en dy
bleau yn de mars hingjen; en ús jonge hie in nije rûge mûtse op, dêr
bleau nin hier op sitten. Dêrmei komt ’der in útskot, en do roun de
koffe as de baerlike kweade de Spaenske sé yn de bek; hy trille ús
ûnder ’t gat as in spinwiele, ik koe gjin journael skriuwe, en dêrmei
bigjint it jo sa des divels to waeijen, eft de wrâld boarste scoe, ja,
krekt eft de helsdoarren út de heakken fleagen. Wy koene nin stik doek
fiere as in pljims pompier, ef it fleach út de liken. Ik sei: Mannen,
dat is gûdslopen: wy smite it foar in bylegger. En, man, der dreauwen
wy binne for top en takel; krekt sa gerust wierne wy as hjir yn de
Treemter; hwent wy hiene de romte.
De twade moarns om saun ûre, wylst ús kok allinne op it tek wier, kaem
der in sturtsé oanrôljen, sa nei gissing wol fjouw’ris sa heech as de
Aldehou. Us kok seach dy baer for in klip oan, en de wite kop, dy ’er
op siet, for snie, lyk as men yn dy hege lânnen wol ’ris sjucht. Do rôp
er: Skipper, dêr is de Biskaeiske kust, wy rinne der tsjin op! Ik stiek
de kop út de kajút, mar ik seach it wol oars; ik skoerde de kok
efteroer yn de kajút, en do alles pôtticht. En, man, dêr komt in pof
oan as fen in trijedekker, dy de folle laech jowt. Ik tocht, it skip
spat yn splinters. Mar né, it waerd earst tsjuster en do stil; alleheel
end-al stil, en it skip hie nin oare biweging as det it hird nei
ûnderen fleach, hwent dat koene wy foar de kajútspoartsjes sjen.
Einling stoe de koffe stil op ’e groun; wy hiene wol saun-en-tweintich
ûren altyt nei ûnderen reisge mei in stevige feart, en dochs hiene wy
gjin trien wetter yn it skip krige.”
“_Seuven-en-twintig uren!_ sei fader, _Nou ken ik wel begripe waarom
dat se in de Spaansche see gyn gron krye kenne._”
“Wel man, sei Abe, der is sa’n lange line yn heel Hollân net, dy dêr
oan ta rikke kin, mar der is dêrom wol groun: dat haw ik ûnderfoun. Dêr
sieten wy do fredich en wol, en it wier der altyt dei, mar wy hiene dêr
nin oar útsicht as ta de kajútspoarten út; en dêr seagen wy de hele
boaijem fen de sé, dy wier fen wyt dúnsân. Der kamen ús alderhânne
frjemde fisken foarby silen: wy seagen klear ho se mearden en elkoarme
opfrieten; hwent (it is wier) it wier dêr altyt sa ljocht en klear as
hjir deis om toalf ûre; is ’t net nuver? en dat wol tweintich mile
ûnder wetter! Ienris op in dei seagen wy wol hûndert sémearminnen
dounsjen, beelden fen frouljue fen boppen, mar hja rounen fen ûnderen
as in fisk út; myn stjûrman lake en sei: Dit liket fisk noch flêsk; mar
ús kok, dy danich onwennich fen syn jong wyfke wier, suchtte, en sei:
Och, skipper, hie ik mar in stik ef mannich fen dy skepsels yn de
kajút. Ik sei: Man, as wy wer boppe komme yn Fryslân, den krigeste
licht dyn meuch noch, en dêrby, sei ik, it binne mearminnen; dy hawwe
folle onnozele gesellen troch hjar sjongen forlokke en mei nei de
boaijem fen de sé sleept; hja binne gefaerlik, wiste wol? En dêrmei
kaem ’er in greate walfisk, ik leau det it in Noardkaper wier: dy sylde
mei dy moaije séfrouljue foarby. Sauntsjin dagen ha we dêr sitten,
sûnder waerm iten, hwent wy doarsten gjin skoarstien iepen meitsje om
to sieden ef to brieden: wy damden ef psalmsongen ef sieten to
hamboaikjen, en ús jonge boarte jimmer-wei mei de tipeltange. Den
seagen wy foar de glêzen hwet der foarby kaem: soms kamen ’er krabben
en hommers; den sékwallen, séstjerren, inketfisken en al sok reau foar
ús finsterbanken. Ik wier oars gerust en ik smookte as in ridder, mar
it bigoun ús heislik to forfelen; mar op de sauntsjinde dei kaem ’er in
greate haei foar ús finster foarby silen, dy in Ingelsk officier heal
trochslokke hie; de slippen fen syn reade rôk hingen him yette ta syn
ougryslike bek út. It hert kearde my yn it liif om. Ik tochte, bliuw ik
hjir hingjen, den kriget sa’n boezehappert my ek by de lurven en fret
my libbenliifs op. Ik waerd sa raer yn de hûd, krekt eft ik in falske
eed sward hie: ik tochte, nou komt ’er fen de hele Abe Vlieger en syn
gloednije skoane koffe noait wer in spoen to lânne; en as ik in notaris
en trije getugen by my hawn hie, ik hie myn hele boeltsje oan it St.
Anthoni-gasthûs makke. Mar myn skrander forstân holp my út de need wei.
Ik bigoun nou to bigripen, det wy to folle lucht yn it skip hiene; ik
loek in douk út it dek wei, en do gong it plop-plop-plop nei boppen ta,
en dat mei koegelsfeart. Do wy boppe kamen wier it gnap handsom waer
mei in glêdde koelte. Nou scille wy seildroegje, tocht ik. Ik rôp: Man
to roer, pas op! Jongens, hys nou doek foar de mêst! Nou moat de wever
ús helpje. Feech op nou! Lit him nou hingje, det him de naden jokje! en
de koffe roun ’er troch, det him de kop skodde. Yn saun dagen wierne wy
foar St. Ubes. Dêr laeit in baer foar in stuiting, en dêr binne wy yn
ien ruk oer rekke, ef om wierheit to sprekken, fjouwerkant oersmiten op
in stik lân, dêr it sâlt krekt op heapen stiet as hjir de reaken hea yn
de ongetiid. Wy hawwe de ballêst oan de iene kant fen it skip
útsketten, en oan de oare kant is ús it sâlt ’er wer ynsketten; en do
hat de klokmakker fen de kening fen Portegal ús mei trije-tûzen
horloazjefearren wer fen it lân ôfholpen: dat wier in divelskinstener,
dat siz ik jimme.”
“_Jongens, jongens, sei fader, as men daar sels niet by weest was, Abe,
dan sued men segge, ’t binne allegaar merakels, en_[33] _mantses in de
maan.”—_ “Ja, is ’t net wier, fader? en ik sprek de wierheit,” sei Abe.
“Wel, hwet tinkt jo, boer? is ’t net nuver?”—“It kin wier wêze;” sei
Greult heel bidaerd. “Né, it kin net wier wêze, gnoude Abe him ta, mar
’t is wier, ju!” en sette der in mannich knopen op.
“Nou, âlde skarminkel, sei Wybren Haek, nou is it dyn beurt. Dou
scoeste ús yette forhelje hwer dyn riezel bleaun is, dis op nou.”
“Ja, sei Jouke Tromp, ik haw krekt sa’n grouwe pampes west astou nou
ien biste, dat is wier; en det ik sa skrael wirden bin, as jimme my nou
sjenne, dat hat my it libben biwarre.—Ik haw ’ris mei myn skip laein yn
de stêd fen Venetiën; dat is in greaten en formaerden stêd, dêr alear
folle keappenskip en feart op dreaun is. It is in stêd dy op forskate
lytse eilântsjes boud is, dêr men mei roeiboaten fen it iene nei it
oare fart. De stêd is ryk wirden yn de tiden fen de krústochten; dêr
fearnen de ljue do by hûndert-tûzenen ôf, om it heilige lân fen de
Turken to winnen, en den kamen der skipsladingen mei deade Turken yn it
sâlt werom: dy waerden do yn de kleasters opfretten, en mei great jild
bitelle, en de Venetianen fongen se sels ek. Dêr stiet in greate moaije
tsjerke, dy se nei St. Marcus neamd hawwe, lyk as it plein ek, dêr er
op boud is. Op dat plein steane trije moaije hynzers fen wyt moarmer sa
great as se woechsen binne, en sa sierlik krekt eft se libje. Dêr stoe
ik foar to sjen mei oar folk, dat der ek stie to gapjen.”
_“Ja_, sei fader, _fan die peerten hew ik wel lezen, mar ik miende dat
se fen metaal waren._” Abe: “Fen moarmer, siz ik, fader! moarmerstien,
heite! Mar do ik hwet neijer oankaem, bigoun ik to glimkjen; in keardel
dy neist my stoe, frege my, hwerom ik lake? (Hy spriek yn britsen
Ingelsk.) Ik andere him yn goed Ingelsk werom: Wel, jimme Venetianen
sizze allegearre, det ’er oan dizze hynzers neat forgetten is, en hja
hawwe net ienris hierren om ’e noasters; dy binne forgetten. Mis,
skipper, sei dy keardel, der miskearret neat oan en ek oan heel
Venetiën neat; en al seagen je it iene ef it oare, dat net goed wier,
dat mei hjir dochs net lekke wirde: dat is de wet hjir; en oars hânnen
op ’e kop, man! Ik hie by myn makelaer just in gnap romerke swiete
Grykske wyn dronken, en den wier my de kop gjin jelne lang, do ’k jong
wier; en ik sei him yn goed Ingelsk werom: In goed Fries swicht for nin
heal Ingelskman, ik lit stean, for in heal-bakten. Koartom, it iene
wird helle it oare ta de hals út, en op it lêst, bigoun er my for in
Hollânske tsjiisfretter út to skelden. Do waerd ik sa koegelsk yn myn
gemoed, det ik sei: Wel, divel! moat ik dat yn Venetiën hearre? Ho
scoene jimme Ingelsken fen it aei komme mei al jimme rie kouweflêsk en
jimme healnôge ketelkoek, dy jimme frette, as jimme gjin tsjiis en
bûter út Hollân krigene? Bistou ek in keardel? Dou kinste dyn eigen
moerstael net mear sprekke. En dêrmei jow ik him in slach foar de kop,
eft ’er in kou foar skiten hie, en det him de tosken rottelen. Troch de
wyn, dy ik dronken hie, skynde ik to mienen, det ik op ’e Ljemster
merke wier; hwent dêr hie ik ek sa’n homp ’ris oan in poep jown; dat
kostte him twa tosken, en my in dikketon. Mar hjir wier ik yn Venetiën,
yn in moardners nêst. Dat ûnderfoun ik; hwent ik waerd dalik pakt en yn
in hok smiten. En it scoe yet al ridlik mei my ôfroun hawwe, mar
ûnderweis skold ik alle Venetianen for bidlers, lietsjongers en
luzefretters út; ja, ik wier razend en rôp lûd út, det hjar tsjerken
mar bargehokken wierne, en hjar Doge ef prins wier mar in labbekak by
de prins fen Oranje; en al hwet smoarch wier sei ik hjar, en dat
allegearre yn goed Ingelsk, dat my noch wakker hiem wier; hwent ik haw
njoggen jier op de Ingelske pakketboat fearn, en dat hearde dy
Ingelskman wer; dy wier der by, en brocht dat wer oer, dy lúsangel. En
it dûrre net lang ef ik waerd yn in oare finzenis set, net ûnder de
blauwe laeijen lyk as hjir to Ljouwert, mar ûnder in leaden tek. Dêr
komt neiby nin minske libbend wei; dêr bret dy Italiaenske sinne sa
fûleindich op, det in minske toraent dêr, as er fet is, en dy meager
is, forskrompelt. Hjir waerd ik ûnder set, en der waerd my neat brocht
as alle moarnen in pôt mei kâld wetter: hwent it plan like wol to wêzen
om my fen honger stjerre to litten, en my den stil yn sé to smiten ef
to bidobjen; mar ik tochte der hwet oars op út. Ienris, do ik dêr sa
laei to brieden ûnder dy leaden platen, do kerfde ik lytse gatsjes mei
de neilen fen myn tomme (dy freeslike lang waerden) yn myn hakken, en
den laei ik sa mei de foetten oer myn drinkenspotsje, en den sipere der
wol in fearn smoar alle dagen ta út, en dat soep ik op. Jimme kinne
bigripe ho my de wearze der fen stiek, myn eigen smoar to drinken. It
gong ’er allegearre mei kokhalzjen yn: lykwol libbe ik ’er fjirtich
dagen op; ik waerd meager, mar myn krachten houdde ik goed. Myn cipier,
dy dat einling bigoun to fortretten, woe der in koart ein oan meitsje.
Hy tochte, honger skynt er net fen to witten, hy moat der toarst by ha,
en hy brocht my nou mar in mûltsjefol wetter yn pleats fen in pôtfol en
hy waerd noartich. It wier in âld Eastenryks soldaet, en hy frege my yn
krom Dútsk, eft ik mei de kweade omgong, det ik fen sa’n pôtfol wetter,
en sûnder iten, fjirtich dagen libje koe. Ja, sei ik, en as er moarn
nin mear wetter brochte, den scoe ik wol meitsje det dit mûltsjefol
moarn yn smoar foroare wier. Ik naem it mûlfol wetter op, en do wer oan
it brieden mei de hakken oer de pôt. Do dy keardel de oare deis werom
kaem, do rikte ik him de pôt ta, en ik sei, sa krom as ik koe: Hjir is
it fet nou dat.... dat de divel my fen nacht biskikt hat. Priuw! Hy
stipt ’er mei de finger yn en priuwt. ’S ist, meiner sehle gänsefet!
rôp er; ’t wier goezzefet, sei er. Nou, hy wier net fier mis; hwent it
wier sa trjimmich as spek fen in âld drankbaerch, dat trije jier op ’e
deizen lein hat. De man bigoun to triljen, en waerd bleek, en hy segene
him sels al for de divel, en spile hakken op. Dy selde jouns yette
waerd ik út myn hok wei helle. Ik waerd yn in keamer brocht, dy mei
swart lekken fen ûnderen ta boppen biklaeid wier, en dat wier mei wite
divelskoppen mei slangen en skorpioenen biskildere, en dêr stoe in
greate roune tafel midden yn. Dêr sieten toalf greate keardels om hinne
mei heislike mom-oansichten foar en mei reade mantels om, dêr swarte
diveltsjes op naeid wierne. Mûtsen hiene se op, dêr deadskoppen op
skildere wierne. In tolk stie efter hjar, dy Ingelsk spriek, ek mei in
mom-oansicht foar. Do bigoun de middenste fen dy hearen to praten, en
do sei de tolk tsjin my, det ik tsjin de wetten fen Venetiën sondige
hie; det ik oproer makke hie; det it yn dronkenskip bard wier, en det
ik dêr for nochteren myn straffe ontfinzen hie. Mar det it hôf fen
Venetiën, dat my oars op wetter en brea sette litten hie, (hwent it
brea hie de hongerige Eastenriker opfretten), bispeurd hie, det ik
fjirtich dagen sûnder iten libbe hie, hwertroch ik biskoud waerd as in
tovenaer, en det ik omgong mei de boaze geest hie, in kwea, dêr yn hjar
lân stringe straffen op stiene. En om koart to gean, sa fregen se my,
eft ik dat bikenne woe, en as ik de wierheit net sizze woe, den wisten
sy wol rie om dy der út to krijen; en do wiisden se my op de boal. Dy
stoe al yn in hoeke klear mei syn keattingen, skroeven en tangen by de
pynbank. Ik tochte, nou moat de hûd ’er oan weage wirde: stront ef
kening; en ik sei mei in lûde stimme en in gleon gesicht: It is
wierheit det ik omgong mei syn majesteit de divel haw; oars hie ik sa
lang net fen wetter libbe: dy hat my alle nachten trou bystien, en dat
scoe yette wol dûrre hawwe, sa lang as jimme stêd fen Venetiën stiet,
ja, hy scoe my einling yet ek wol forlost ha. Do mompelen se ûnder
eltsoarren en sloegen in great boek op, en dêr bigounen se lûd út to
lêzen; do dat dien wier sei de tolk my, det it hôf folgens de wetten
fen it lân my de dea oankondige, dy op tsjoenen steld wier, en det ik
my klear meitsje moast om moarn libbend forbarnd to wirden. Ik sei hjar
mei in lûde stimme en in gesicht as in lieu, det as se net swijden fen
fjûr en fen brân, det ik den fjûr en flammen spije scoe, en det ik hjar
allegearre en it hele gebou yn yeske en polver forbarne litte scoe; sa
det se om hjar bonken siikje scoene; en det dy moaije hynzers, dêr se
nou sa greatsk op wierne, op steande foet út in fjouw’ren nei Parys
fleane scoene; en det moarn de dei alle Venetianen de kop dwers op ’e
romp sitte scoe mei de noas yn ’e nekke, as se my net daelk los lieten,
en dêrby skoerde ik sa heislik mei de eagen en de hele troanje om, det
de tolk efterút sprong en de hearen op elkoarm krongen. Dit lêste
middel holp; hja mompelen in bytsje, en do sei de tolk my, det ik moarn
foar ’t de sinne opkaem fen de wâl wêze moast; en hy laette my de doar
út. Ik roun sa hird as ik koe mei de tolk nei it skip, en dy hie in
kaei, en makke it skip los; hwent dat hie al dy tiid oan it keatting
lein. Us folk koe my oars net as oan it lûd, hwent ik wier 195 poun do
ik fen boart ôfgong, en do ik ûnder it leaden tek wei kaem oan boart,
do wier ik krekt 85 poun, sa det ik hûndert-en-tsjien poun forlern hie.
Ik hie neat forlern as myn smoar, ik wier oars yette fluch en sterk.
Mar ik hie dochs honger en toarst; ik sei tsjin myn folk: Bring my gau
in kanfol waerm Dimter bier, en den mar gau oan it stroukjen, en ik iet
net, mar ik friet de hûd fol pankoeken mei spek en woarst, en ik bin
tonei altyt in skoan iter west, lyk as jimme allegearre witte, mar ik
koe noait swierder wirde as fiif-en-tachtich poun lyk as ik yette bin.
Bigripe jimme nou, hwerom ik sa’n meageren skarminkel bin? It fet is
der sa skjin útbret, man, det er nin bigjin komme kin om wer oan to
setten. Do de pankoeken en it bier ’er ta sieten, do kaem de moanne op,
en ik sei tsjin ús folk: Set nou doek by; it is in moaije wyn. Ik wol
foart; hjir wirdt skerp bier tape: en ik bin noait wer yn Venetiën
west. Hie ’k gjin gelyk, Greultboer?”
“It kin wier wêze,” sei de boer al wer.
“Né, it kin net wier wêze, ju! mar it is wier, ongelovige Thomas!”
De fader fen it gasthûs harke sa oandachtich, det him de flibe by de
hakke fen de piip delroun. “_Jonges, jonges_, sei de simpele man, _jou
hewwe wat onderfonnen, Joukom! En minsk, die by de see faart, mut soms
raar wat onderfine. Kom, keuninkje, proef ons bargemargen oek ris. Nou,
Wybren-om! nou is ’t jou beurt. Jou suden nog ris ferhale hoe lang jou
wel ris onder water ferkeerd hewwe. Kom, keuninkje, wy hewwe nog so wat
en uurke tyd, dan is ’t brijklok._”
“Kom, ja, sei Wybren Haek. Jimme moatte witte, det do ik jong to
Aldegea-bûtendyks wenne, do koe ik de kinst al om ûnder wetter to silen
sa lang as ik woe. Dêr seagen de ljue nuver tsjin op, mar der kaem ’ris
in profester fen Frentsjer, dy sei det ’er mear sokke ljue west hiene
(howol ik ’er noait fen heard ha) en dy sokke longen yn it boarst hiene
as fiskkieuwen, dêr it wetter út en yngong, en det sokke ljue siken
hellene, krekt as in fisk. Ik wit it net, ik haw my noait fen binnen
net bisjoen. Ik wier in jonge as in winterbaerch; ik wiste fen rein
noch kjeld, fen wetter noch weaze. Yn de iere maitiid al, as de
markollen bigounen to nêsteljen, den koe ik soms al ûren efter ien yn
de farwetters ûnder wetter omtoarkje om de markollen to fangen. Ik
bleau alleheel en al ûnder wetter, mar den houdde ik de iene fûst mei
in toppe strie yn de hichte just boppe wetter, en as de markollen den
kamen om fen dat strie nei hjar nêsten to tôgjen, den grypte ik se mei
de oare fûst, en draeide hjar ûnder wetter de nekke om. Mar op myn
twade reis, dy ik nei Grienlân die, do kaem my dy kinst den bysonder to
stade. Wy rounen mei in dûbelde reefde koelte op de kust fen
Spitsbergen oan, krekt op de hichte dêr it doarp Smeerburg laein hat.
Tsjin de nacht kaem ’er in forstoppe loft, en waeije, keardel, det it
sa liljen en piipjen die. Mei in fligende stroam kamen wy nei it lân
ta, en dêr wierne wy sa ticht al oan, det wy in greate iisbear op ’e
efterste poaten stean sjen koene, en dy siet syn rûge kop sa fol
diggelfjûr, det ús jonge miende, det de moanne al opkaem; ús âld
commandeur rôp: Mannen, it anker oer boart. Moarn spek op ’e bank,
hoopje ik. It anker oer boart, en aenstons fette it mûrrefêst; mar wy
hiene ’er in tros for fen wol fyftich fiem. It skip swinkte dalik, en
biet mei de kop yn de sé, det it wetter ús oer de seilen stau as reek
en damp. Wy fongen dêr flink fjouwer gedrevene fisken; yn toalf dagen
hiene wy in gnappe lading spek. Mar do wy it anker lichtsje scoene, do
siet dat sa palfêst, det ’er nin wrikken noch winen oan wier. Us
commandeur rôp: Kap ôf mar! de bile moat ’er mar yn; wy hawwe ús
lading; de fangst is goed; der kin wol in anker en tou op stean. Mar ik
rôp: Sêft! sêft! dat scil earst oars prebearre wirde. En ik it baitsje
út en de mûtse ôf, en do by it tou del. En, man, do ik by it anker
kaem, do siet de iene hân fen it anker troch de ring fen in great doar.
Ik wrikte der oan, mar it wier my to swier om to lichtsjen. Dêrmei kaem
der in lang skredich keardel oan, dy sei: Hwet dochstou hjir oan de
doar to rammeljen? Wist wol det it hjir in tsjerke is? en der is yet ek
preek. Wel né, myn ljeave man! ho scoe ik dat witte? andere ik. Ik haw
hjir noait earder west, en ik wol ek wol graech ophâlde mei rammeljen,
as jy my mar helpe om de hân fen it anker út de ring to tillen. Dat die
de man, en do frege er my: Hwa biste? En hwer komste fen dinne? Wel,
sei ik, ik bin Wybren Haek fen Aldegea-bûtendyks, en ik far as jonge by
commandeur Lolke Lefferts fen ’t Amelân. Wybren Haek, Wybren Haek fen
Aldegea? Biste net nei dyn pake neamd? Ja, sei ik.—Nou, den bin ik by
jimme pake en beppe op ’e skûrre geboren. Op ’e skûrre? frege ik. Ja,
Wybren, sei de man, ik bin in eabarre[35] west, en nou bin ik hjir yn
dit lân bakker wirden, en hounegiselder yn dizze tsjerke. Dou moaste
witte, det de eabarren, as se mar ien kear de greate reis nei hjar
âlders nêst dien hawwe, den wirde se hjir, as se werom komme, yn[36]
minsken foroare. Jimme miene altyt, det de âlde eabarren altyt werom
komme, mar jimme binne forbjustere; dat binne de jongen fen it oare
jier, en dy krije meastal trije jongen; hwent der mei wol ien for de
wraek wêze. Op sa ’n greaten reis komt ek wol ’ris de iene ef de oare
om ’e hals, dat kinste bigripe. Mar ho wier it yn Fryslân? Wierne der
wol kikkerts? Wel, hja songen to minste wakker, sei ik. Kom, dêr bin ik
bliid om, sei de man; wy forwachtsje ús jongfolk gau werom, en as dy
den sa ribskjin thús komme, den binne der hast nin minsken fen to
meitsjen. Hwennear komme se werom? frege ik. Hy andere my: Hja moatte
altyt witte hwa eft de Bolswerter merke-swipe woun hat, en den geane se
dalik werom. Dêr is ús kening wakker nijsgjirrich nei. Dy is op Laerd
en Saerd[37] geboren, en dêr hat er him yn syn bernejierren wakker mei
formakke. Nou Wybren, it wirdt tiid. De tsjerke scil gau útgean; ik
moat de doarren opsette. Jimme commandeur goemoarn sizze, hear; en dou
kinste hjar forhelje, detste op in úthoeke fen it greate eilân fen
Krenkeskesmes west haste, ef yn it greate _Ooyevaars_-lân. Goereis,
Wybren! Tankje, sei ik, en do ik wer by it tou op, en sa krigen wy ús
anker werom.”—De fader sei: “_Ik hew wel ris dogt, waar of die ojevaars
allegaar bliewe. By ons Griettsemoi te Wyns, daar nestelden oek, en
meest kregen se drie jongen, en daar kwammen der altyd mar twie weerom;
mar nou hoor ik ’et wel, den ferongelukt er ién, en de twie andere
wudde in minschen feranderd._” “Ja, sei âld Greultboer, licht binne jy
ek wol in eabarre west.” “_Ikke, man?_ sei fader, _Nee, ik bin fan
ouder toe foorouder en geboren Lieuwerder fan kyns-gebiente oâf. Ik bin
in de Speulmanstraat geboren in ’t jaar 1672, doe Beerntse van Galen
voor Grunningen ston. Myn fader waar stadsomroeper; die het doe nog as
tamboer met na Schoot weest. Maar, Wybren-om, weet je niet meer te
verhalen van jou Groenlandsche reizen. Et ferfeelt my nooit._”
“Ja, sei Wybren, ik wol nin mirakels forhelje, mar de klinkkleare
wierheit sa as er op ’e strjitte by simpele en ienfâldige ljue forhelle
wirdt; de wierheit, en oars neat. En earder det ik in leagen, in falsk
ef in flokwird ta myn mûle útgean liet, woe ik wol det my ús maet
straffe mei syn hynstepoat en syn kouwestirt. Ik kin net bigripe ho
immen oan myn forhalen twifelje ken; ik haw it ommers sels sjoen en
ûnderfoun; mar dy divelske boer leaut noait det it barnt, foar det him
de gleone talhouten tsjin de skinen oan lizze”.
“Ja frjeon, sei Greultom, ik leau jimme allegearre wol; to minsten ik
nim ’er mines fen, en ik lit jimme yn rêst; dêrom forhelje foart, mar
let op it ein”. “Nou, sei Wybren, ik moat jimme den forhelje, det ik
ienris mei in Grienlânsfarjer útfearn bin, en mei in Japansfarjer werom
komd; dat klinkt al nuver, net? En dochs is it wier. Wy hiene in
greaten fisk fongen; dy hiene wy oan boart jynd, en dy hong yn takels
ús op side. It wier in fisk as in wâdlegger; dy moast bikluid wirde, en
dêr stie ik op mei iispoaren oan en de bile yn de hân. En sa kapte ik
it spek ’er út. Op it selde eagenblik, hie ús folk in oaren greaten
walfisk sketten, dy kaem op ús skip ta. Fen fierrens seach ik wol, det
de harpoen ’er mar just yn siet. Do er sa deuntsjes by ús lâns skeat,
sprong ik sûnder birie op it beest, en ik foel mei de hele hûd op ’e
harpoen en treau him ’er mear as healwei yn. Ik tochte det er gau
testemintsje scoe, om ús al syn smoar, en Neptunus de bonken ta to
meitsjen. Mar _olle frennen_! Do er fielde det ik ’er de harpoen goed
yntreau, do joech er him steil yn de djipte del, mei sa ’n fleanende
feart, det nin koegel út it kanon oait hinne noch to’n ein sa hird
reisge hat. Ik wier wol klear; ik hie in strop om de midle, lyk as
matroazen folle hawwe; dy sloech ik om de harpoen mei in healstek ’er
op, en dêr reisgen wy hinne. Dat scil sa hwet in pear ûre dûrre hawwe,
det ik op dat beest nei ûnderen fleach, en det it my allegearre fjûr
foar de eagen waerd fen de feart, en do gong it tsjin in swarte mûrre
op. Ik joech him yet in homp mei de harpoen. Ik tochte, nou scil er him
gau dea rinne, hy rint wis mei de kop tsjin in klip oan. Mar, ja wol,
frjeonen! hy fleach ’er mei glâns troch. My strûpte it hier fen de kop
en de neilen fen de fingers en teannen; de broeksbân wier my boarst en
de noas wier my skyld. Ik kin net oars bigripe ef wy binne troch in
boerdpompieren skird flein. Troch dy skok waerd de fisk ek flauwer, en
dy stoar koarts dêrop. Fleurich wier ik, man, dêr ûnder wetter (hwent
krekt as Abe niis forhelle; it is dêr altyd sa ljocht as hjir op ’e
middei), fleurich wier ik do ik seach, det wy nei boppen riisden. Ik
tochte, kom! nou kom ik gau wer by ús folk, en ik hie yet in slokje yn
myn broeksbûse; ik naem it op, en ik rôp sa lûd as ik koe: _Vriesland
boven al!_
Do gong it beest, dêr ik op siet, sêft om hegens, mar dat forfeelde my
danich; hwent dat hat nei myn gedachten wol fiif dagen dûrre. Iten hie
ik nin gebrek; hwent ik siet yn it spek bidobbe: mar dy toarst! hwent
it wier al den divel sâlt wetter; allegearre Juttebier man! dêr him in
Hollânner dea oan sûpt. Jimme kinne bigripe, det wy yn dy pear ûre hird
flein binne; hwent yn de weromreis, dy fiif dagen dûrre hat, makkene wy
nei gissing yette wol saun milen yn ien wacht mei in fleande feart nei
boppen ta. Einlinge boarsttene wy wer boppe, en it wier krekt eft ik
foar in bakkersoun kaem, sa myld wier it dêr. Dêr siet ik op dy deade
fisk mei de harpoen yn de hânnen, en de hals fol toarst. Ik seach hjir
en dêr om, om in sloep fen ús folk. Mar, o wonder! ik seach neat as in
seldsom gesicht: ik seach tûzenen fen pompieren lantearnen op ’e sé
driuwen, en hûnderten fen minsken op ’e wâl yn lange romme klean, mei
greate kattestirten yn de nekke, mei platte noazen en lytse skeane
eagen en taengiele troanjes. Dy sloven wierne al sa forskrikt as wy.
Skielik kaem der in skipke op ús ta roeijen mei fjouwer fen dy ljue der
yn. Ien frege my yn goed Hollânsk ho ik dêr komd wier, en hwet ik hjir
dwaen woe? Wel, ik sei, dat is in rare fraech: freegje earst, libbeste
noch? Ik wol nearne hinne as nei Aldegea oan de Brekken, dêr bin ik
thús; mar hwer bin ik hjir? Dat scille wy dy straks wol forhelje, mar
ho biste hjir komd? Do forhelle ik him myn aventûr, en ik sei: Mynhear!
jins genade is myn libben. Hy sei my, det ik yn it lân fen Japan wier,
en det dêr nin minske oan lân komme mochte as Hollanders. (Ik tochte, o
divel, wier ik nou mar in Harnzer!) En dy mochten allinne op it eilân
Decima tichtte by Nangasacki hûshâlde, en dat wier dêr yette wol
hûndert mile fen dinne! Minsken! sei ik, ik bin út de rakken, ik bin
alleheel forlijd. Jow my iten, drinken en in bêd, en lit my den stjerre
yn de Godsnamme! Ik sei, det ik graech in wike oan lân woe om my hwette
op to roasterjen en út to brieden, omdet ik sa jammerlik forsukkele
wier. Ik wol graech nei Nangasacki, mar jow my tiid. Dat dienen se; hja
bouden my in hutte op it strân mei in heech staketsel fen bamboes ’er
om hinne. Dy Japanners is in eftertochtich folk; ik koe neat sjen as de
sé en dat stek.
Do lieten se my neaken útklaeije, en smieten my yn in bak mei waerm
wetter. Do ik dêr ynlaei, kamen ’er twa jonge frouljue, handsomme
fotsen; dy knypten en wrongen my alle lea út eft ik in skiteldoek wier,
en rosten en skraben my de hele hûd ôf mei boarstels en kammen, det ik
alheelendal read waerd. Do krige ik droege Japanske klean oan, en sa
waerd ik ûnder tekkens lein en yn de broei set, en sa folle lêst as ik
fen toarst hawn hie, sa folle lêst krige ik nou fen drinken. Wol
hûndert kopkes hjitte thé boarnden dy frouljue my ta, en ik moast mar;
de tolk sei, dêr genêze wy hjir alle kwalen mei. En ik dreau hast út it
bêd wei, sa switte ik; en do slepte ik, ik wit net wol ho lang. Hja
teagen my in gloednij pakje oan mei in nij japon ’er oer hinne; en do
byldde ik my al yn, det ik in boargemaster wier, en ik wier dochs neat
as in earm gefangensman. Dêrom sei ik ek det ’er my to folle sier
oandien waerd. De tolk sei my ek, det as ik neakend en bleat oan it
strân komd hie sûnder neat, den hiene se my licht ek al lizze litten,
ef my koartwei deaslein om my út it lijen to helpen; mar jy bringe sa
’n skoanen fisk mei, dy kin alle kosten skoan hoedzje. Ik tochte, dat
is omtrint in strânrjucht as yn Hollân. Einling hearde de keizer ek fen
my praten en fen myn seldsomme reis: dy woe my sjen en my sels sprekke;
ik waerd yn in draechkoetske set mei de tolk by my. Dat draechkoetske
wier pôtticht; hwent ik mocht fen it hele lân neat sjen. Dêr boppe op
siet in ring, dêr waerd in lange stôk fen bamboes trochstitsen, en sa
tôgen acht man ús op it skouder nei Jedo ta; dat is de haedsted dêr syn
majesteit wenne. Underweis mocht ik soms eventsjes yn in théhús gean om
my hwet to forfrisjen mei thé ef ryst, ef it iene ef it oare gebak; en
dêr waerden wy den bitsjinne troch gnappe boargerdochters, dy dêr bline
nearring dreauwen oan hjar trouwen ta. Dat wier de mode yn Japan, sei
de tolk. Den wierne de âlders der ôf, en hja founen licht oan de wei
yet ’ris in gnap keardel, dy hjar troude, earder faek as det se altyt
thús sieten. Sa kamen wy maklik to Jedo by de keizer; dêr moast ik
earst troch in rigle fen wol twahûndert soldaten rinne, dy de swirden
úthelle hiene, en do moast ik my saun kearen foar de keizer fen Japan
mei de noas op ’e groun falle litte. De keizer hie myn hele reis al yn
skrift, en do moast ik yette de reis wer forhelje fen it bigjin oan it
ein ta, en dat brocht de tolk him den oer. Do ik útpraet wier, sei de
keizer tsjin my: Wybren Haek! dou forhelleste my hjir sokke rare
stikken, det ik ’er moarn de proef fen nimme moat eftstou sa’n greaten
dûker biste; eftste leagens ef wierheit forhelleste, en as ik dy op
leagens bitrap, den moaste dy sels de bûk opsnije mei in great krom
swird.” “_Ja_, sei fader, _’t is de waarheid, dat Wybren ferhaalt; dat
is zoo in Japan. Ik hew er faak fan lezen; ’et is ’en minsche griis,
niet?_”
“Nou, man, forfolge Wybren, “ik sei tsjin de keizer, slaen my den
ljeaver de kop mar ôf: dat is gjin rjochtsjen lyk. Krimmenearje dêr net
oer, sei de keizer, dat is hjir yet in genadige sententie. Ik tochte, o
divel, hwet bin ik hjir yn in rare lânsdouwe forfallen. Ik slepte de
nachts op sydne matrassen, en libbe as in prins, mar altyt yn in keamer
sûnder útsicht. De oare neimiddeis waerd ik yn in sierlike tún brocht,
dêr de keizer mei al syn moaije frouljue siet to thédrinken, by in
greaten fiver, dy fol goudfisken wier. Op ’e groun fen dy fiver laei
wyt sân, en do bifelle er my, det ik dêr ynkrûpe moast, en in lyts
meske meinimme, en de greatste goudfisken der útfange, en dy moast ik
dalik stekke; den moast ik dy fisk op ’e wâl smite, mar ik moast ’er de
kop ûnder hâlde. Dat wier nin bêst wirk, hwent dy fisken wierne my to
rêd. Dêr haw ik sa hwet treddel ûre yn omskrept, en alderhânne frjemde
sprongen dien, dêr dy jonge frouljue hjar wakker mei formakkene. Do ik
sa hwet tweintich fen dy greatste fisken fongen hie, do wonk de keizer
my om út it wetter to kommen en do liet er my troch syn tolk sizze:
Wybren Haek! ik moat bikenne det der net ien yn myn hele ryk fen Japan
is, dy sa lang ûnder wetter forkeare kin as dou. Ik moast dy jouns dy
goudfisken by him opite, mar dat spande: ik mocht nin foarke gebrûke,
mar twa houten prikjes; dat is dêr mode. Do joech er my hûndert
goudstikken, en forskate toutsjes, dêr koperjild mei fjouwerkante
gatsjes ’er yn, oanreaun wierne, en joech er my yet ek in siden japon
prezint, en do sei er: Wybren Haek! dit siz ik dy, kom noait wer yn
Japan. Ik wol hjir nin Friezen hawwe, mar Hollanders; en dy woe ik hjir
ek net ienris hawwe, mar dy hawwe dingen as medicinen en oar goed to
keap, dat wy hjir net hawwe, en dy wy dochs brûke wolle. En den wit ik
ek mei ienen hwet ’er yn oare hoeken fen de wrâld omgiet, en hwet men
mei ús foarhawwe kin; hwent oars wol ik gjin minske hawwe, dy ik net
nedich haw. Sa fier wei komt selden folle goed. Dêrom[38] kom net
werom, ef ik scil dy ribsekje, hear! Ik biloofde it syn majesteit, en
do koe ik gean. Hy liet my yn deselde draechstoel mei deselde tolk wer
nei Decima bringe, dêr ik ús Hollanders foun. Bliid wier ik man, det ik
út dy hânnen wei wier. En do bin ik mei in Monnikendammer kaptein, Kees
Kikkert, gelokkich wer yn Hollân komd. Ik haw ’er noch fiif jier tonei
in gedachtenis fen hâlden, namentlyk pine yn de mage fen dat heislike
thédrinken yn Japan[39]; nou, is dat gjin seldsommen reis west, boer?”
“It kin wier wêze,” sei de boer. “Né it kin net wier wêze, mar it is
wier, sei ik dy, en as it net wier is, ja! den mei de divel my
helje.”—“Ik leau as dy kaem, dou scoeste yet wol ’ris pine yn ’e mage
krije, Wybren heite!”—“Gjin need, boer; dy net bang is for de keizer
fen Japan, dy hoeft ek net bang for de divel to wêzen. Mar hwer scoe de
smid dochs wêze? Scoe dy joun net komme? Hwer bliuwt dy? Ef sit er wer
yn de Hopsek to swetsen?”—“Ja, sei de boer, ik frees, de smid, dy syn
eigen poat bislacht, scil yette wol komme om jimme for jimme bistich
ligen to strafjen.” Do brimde de boer ’ris, en dêrmei komt ’er in bons
op ’e doar, en dy fleach op, en dêr komt de baerlike divel sels
oanhompeljen, en smyt dalik de doar yn it slot. In ôfgryslik great
swart keardel mei hoarnen op ’e kop, mei gleone eagen, mei in
hynstepoat en in greate swarte mantel, en dêr kaem in stirt ûnderwei.
De fader rôp al, “_Och lieve minschen, nou wu’dt ’et ons end._” Mar de
divel gong rigelrjucht op it fjûr ta, en smiet ’er in hânfol gûd op,
dêr in greate lôge en in alderheislikste stank fen kaem. De trije
ligers stauwen elts yn in hoeke fen de Treemter op stoellen en banken:
de fader gong midden oer ’e Treemter op ’e knibbels lizzen, mar de âld
boer kreunde him nearne oan; dy bleau by it fjûr sitten. En dêrmei
bigjint de divel mei de gleone sponturven troch ’e Treemter to keilen,
det it allegearre fjûr waerd, mar do gongen dy trije âlde liichbeesten
ek neist de fader op ’e knibbels lizzen, en rôpen allegearre: “Genade,
en gjin rjucht!” Mar de divel sei: “By my is gjin genade. Hwet let my,
det ik jimme alle trije net dalik libbensliif mei hûd en hier nei de
hel sleep?” En dêrmei hellet er in gedreven bollepyst ûnder de mantel
wei, en jowt dy trije âlde stumpers in wan mannich om ’e ribben, det
hjar de hûd pipe. Mar Wybren Haek joech er noch tsjien fegen extra, en
sei: “Hawar, Wybren, dat is fen de keizer fen Japan; dêr haw ik
jisterjoun yette by west to thédrinken.” De âld boer en de fader krigen
neat, en do gong de divel de doar út, mar in ôfgryslike stank liet er
nei. De Treemter moast wol trije dagen útwjirre wirde foar det ’er wer
in minske yn bankje koe.
Dizze divel wier de smid sels. Dy forhierde roumantels, en dêr hie er
ien fen omdien; hy hie in houten hynstefoet makke, dêr er mei de
knibbel op steunde. Fen binnen efter oan de mantel hie er in kouwestirt
boun, en fen syn bûrman, in prûkmakker, hie er in houten prûkebol
liend; dy hie er swart opferve, en dêr hie er bokkehoarnen opspikere,
en de eachholten hie er mei glimhout opfold en dat ding hie er de man
fêst op ’e holle boun. Dêrtroch like er wol in kop greater as in
ordinaris minske. En dêrby koe er syn lûd sa danich foroarje, det dy
fjouwer forhearde skepsels, dy bûten dat net soun oan de lever wierne,
troch hjar groulik ligen en swarren, det se alle jounen diene,
folstrekt mienden det it koarthakke wier, dy der komd wier om hjar to
strafjen, lyk as se yet ek wol fielden. It gûd, dat er op it fjûr
smiten hie, wier boskrûd en divelsdrek west, en dêr wier dy stank en de
greate lôge fen komd. Der laeine dy earme sûndaers alle fjouwer sa
forslein en biteutere, det se kleuren hiene as geesten. Wybren Haek
forskau de skouderblêdden yette; dy tochte om de tsjien lêste fen de
keizer fen Japan. De âld boer himmele stilkes it fjûr út de Treemter en
brocht it op ’e hird, mar hy moffele hjir en der stilkes in stikje
divelsdrek op ’e koaltsjes om de stank to forsterkjen. Do Greultom de
boel hwette oprêdden hie, do sei er: “Kom, mannen! stean op. Toe, de
kop ’er foar. Jimme binne der yet al genedich ôfkomd. It bier is yette
waerm; drink ’ris for de skrik. Jimme forklomje dêr.” Hja dronken ’ris
tige, en do sei er: “Toe, yt ek in stikje bargemarge; dy is sa hearlik
útfallen fen dit jier. Toe, fader!” “_Praat je fan eten, keuninkje?
Man, ik lust in gien drie dagen weer eten. Goddank, dat wij ’et lewen
er oâfdragen hewwe. Jongens, minschen, wat was dat en besoeking? Wat
suden die domenijs nou segge, die openbaar van de preekstoelen
ferkondige, dat er gien boze geesten meer oppe wereld ferschiene, so as
die kroeme Bekker daar te Oosterlittens deend het? Wybren, keuninkje,
keuninkje! En jimme alle drie? Dit is ’en les om nooit jins ewennaasten
met leugens to ferrifelen._” “Ja, sei Wybren, mar wist ik, det der ien
yn it selskip wier, dy omgong mei de kweade hie? Hwent dy âld boer, dy
is saend noch maend, en dy joech ’er neat om; dat koe men klear sjen,
en dy in forhaeltsje om in ljeagen bidjert, dy is net felle wiis.”
“Né, sei de boer, dat siz ik mei dy, Wybren; mar jimme diene neat as
ligen; jimme liigden om striid. En den hiene jimme op jimme wize in
great plezier as fader it leaude; en as ik it net leauwe woe, den waerd
ik ôfsnaud. En den dy grouwelike flokwirden dêrby! Dêrom bin ik bliid,
det ’er in ein oan makke is. Mar det ik wol ’ris omgong mei de kweade
haw, dat is wierheit. (Hja waerden allegearre wer bistoarn.) It is
wier, mannen; ik haw him op commando.” “_Och Heere!_ sei fader, _waar
sude Koen so lang bliwe?_” “Né, wêz’ net binaud, sei de boer, hy scil
joun net wer komme, dat biloof ik jimme. Ik moat jimme nou ’ris
forhelje ho ik omgong mei de kweade krige haw. It is fjirtich jier lyn;
ik wier in jong feintsje; do hie ik in neef wenjen binoarden Twizel
efter it Wyldpaed. Dy scoe trouwe, en do gongen wy, syn neven en oare
goede kunders, hinne, en droegen alles to heap, hwet ’er ta bihearde om
in nij tinte to bouwen. De iene brochte in mannich spjirren, de oare
reid om to dekken, ef in mannich skealjen; wer in oaren in âld kozyn;
de fjirde bitelle de ruten; noch in oare brocht in poun twa-trije
spikers; en sa waerd dat hele hûs de Snjeons opset det it de Sneins
klear wier. Dy Sneins trouden de jonge ljue, en do gong it op in
brulloftsjen en sûpen, det yen it hearren en sjen forgong. Alderhânne
ontucht en ondogensheit waerd der bidreaun. Einlings krige ik rûzje, en
ik helle koartjan foar it ljocht, mar hja smieten my yn tiids ta de
doarren út, en ik gong pûrrazen’ en lang net nofteren nei hûs ta. Do ik
in eintsje fen de Falom ôf wier, do bimirk ik, det myn tabaksdoaze my
onttrôgele wier. Mei in forwoed gemoed teach ik werom, en ik hie plan
makke om libben om libben to spyljen, en de doaze werom to heljen: ik
flokte alle divels út de hel by elkoarm. Ik rôp it lûd út: De doaze
scil der werom komme, ef ik scil him de divel foar de helsdoarren út
syn klauwen wringe. Mar do ik tichte by de tinte weromkaem, do kaem dy
selde my to mjitte, dy jimme jouns ôftichele hat. Mei it selde lûd, dêr
er jimme jouns mei oanspriek, frege er my, hwet ik sochte? Ik waerd
heislike kel, mar de drank hie my onbisûsd en dryst makke. Ik sei
forheftich: Myn doaze, divel! en mei ien loek ik it mês fen de
broeksbân om him in feech to jaen, mar dêr foel it limmes ôf. Staek dat
mar, sei er, dou kinste my net reitsje. Mar hjir is dyn doaze, en ik
wol earst ’ris mei dy stopje. Do blaesde er op de tabak, dy yn de piip
siet, en dêr kaem him in blauwe lôge ta syn skeane bokkebek út. Hy
smookte, en mei eltse lûk, dy er die, kaem ’er lôge en fjûr yn pleats
fen reek. Do by dat ljocht seach ik him earst klear, en do bigoun ik to
skriemen, en ik sei: Nim my dochs net mei nei de hel. Dat scil ik net
dwaen, sei er, dêr biste yette to goed ta. Mar den moaste sa net flokke
en swarre en lige; en ien ding moaste my bilove, aste stjerste den
moaste dy net yn de tsjerke bigrave litte. Hwent ik bin de wylde
wrigge; ik wenje to Wartena ûnder de Ping-mar[40]; ik libje fen
ielpipers; ik doar net yn ’e tsjerke komme. En ik moat nei dyn dea dyn
hersens brûke: dy moat ik forbarne, en mei dy yeske kin ik de swarte
kinst oefenje. Dêr moast ik in ougryslike eed op swarre, en dat die ik
út binaudheit. En do beloofde hy, det er my bystean scoe sa lang as ik
libbe; as ik mar trijeris brimde den scoe er by my wêze. Dou haste yet,
sei de divel noch, dou haste yet in âld moike to Kollum wenjen, dy mar
ien dochter hat, en dy scil ik de nekke brekke, en den wirdstou hjar
erfgenamme. Dat scil yet wol ytlike jierren oanhâlde; hwent dat âld
wiif tsjinnet my wakker, dat is in tsjoenster, dy alle jierren in hopen
lytse berntsjes for my formoardet. (Hoei, de grize roun my oer ’e
grouwe!) Nou, goereis, Greult! sei er, aste my nedich biste, den moaste
mar altyt oan my roppe: ik bin altyd by honk, hear. Sa haw ik kinde oan
him krige, en hy scil my nearne yn bihinderje lyk as jimme sjoen hawwe.
En jimme moatte dêrom ek allegearre mar wer yn de Treemter komme, sei
Greult, mar dat ligen en swarren dat moat ophâlde, hear.” “Wy bilove it
jo boer,” rôpen se alle trije. De fader fen it gasthûs sei: “_Ik wude
wel dat Koen mar kwam, want de deur sit op ’et nachtslot, in die het de
sleutels._” It dûrre net lang ef dêr kaem Koen al oan. Do er de doar
ticht foun, miende er wrachtich, det dy âlde hearen dêr frouljue by
hjar hiene, en det dy dêr de kat ’ris yn ’t tsjuster knypten: hwent it
wierne alle fjouwer âlde bysfeinten yn dat stik. Hy grypt stil de
kaeijen, en docht de doar forheftich op, mar do de stank fen dy
divelsdrek him to mjitte kaem, rôp er: “_Goeden awen. Here mistiit! wat
stinkt ’et hier. En de deur op ’et nachtslot? Wat beduut dat? Make
jimme hier Haarlemmer olie? Ik hew wel ris seggen hoord, sei er, dat de
deuren en finsters dan oek dicht musten. Haarlemmer olie make in de
Treemter!!” “Ja, heite_, sei fader, _die Treemter, die Treemter, die
weet wat!_” Koen moast se allegearre mei de lantearne nei hjar
keammerkes bringe, sa eang wierne se for de divel wirden, bihalven
Greult; dy reisge allinne, hwent dy wier mei him bisibbe. Hja kamen yn
gjin seis wiken wer yn de Treemter, mar Greult nedige hjar sa sterk
werom, det se drippende-wei dochs werom kamen. Nou sprieken se
wierheit, en as er mar in lyts naedtsje los wier oan in forhael, den
brimde Greult-boer mar ienris eventsjes, en oer wier it mei de
ljeagens.