It pakt raer út! It pakt nuver út! It pakt bryk út! It pakt den ris
mâl, donderske mâl út! Dat wird heart men nou deis oeral; folle minsken
is it yn ’e mûle bistoarn.
Dêr hawwe jimme, om ris mei eximpels to sprekken, dêr hawwe jimme fine
Fite, dy de eagen sa bidêst del sloech; hwet loek hja dat mûlke eptich
yn fâlden as der oer it goede spritsen waerd, en hwet rimpele se dat
noaske fiis, as der flokt waerd. Ho dimmen, ho foarsichtich yn al hjar
dwaen en sizzen wier hja! En nin tsjerkgong sloech Fiteke oer. Mar op
iens bigjinne de frouljue to mûskopjen en eltsoar yn it ear to
reauntsjen. “Fite bilûkt sa om ’e troanje; der skûlet hwet.” En op it
lêst boarst it as in tongerslach oer de hele bûrren los: “Fite moat yn
’e kream by de feint,” en Jan en alle-man geit it eltsoar ta: “Dat pakt
al mâl út.”
En hwet sizze jimme wol fen Jakkele Grypsma? De man driuwt in bulte
negoasje, dat hâldt nearne by op; hy hat lân en sân, en dêrby jild as
modder om sa ’n greate hannel út to fieren. O, Grypsma is sa wiis as
Salomon; hwent hy is skatryk. De dippere en sunige minsken, dy in
stûrke oerwoun habbe, dêr se op ’e âlde dei fen libje, sette hjar jild
by Jakkele út tsjin fjouwer percint; jierrige boerefeinten, dy fen hjar
sûr fortsjinne lean in hûndert goune twa oerlein habbe, bringe it ek al
by Grypsma. Allegearre, de iene syn hûnderten, de oare syn tûzenen,
allegearre bringe se hjar jild by Grypsma; hwent dêr is it sa wis as by
de Nederlânske bank to Amsterdam. Mar hwet is it eintsjebislút? Yn
ienen heart men wech en wear: “Alle einen binne by Grypsma to koart,
Grypsma is bankerot!” en in lyts fjirtsjen dagen letter stiet yn de
krante fen Smeding to lêzen, det Grypsma in gat makke hat fen trije
tontsjes. De kriddeteuren, dy it hise koenen, seagen as jonges, dy
sneins om jild spylje en dy exteur de sinten foar de noas weistrykt; dy
der mei riwwenearre wierne, sieten to skriemen yn ’e hirdsherne. Mar de
bysfeinten, dy ’er net mei to dwaen hienen, gnyskene oer de onnozelheit
fen dy minsken, en seinen: “Dat pakt den ’ris mâl, wealachske mâl út!”
Jimme kenne dy Murk ommers wol; de út-fen-hûzer Murk Slûchslim? Dat
wier sa ’n stillen gearer. Ja wol, dy lei se mar by tûzenen efter it
linnen, en hy hie in greate blikkene tromp mei lânskipsbrieven en
oblegaesjes op Ruslân. De man hie wiif ef bern en wier mar allinne yn
’e wrâld. It mocht him skoan barre om thús in rom libben to hawwen; mar
sa folle omslach noaske him net en om de oanhâld en de gesellichheit
gong er wol trije parten fen it jier by syn folk en goede frjeonen
út-fen-hûs. By sommigen bleau er wol ’ris in pear moanne to tarren en
to smarren. Ja, as de ljue by útstek foldedich wierne hienen hja wol
’ris de eare fen him in fearnsjier by hjar op it hok to hâlden. Mar
oeral wier er allike wolkom: hwent, o, dy Murk wier sa aerdich yn syn
praet, sa sêft en noflik yn ’e omgong, sa tankber for it goede dat men
him die. De berntsjes joech er koeke en hazzenuten en de frouljue
krigen wol droege mangels, ’ris in siden doekje en in doaske fol
lodderein ef âlde klongels fen him. “Sjuch, sei er, om yen út to
klaeijen foar ’t men to bêd giet, dat is onwize ljues dwaen; mar kom,
ik scil jimme in oblegaesje teikenje, det ik jimme tûzen goune skildich
bin, om nei myn stjerren fen myn kaptael oan jimme út to kearen, den
hoeve jimme ek nin succesje to biteljen. Mar jimme moatte it oan nimmen
sizze, hear!” En sa krigen al syn folk en goede frjeonen, dêr Murkom sa
swiet iten en dronken hie, elts in oblegaesje fen him, de iene fen
fiifhûndert goune, de oare fen tûzen goune, en in inkele ek fen trije
tûzen. Syn neef Draisma, in doarwaerder fen Dockum, makke er al it oare
en stelde him oan ta Kerater; dy er den ek by syn libben noch mei de
ynhâld fen syn testamint bikend makke en hwet er al sa oan de minsken
op de oblegaesjes, dy hja fen him hienen, útkeare moast. Eindelyk
Murkom bitanke de wrâld for de goede tractaesje en stoar yn it
moardjier, it trij-en-sechtichste fen syn libben. Sa hwet in moanne nei
de dea rôp Draisma de erfgenamen en kriddeteuren yn ’e krante fen
Smeding op, om by de iepening fen it testamint, en de tromp mei
oblegaesjes to wêzen. Hja kamen prompt as ien man op; Draisma lies it
testamint ûnder de djipste stilte fen de forgadering foar, en do it út
wier iepene hy de izeren kiste, dy mei trije fêste slotten en twa
hingelslotten en den noch wol toalf reade lakken ticht siet. “Dar hebbe
wy de aep, frinden,” sei Draisma mei in segepralende troanje, en helle
der in greate moaije tromp út, dy glimmend grien ferve en oan ’e rânne
bisegele wier en dêr mei greate goudene letters opstie it wird
_Speculatie_[12], (wy Friezen sizze _spikkelaesje_), hwent dy tromp hie
Murk noch ’ris koft op it boelgûd fen in banketbakker. Op dy tromp siet
al wer in hingelslotsje, en do Draisma it kaike dêr yn stiek, wierne
alle eagen wachtsjende en men koe wol in mûs risseljen hearre. En hwet
miene jimme nou, det ’er foar den dach kaem? In moai pakje brieven yn
in bôge wyt pompier mei in siden oranjelint biteard, dêr mei in
sierlike hân op skreaun stie:
_Veel beloven en weinig geven
Doet de gekken in vreugde leven._
Foarsichtich tearde Draisma it pompier los en foun dêr yn hûndert
lysten fen hirdriderijen, hirddraverijen en sylpartijen,
hûnderttweintich lotterijbriefkes, dêr nieten op fallen wierne, en
trije delen fen in Dútske roman, _Het bedrogene meisje_. By dy fangst
stie Draisma as forwezen en forstomme, de oare erfgenamen en
kriddeteuren wierne biskamme en seagen sneu op ’e noas del. “Dat pakt
raer, duwelske raer út!” sei Draisma op it ein, wylst er de roman fen
it _Bedrogene meisje_ fen boppen del yn de spikkelaesje-tromp keilde.
“Dat is nou de groatste beschiterij dar ik oit ter werelt fen hord hew.
En die stinkert hebbe wy noch flaeid en alle goed deend. Sude men niet
tureluurs worde?” “Ja, doarwaerder, sei in sékaptein op Eastynjen, dy
hie er for syn kostjild ek bitelle mei in oblegaesje fen tûzen goune,
“ja, doarwaerder, it kaptael, dat je dêr efter sa folle slotten wei
helje, is net great, mar it is sachts sa great as de grenaet, dy jimme
oan in koperen keatting lein habbe. Mar ho dat ek is, wy binne maets en
farre allegearre op it selde skip. My tocht, wy moasten allegearre ús
oblegaesjes mar by _het bedrogene meisje_ yn dy spikkelaesjetromp dwaen
en skinke se oan Draisma, dy is dochs erfgenaem fen al it oare; den kin
hy it hele soadtsje by de ontfanger-generael bringe ta bitelling fen it
succesjerjucht. Mar dat bliuwt oer, frjeonen, krekt as Draisma seit: It
pakt mâl, blaxomske mâl út.” En dêrmei gong dit gearleger fen
kriddeteuren en erfgenamen út eltsoar, as in houn, dy by de slachter in
pak bruijen kriget yn pleats fen flêsk, mei de stirt twisken ’e
skonken; geande mei in lege pong nei hûs, lyk as se mei in lege pong
komd wierne.
Dat binne nou mar eximpels, ho wy Friezen dat wird _útpakken_ brûke;
mar jimme wolle witte, hoe de minsken oan dat wird komd binne; nou, dat
scil ik jimme útlizze, as jimme mar hwette gedild hawwe en by myn
teltsje, lyk as by de eftermiddeispredekatie, net yn sliep falle. Dy
hwet útpakke wol, moat earst in pak hawwe, dêr hwet yn sit; nou it wier
krekt in pak, in mâl, in oeribel great pak dêr dizze sprekwize fen
dinne komd is.
[Yllustraasje: LIAUKAMA-STATE ALEAR TO SEXBJIRRUM.]
Jimme habbe siker wol ’ris heard fen de âlde adelike famylje Liaukama,
dy nou al lang útstoarn is, mar syn slot hie to Sexbjirrum, dat ik noch
sjoen hab it jier foar det it ôfbritsen waerd; it seach ’er forlitten
en poatterich út, en ik haw ’er neat foun dat my bybleaun is, as det it
folle greater wier as alle oare Fryske stinzen: foaral hie ik myn niget
oan dy lange rigele fen hege holle kelders, dêr it slot oerhinne boud
wier. Nou stiet der nin ien stien mear op de oare; allinne it lege
plak, dêr it stien hat is oerbleaun om ús it wrakke en wankele fen alle
minskelike greatheit foar to hâlden. De Liaukamas wierne al mei fen de
âldste, de rykste en machtichste adel fen Fryslân, dy oer it lân en de
tsjerke yn de heechste bitsjinningen sieten; bikend is binammen dy
fromme en edele abt Liaukama, dy de loaije en breadronkene mûntsen oer
it oerdwealske libben bistrafte en fen hjar formoarde waerd. Mar by de
reformatie houdde hjar macht yn ienen op; hwent do koe nimmen in
offysje mear krije as dy Gereformeard wirden wier, en dêr de Liaukamas
Roomsk bleauw’ne, sa hienen se foartoan net mear to dwaen as de hier
fen hjar boerepleatsen to barren, mei de lange jacht de hazzen yn
Barradeel efter de broek to sitten en út-fen-hûs to tsjen. Dit lêste
wier ek wer it gefal yn it neijier fen sechstjinhûndert trije en
sauntich; do die Jonker Liaukama in plezierreiske troch Dútsklân en
Brabân om net foar Krysttiid wer to kommen. It slot bitroude er wiles
oan syn boden: Bauk, in jongfaem fen twa-en-tweintich jier, húswarre yn
it slot; in âld tersker, dy Oebele hjitte, hie syn went yn ’e skûrre,
dy mei in syddoar yn it slot útkaem, en dêr wenne in tersker, Hessel,
mei noch in neef, in greate jonge, mei namme Sikke, by yn. Dy koenen
Bauk bystean as der onrie kaem, en as it nypte en wer nypte, ek noch in
pear boeren fen de Jonker, dy deun oan it slot wennen. As in
jongkeardel by de âlde Friezen om hjar dochter kaem, den fregen se
jimmer nei twa dingen; it earste wier: hat er al keate? Hwent in
mammiske[13], seinen hja, giet altiten iendris yn syn libben troch de
bocht, en as hy it jong net dien hat, den docht er it âld, en dat is
for wiif en bern net bêst, hwent âld mâl giet boppe al. Nou, sa die
Jonker Liaukama ek mei syn boden: as de faer en moer net doge, doge de
bern faek ek net, sei er. De opfieding en it eximpel doge net; en it
aerd doocht den ek net.... It twade, fen hwet skaei is de feint? Hwent
as er fen forkeard folk wier ef syn faer en moer net doogden, den siet
der faek ek al in forkearde hier oan him selme. Der binne wol dy
útskaeije, mar it eximpel en de opfieding is sa min, en it bloed, dêr
hja út groeid binne, sa bidoarn en smoarch, det der yn ’e regel de bern
fen oanhinget. Mei ien wird, de âlde Friezen seinen: Jow acht op it
laech, hwent de apel falt net fier fen de beam. Nou, sa die Jonker
Liaukama ek mei syn boden; hy hie nin feint ef faem yn syn tsjinst, dêr
hy de âlders en it folk fen for in rudich soadtsje skoude. Hy naem se
allegearre út de kinde. Bauk wier de dochter fen syn koetsier, dêr er
nou mei op reis wier. De âlders fen syn beide terskers wierne soannen,
de iene Oebele, fen de túntsjer fen syn oarreheit, en de oare, Hessel,
de soan fen de jager fen syn heit. En Sikke, in opslopene jonge fen
sechstjin jier, wier de soan fen in oarlochsbonke, dy yn in sé-gefjucht
tsjin de Ingelsken deasketten wier, mar foar dy tiid ek jager op
Liaukama, dy syn hear altiten earlik en trou tsjinne hie: dêrom hie de
Jonker syn soan den ek ta him nomd.
Jimme kinne wol tinke det ’er yn sa’n slot fen goud en silver hwet to
keap wier. De boarger- en boere-frouljue kreaken do fen goud en silver,
dêr hja stiif fol fen sieten; meitsje nou jimme rekkening hwet it west
hawwe scil yn ien fen de âldste en rykste adelike geslachten fen
Fryslân, dêr alle kostlikheden fen de âlden, ieu út, ieu yn, as
hillichdommen yn biwarre bleauwen, lyk as se dy nou forkwanselje om ’er
nije fodden wer for to keapjen en hjar to klaeijen as de hoeren fen
Parys. Silveren leppels by de rûs, hwent foarken brûkten se do noch
net; silveren milriemen; kannen en bikers fen alderlei fatsoen; dêr se
bier út dronken, ek al fen wakkere swier silver, om net to praten fen
silveren brandewynskoppen, kommen, silverheften messen en skjirren mei
silveren eagen. En hwet scil ik sizze fen de fracht goud, dy de freules
oan holle, hals, boarst, liif, earmen en hânnen ta de fingerseinen út
droegen? Genôch, it wier in hele skat hwet sokke minsken do allinne oan
liifsdracht bisieten, en dat alles lieten se stean op in jongfaem, dy
húswarre as mynhear en mefrou mei de jonkers en freules út-fen-hûs
wierne, sûnder det ’er in hier op hjar holle wier, dy ’er om tochte det
it hjar ontstellen wirde scoe. Sa folle greater wier do de earlikheit
fen de minderen en de bitrousomheit fen de riken as yn lettere tiden.
Nou, ik moat sizze, Bauk wier dat bitrouwen ek wirdich. It wier in
tsjep en rizich frommiske; blier fen eagen en gol fen troanje, in hege
foarholle, en in lange boppelippe. As hja lake, en dat kaem hjar noch
al ’ris oer, den draeiden ’er in pear nuvere skelmaftige kûltsjes yn
hjar wangen. Lyk as alle dochters fen Eva mocht hja ljeaver it evenbyld
fen hjar heit as hjar mem lije; dat is natúr eigen. De Sexbierrumers
seinen wol fen hjar det hja in bulte wyt yn ’e eagen hie; mar nimmen
hat ea fen hjar sein, det it midden de beide einen yn ’e macht hie.
Howol riper-nôch yn ’e mûle, bitocht hja hjar altiten as it op dwaen
oankaem, en om alle feinten en skatten fen ’e wrâld scoe hja net eat
dwaen ef talitte, det hjar hear en master hjar forbean hie.
Oeblom wier in man fen amper sechstich jier, in fromme gemoedelike
siel, dêr nin spyn oan siet. Mei alle ûngelok hie er in hertgrounich
meilijen, en hy kaem for syn breahear op as for him selme. Wé de snaek,
dy Jonker Liaukama in skeisen to koart dwaen woe. Hessel wier in
stillen yn _den lande_, dy mear die as sei, nei it âlde Fryske
sprekwird: it is mei sizzen net to dwaen. Hy koe net lêze ef skriuwe;
hy hie neat leard, mar hy hie in skoan gesoun forstân, dat ûnder it
ivich learen noch wol ’ris bidoarn wirdt, en as hy prate woe, stie it
better op poaten as men fen in earm tersker forwachtsje scoene.
Sikke wier in rimpen en gysten jonge, en dêrby sa dryst, det hy foar
fjûr ef wetter stie. It wier syn gelok det hy de ploech dreau by in
dimmen ploeger, dy him mei sêftsinnichheit hwet wiste yn to teamen en
by it stik to hâlden. Syn greatste wille wier as er mei de jonker as
polsdrager op de lange jacht gean mocht, sleat út, sleat yn, en mocht
er to mûk hjir ef dêr yn it iepen fjild e’ris in snaphaen ôfsjitte, den
gong syn hert iepen.
Mar hwer bliuwt nou dat pak, dêrste fen forhelje woeste? hear ik jimme
sizzen. Nou ja, dat is ek sa; om de foarreden net langer to meitsjen as
de preek, scil ik den ek mar bigjinne.
It wier djip yn ’e hjerst; it waer wier mistich, en skrousk; de loft
stil, en mottich; de klaei wiet en glêd, do Bauk forsiik krige fen in
âlde moike, mei namme Akke Grynstra, in âldfaem fen rikelik fyftich
jier. Dat minske hie minnelike graech in man hawn; hwent hja hie mear
honger as breahonger yn hjar jonge jierren. En nou wier hja spitich
tsjin alle mânljue, omdet ’er net ien ûnder west wier, dy him troch
hjar fange litten hie, ho folle netten hja ek spand hie om ien to
biflappen; dêrby rette se alle fammen it houwelik as in put fen
alderlei ellinde ôf, hwent omdet hja selme net fen de apel priuwe
mochte woe hja ek net det oare fammen der nei taeste scoenen, krekt eft
it de forbeane frucht fen it parradys wier. Dat leksom sei se nou ek
wer op oan hjar nift. Mar Bauk wist fen al dat grinich geëamel neat to
sizzen. “Witte jy hwet, moike, sei hja; dêr for binne wy frouljue yn ’e
wrâld, om to trouwen. As ik goede kans sjen, doch ik as ús mem dien
hat; in goed bern dy op syn faer en moer liket. Us mem is der net oan
stoarn en ik scil der ek net oan stjerre.” Moike en nift koenen dat
lang net yn ’t lyk krije, en do se der lang en breed op omjeuzele hiene
en it ek tsjin ’e joun bigoun to rinnen, gong de âld faem noartich wei
nei de bûrren fen Sexbjirrum, dêr hja in keammerke hie. Sa gau hie dy
de hakken net lichte ef in jong keardel mei in great pak op ’e rêch en
in grou iken stôk mei in izeren prop ’er yn yn ’e hân kaem by Bauk yn
’e pizel[14], hwent dêr siet hja to spinnen. Bauk seach forheard op, en
houdde de wiele yn ienen stil. Yn de earste opslach miende hja det it
in fyndoeks-poep wier, mar oan syn tael mirk hja dadelik, det se dat
mis hie. “Goe’ joun jimme, sei de jonge keapman; “Noch goed?” Bauk sei
snibbich: “Ja. Mar hwa hat dy hjir hinne stjûrd?” “Wel, sei hy, wylst
er it pak fen de rêch op it iken oanrjucht sljurkje liet, wel, ik foun
de poarte fen it slot iepen en my tochte jimme scoene in keapman nin
tek wegerje.” Bauk hie wol ’ris mear in lang pak fen in fyndoeks-poep
sjoen, en ek wol ’ris ien, dat sa breed wier; mar in pak dat tagelyk sa
lang, sa breed en tsjok wier as dit, hiene hjar eagen noch net met.
“Hwer komstou sa let fen dinne? út de loft rôljen?” frege Bauk fierder.
“Fen Holwert, ljea’! Op Amelân is in Ingelsk skip yn de lêste stoarm
strâne mei linnen, bontgoed, doeken en sok spil. Dat is dêr jister
forkoft en dêr bin ik by west, om der hwette fen myn gading to keapjen,
en dat haw ik dêr yn dat swiere pak.” “Soa, den bistou fen Holwert.”
“Né, ik bin fen Dokkum, mei permisje. Dêr wenje ik by ús moike; dy
docht yn sokke spillen. En nou scil ik it boeltsje by de winkels fen
Harns ef de boerinnen útsutelje.” “Soa, den bistou egentlik fen Dokkum.
Wier der ek nijs?” frege Bauk! “Nijs en ek nin nijs, sa aste wolste,”
sei de feint. “Lyk astou wiste, as it to Dockom net mâl is, den doocht
it net. Forline wike kaem ’er op ’e merke in nuver keardel, dy in
swarte neger by him hie mei in read aperokje oan, en in spitse hoed mei
hoannefearren op syn kroeze swarte kop. De neger sette foar syn baes in
tafeltsje del en in stoel, dêr de man op stean gong. De swarte jonge
bloes in deuntsje op de trompet en yn in amerij hie er in hûndert
Dockumers om him hinne. Mannen fen Dockum, sei er do, ik bin in
Dockumer fen geboarte, lyk as jimme selme to Dockum tein en opfed
tichte by de Fetse-put. Dêr hab ik oan myn njuggende jier ta boarte en
do bin ik mei in omke, in bûtenfarjer, nei Eastynjen rekke. Fjirtich
jier en twa moanne hab ik dêr wenne, en nou bin ik mei in aerdich
slompe jild werom komd, sa as ek mei dizze feint, dy syn faer út de
strampel fen in ebbenhouten beam kleaun hat en dy dêrom hwet brún
útfallen is. De minske, lânsljue, lûkt altiten nei syn boartepleats; to
minsten sa giet it my, en Dockum laeit my heech. Hwet de Ljouwerter
galgelapers sizze meije, der is mar ien Dockum! En om in blyk to jaen,
ho my ’t hert oer jimme hinget, sa bied ik elts fen jimme, sa folle as
jimme dêr steane, twa goune ta ’n wolkomthús oan. Mar dat dwaen ik
allinne oan it suvere Dockumer bloed, oan de echte Dockumers, en dy fen
jimme de kroan oannimt, moat foarôf de hân opstekke, det hy yn dizze
stêd berne en tein is. Lyk as wol to tinken wier, elts hie sin oan dy
kroan, hwent joukebier is swiet bier, en elts fen de omstânners stiek
de hân op. Mei ien sette de swarte feint in read sidene reissek mei
oranjestrûpen op ’e tafel del en do elts miende det dêr syn twa
keizersgoune yn stîken, helle hy ’er in partij lytse pompieren pûdtsjes
út, dy wakkere bont mei stripen goudpompier en griene knipsels biplakt
wierne. Mannen fen Dockum! sei er do, yn dizze pûdtsjes haw ik in
puijer út de stampte kerlen fen trije krûden, dy ik op de heechste
berch fen Java, de bineamde berch Stultorum deliciae, mei libbensgefaer
foun hab; hwent dy berch is sauntjin tûzen foet heger as de hoanne fen
de toer fen Dockum; it binne kerlen fen _mundus_, kerlen fen _vult_ en
kerlen fen _decipi_; hwent sa hjitte dy krûden op syn Javaensk. Dizze
puijer is probatum for pine yn ’t liif en de mûle; for it smerten yn ’e
kerne en yn ’e ljisken; for seare eagen en rinnende earen; for blauwe
skinen en skythakken; for liifrinnen en hirdlivichheid; for seare
spinen en de limoer; it is goed for de rude en de luzen fen jimme bern.
Ja, lit immen in inkel fingerhoed fol fen dit puijer op de naule lizze
en al hie hy al dy kwalen t’ allyk, de oare deis scil hy sa frisk wêze
as in nút. Om nou ta de saek to kommen: Yn alle stêdden fen Europa nim
ik seis-en-fjirtich stûren for it pûdtsje, mar om ’t jimme Dockumers
binne en út achting for myn geboartepleats Dockum, doch ik jimme it
pûdtsjen for in skeljen: den winne jimme de twa goune dy ik jimme
tasein hab. Dy lust hat, moat gau wêze en tagripe; hwent ik moat mei in
ûre nei Grins, dêr de ljue my roppen habbe om hjar ek gelokkich to
meitsjen en al op gleone koallen my sitte to wachtsjen. Al de Dockumers
seinen: De duwel, dat is ons gouden uer, en namen elts in pûdtsje for
in skeljen. De hele reade reissek rekke skjin leech, en do de dokter de
Dockumer skeljen yn ’e bûse hie, pakte er syn spillen by inoar en
reisge foart nei Strobos ta. Ik moast wol laitsje om in earme
koudriuwersjonge, dy mei ûnder de heap stie; do hy dy minsken hjar
skeljens útpûljen seach, sei er tsjin syn bûrman, in Dockumer, Fedde
Skroar: Dat pakt dêr nuver út; earst biloofde dy keardel twa goune en
nou jowe se him elts noch in skeljen ta! Waer praetstou over, sei de
Dockumer brimstich tsjin. Dou biste ommers to dom om foor de duwel to
dansen. Kenste dat niet begripe? Wat ken it ons schele of wy de kroon
in beste middesinen of in geld beure? Middesinen is noch beter, dan
hoewe wy niet na de dokters en de dure apthekers te lopen. Der hestou
wol gelyk an, Fedde, sei Geale Bakker, dy der by stie. En buten dat, wy
binne Dockumers met enander en wy mutte it ok met enander houde. Dar is
mar ien Dockum, sei de dokter, en dat sei hy niet, as hy niet ivige
feul fen Dockum houdde. Is ’t niet waer, boer? sei Geale mei in
segepraeljend each en wylst er in boer fen Foudgum op it skouder
flipte. Ja, Geale, sei de boer, sa sleau wei, dêr hat de dokter gelyk
oan: men fynt mar ien Dockum, mar men fynt oeral Dockumers.
Op it lêst krige de koudriuwersjonge dochs gelyk; hwent do alles
birûkt, bipreaun en fen kindige minsken ûndertaest wier, kaem it dêrop
út, det yn ’e pûdtsjes neat oars siet as saechsel fen provinsjehout
mingd mei jinnige drippen Harlemmer oalje en in krommel divelsdrek.”
“Nou, sei Bauk, dat pakte bryk út.” “Ja wol, bryk, sei de jongkeardel,
mar as it to Dockum net mâl giet, den doocht it ’er ommers net. Nou
bigjinne de ljue ek brike dingen fen Liaukama slot to fortellen.” “Ei,
sei Bauk heftich, en hwet is dat?” “Wel, hja seinen my niis, det de
âlde abt Liaukama wer mei de montsen, dy him deaslein hawwe, nachts op
in baen wier en det hja alle nachten hjir tichte by kamen, krekt eft se
op it slot ta woenen. Jister nacht moatte der sokke skynsels al yn de
leane fen it slot west hawwe, de abt mei in skirte fol moaije roazen
foarop en de montsen al barnende mei de divel efternei.” “Wel, Heare
seikes! sei Bauk, fen sokke mirakels haw ik hjir nea fornomd. En ik
leau it ek net foar det ik ’t mei myn eagen sjen. De abt is yn ’e himel
by ús ljeavenhear, dêr hy it better hat as hjir; hwet scoe er den op it
ierdryk ûnder de ondogenske minsken dwaen? En de montsen binne yn ’e
hel, dêr de divel wol oppasje scil det se fen hjar earnen keattingen
net losbrekke.” “Nou, ljea’, sei hy, wolstou it net leauwe, dat
moatstou witte; ik kin dy it geloof net jaen. Mar ik haw it dy sein.”
Dy pakdrager wier in flink jongkeardel fiks út ’e kluten sketten, mei
swart kroes hier en donker brune eagen; ek gnap yn ’e plunjen en nei
minske each in aerdich selskipsman for in faem as Bauk yn in lange
tsjustere hjerstnacht, mar der wier hwet oan him, dêr se nin each op
hie; eft it syn frypostigens ef hwette oars wier, koe se net krekt
sizze. Ek syn teltsje, howol se dernei harke hie eft hjar lij wetter yn
it ear getten waerd, kaem hjar for in dageliks feint al to moai foar;
ien dy sa geleidelik forhelje koe, tochte hjar, moast fierder west
hawwe as Dockum en syn memme brijpôt. De pakdrager bimirk det de faem
koeltsjes bleau en bigoun dêrom de line better om ’e reak to skearen.
Hy ûnderlei it mei de gekheit; de bêste kwinkslaggen, dy er leard hie,
brocht hy hjir yn it spil, en foaral forgeat hy net om hjar mei
plomke-bjizzems om de noas to aeijen. Hjar bliere blauwe eagen, hjar
kûltsjes yn ’e wangen dy by it minste glimke foar den dach kamen, hjar
krytwite tosken, o, dy wist hy der sa fyntsjes en ûnbemirken ûnder to
smarren! Underwiles skikte hy syn stoel njunkenlytsen al tichter by
hjarres, om hjar ’ris troch de hânnen gean to litten; yn ienen sette hy
mei in bihindige greep Bauk op syn knibbel en ontstiel hjar in tútsje.
Bauk, dy for in bytsje net forfeard wier, wraksele hjar los en sei:
“Hou, baes, de mûle frij, mar de hânnen thús!” Hja miende det it de
feint to dwaen wier om in nacht by hjar to meiden; mar dat kaem oars
út.
De pakdrager bigoun al wer fen oare spoekteltsjes, tsjoenderijen yn en
om it slot Liaukama op to heljen; ûnderwiles bigoun it moai oan to
tsjusterjen en op it lêst kaem it hege wird ’er út; hy woe dêr de
nachts minlike jern mei syn pak op it slot bliuwe; mar o hea, dêr koe
neat fen komme. “Ik bin mar faem, sei Bauk; ik bin hjir nin baes. Ik
kin hjir net herbergje hwa’t ik wol. Foar syn reis hat de Jonker it my
mei djûre wirden oplein, nimmen nachts yn to nimmen as dy hjir boadskip
hawwe, en den noch wol sokke, dy fen ús kinde binne.” “Myn ljeave
minske, ik moat nei Harns ta en ik bin nou al sa wirch as in maits: ik
bin net yn steat om dat swiere pak in hûs fierder to pucheljen. Sa hird
biste ommers ek net om in forlegen man, dy hjir binachte is, yn ’e
tsjustere nacht bûten doar to stjitten. Dat docht men in houn, mar nin
minske.” “Nou, ho dat moat, sei Bauk, dat wit ik net; mar dat wit ik,
ik wol hjir nin frjemd folk op it slot hawwe en dou kinste hjir út ef
yn net bliuwe. Dou moast der út, ef ik scil dy skonken meitsje.” “Wel,
sei de feint, biste nou sa’n onbarmhertich skepsel? Yn ien ding kin ik
dy nin ongelyk jaen, detste net mei my ûnder it selde tek oernachtsje
wolste; hwent it scoe for in jongkeardel hwet ynhâlde om op syn bêd to
bliuwen en litte sa’n ljeaf skepsel as dy allinne lizze. Mar aste my
hjir net bêdzje kinste, lit my yn ’t hea yn ’e skûrre lizze, en ik scil
dy moarnier de moaiste Eastynjeske sidene doek jaen, dy’t ik yn it pak
hab.” Op it hearren fen dy Eastynjeske doek bigoun der in bytsje
foroaring yn Bauk to kommen; hwent hja wier gek nei moaije sidene
doeken; nou, dêrfor wier hja ek in dochter fen Eva, dy bigoun to
wettertoskjen op it sjen fen de forbeane apel. In inkel eagenblikje
stoe hja yn bistân, mar yn ienen oerwoun hjar trou en gysten biet hja
de feint ta: “Né, né! dou kinste hjir net bliuwe; dou kinste net bliuwe
yn it slot en net yn ’e skûrre; dou moaste der út sa goed biste net.
Dyn pak kinste mei in slyptrôch wei bringe, en oars moat dat fen nacht
hjir bliuwe.” Bauk waerd finzen by hjar wird: “Oars moat dat fen nacht
hjir bliuwe.” Hja hie eigenlik neat mei dat pak to meitsjen. De feint
hie syn moed net oer hjar, det hy syn bizen pakke moast en koe hjar de
oare moarns wol biskildigje, det hja hwet út it pak nomd hie. Mar it
wier hjar eigen útstel en hja koe de mâlke nou mei skik net wer oplûke;
sa stie hja it den, howol stoatskavende, ta det it pak op it slot
bliuwe scoe. “Mar scoe myn pak, frege de feint, “for dy net hwet better
út ’e wei wêze, as wy it hjir ef dêr yn in hok ef keammerke delsetten?”
Bauk laette him yn in pijkeamer en dêr sette hy it pak foarsichtich op
’e flier del. Do winske hy Bauk goe-nacht, en gong syn wei.
Do Bauk dêr allinne yn dat âlde holle slot opsletten siet, wier hjar
dat pak nin eagenblik út hjar gedachten. Hwet mocht ’er dochs wol yn
wêze om it sa swier to meitsjen, det sa’n sterken gewanten keardel it
net fierder bringe koe? Kom, hja moast i’s sjen hwet der yn siet. Hja
gong nei dy pijkeamer en loek in laed fen it pultrom op, dêr se neat yn
to dwaen hie en dêr se net ienders yn seach; hja seach ûnderwiles
skeansk nei it pak. It is in frjemd pak, sei hja yn hjar selme, it is
fjouwerkant oan de iene side, mar net oan de oare. It is in dondersk
frjemd brodze gûd.
It bigoun njunkelytsen let to wirden en Bauk kaem net sûnder in soarte
fen eangstme út de pijkeamer werom. Hja smiet hjar wer by de wiele del,
mar de kop mimere hjar sa det de tried gedurigen oan ôfbriek. Hwet, sei
hja yn hjar selme, hwet makke dy keardel sa hjit om de hele nacht by my
yn it slot to bliuwen. It wier in lêstige keardel. Hy koe yen net fen
’e hûd bliuwe. Hwet mei hy dêr dochs yn treaun hawwe? Dat donderske pak
is sa lang en sa tsjok as de âldehou.
Hwet skrikbylden de bangens oan in jong frommiske net foarspegelje kin
is sa net to bigripen. Hja naem it stâllampke en gong al wer nei de
pijkeamer ta. Hja skoude it raem op; loek de finsters ta en skoattele
se tige ticht; mar foar ’t se weigong stoe se rjucht oerein, hâldde de
siken yn om better to harkjen en stoareage op it pak, mei gleone eagen
krekt eft se der dwers troch hinne sjen woe. Mar, ljeave God yn de
himel! Dêr seach hja dat pak biweegjen, miende hja, as de dei. Eltse
hier op hjar holle stoe oerein: eltse lead flêsk, dat hja oan hjar
lichem hie, kromp yn eltsoar as in nêst mei piseamelers. Hja fleach nei
de pizel eft hjar de kweade eftersiet, troch it gewicht fen de skrik,
dy it earm hert fen Bauk oerstolpe, knikten de knibbels ûnder hjar. Hja
bloes de lampe út en stiek in kears wer oan, hja koe nin bleaker fine
en der stienen fjouwer bleakers neist hjar yn ’e boddelerij; by gebrek
fen in bleaker stiek hja de barnende kears yn in smel reamkantsje mei
wetter en sa hja nei de skûrre om Oeble to heljen. “Oeblom, Oeblom!
Jezus Mary, Hillige Josef! Gau, gau! Kom gau by my yn it slot!” Oeblom
scoe krekt wer in wan terskje, mar op dat gegei lei hy de fleale op it
skouder en frege: “Wel, famke, hwet is ’er to redden? Is der ongemak?”
“Och, Oeblom, sei Bauk triljende, en hja trille as in blêd oan ’e beam;
in marsedrager kaem by my en woe fen nacht op it slot bliuwe; en do ik
him dat ôfsloech is hy weigien en hat syn pak stean litten.” “Nou, en
hwet scoe dat? frege Oeble; ik wedzje mei dy, Bauk, om dyn dûbelstûr
tsjin myn goune, det de man earder nei syn pak sjen scil as it pak nei
syn man.” “Mar, Oeblom, Oeblom, Bauk wer, ik forsink hast, nou ik ’t jo
sizze moat! Wy binne allegearre wei; dat sizze ik jo, hwent dat pak
libbet.” Op dit wird fen _libbet_ waerd Oeble inkel forbazing; hy sette
de fleale fen it skouder ôf mei it swingelein op ’e groun en mei de
hânnen lynjende op it oare ein, seach hy Bauk út de eachshernen oan. Hy
wist foar njuggen jier al det se moai wier; mar nea seach hy hjar mei
sa’n each oan as yn dit eagenblik. “In pak dat libbet, sei Oeble; it
frommiske is gek, dêr is nin mis op.” “Nou, Oeblom, sei Bauk, as ’t jo
biljeaft, nin praetsjes mear. Mar sa wier as der in God hjir boppe ús
libbet, hawwe dizze myn eagen sjoen, det it pak him forroerde. Dêrom,
by alle hilligen rep je, bid ik jo, en sjen ’er nei.” Oeble frege hjar
nin wird mear; sûnder syn baitsje ienders oan to tsjen folge hy hjar yn
it slot, howol hy by him selme tochte, dat is wer ien fen dy
frouljuesgridzen, dy wy sa faek mei hjar bilibbe hawwe. Sa gau wier
Oeble net yn ’e pijkeamer, ef hy sei: “Fen alle fratsen en ynbyldingen,
dy yn it brein fen in minske opkomd binne, liket my dizze de
onnatuerlikste en onmogelikste ta, dêr ik noch fen heard haw. Ho kin in
pak mei doeken, linten en flinten, mei hoazzen en sljipmûtsen by
mogelikheit libje? Dat is ommers allike bryk as det in hier út de
moannen fen ús âlde gûds yn in iel foroarje scoe.” Mei dit wird naem er
de kears út it kantsje en him omkearende lei hy de hân op it pak. Hy
bitaestte de watten ûnder de hernen fen it pak, dêr de draechbânnen
oerrounen, om it gûd fen binnen net to knûkeljen. It wier ek fen it
selde gûd en fen it selde fetsoen as oare pakken. Hy koe net sjen det
der eat frjemds oan wier om it to mistrouwen. De boel wier nei Oeble’
each alleheel yn oarder. “Wier is ’t, sei hy, it is in lomp great pak
en it mei de keapman wol twa tûzen goune kost hawwe, mar hy scil it ’er
mei syn poppelapkes by de pronkske boerefrouljue wol dûbel en dwêrs wer
útskoerre.” Bauk wier net bêst to moede, det hja Oeble mei it sjen en
bitaestjen net oertsjûge koe. Hja woe wol om hûndert goune det hja it
pak en de keardel nea sjoen hie; hwent hja leaude hillich det hjir
njirren ûnder it gêrs skûlen; mûlk wier it wol stellen gûd ef soks
hwette, mar hja skrilde der fen om der allinne in nacht mei yn it slot
troch to bringen.
Underwiles kaem Sikke, in jonge fen rikelik sechstjin jier, dy de
ploech dreau, út de bûrren thús. Lyk as ik sein hab, wier hy de soan
fen in oarlochsbonke, dy ûnder Tsjerk Hiddes fearn hie; in strop fen in
jonge, wakkere rimpen en gysten, dy as it op it útrjuchten fen fiten
oankaem, foar fjûr ef wetter stoe; mar oars ek nin slimme jonge;
aerdich yn ’t wirk, en wondere fornimstich. Syn faer hie mei by Chatham
west, do ús helden dêr it keatting stikken sylden en de Royal Charles
forbarnden. Dêr forhelle de man Sikke altiten fen en it âlde swiere
snaphaen, dat syn heit him neilitten hie, neamde hy dêrom Sjatham. Dêr
skeat hy de roeken mei út de beammen fen it slot en de protters fen de
skoarstiennen en skûrren. Dat wier de jonge syn greatste wille.
Sikke wier net yn ’e pizel, ef hy seach wol det Oeble en Bauk oer hwet
wonderliks mûskoppen; hij stiek de earen op en harke skerp ta; mar do
er der grútsjen hearde fen in mâl pak, in pak dat libbe, wier der nin
hâlden ef kearen oan de jonge. Hy naem de kears dy Oeble noch altiten
yn ’e hânnen hâldde, en sloep teantsjende nei de pijkeamer dêr dat
freeslike pak stie. Hy sette de doar op in kier en houdde de kears sa,
det it ljocht it pak biskynde. In minút ef twa mei er sa mei earneagen
loerd ha, do er yn ienen de kop opstiek en as in blits werom fleach,
mar net mei sa’n bliere troanje as hy der hinne gong. “Sa warhaftich,
sei er, as ik jimme hjir foar myn eagen sjen, seach ik it pak
forroeren.” Mar as de jonge dat nou miende ef mar sei om oan it sjitten
to kommen, dêr scoe ik de hân net for opstekke doare. “To, ju, Bauk,
sei er heftich, lit der my mar ynbarne.” “Noch ’ris sizze ik dy, groude
Oeble him ta, hâld dy stil; dou biste in gek.” “Né, sei Sikke, my stil
hâlde doch ik net. De jonker hat ús syn hûs en goed oanfortrouwe. De
skat fen goud en silver, dy hjir sit, koe licht in gautjeaf forliede om
’er syn hûd oan to weagjen. Wy moatte der aeijen yn klopje en witte
hwet der yn sit. Sit der ongemak yn, de divel hwet scil ik dat piperje!
En is it suver spil, den kin de keardel neat mear fen ús helje as
skeaforgoeding.” Eindelik liet Hessel, de tersker, him ek ’ris hearre.
“Nou, de jonge seit dêr hwet, wier syn wird, dêr hat hy sa’n great
ongelyk net oan. Hwent snije wy it pak iepen, den kin de keardel ús as
tjeaven oankleije for sa folle as er wol, mar as Sikke der in skot mei
in goede koegel yn docht kin hy net mear fen ús helje as it gûd dêr de
koegel troch flein is. Kom, gau rie, goe rie, weagje dou der mar in
skot op, Sikke.” “Nou, as jimme dat sa bigripe, sei Oeble, it is my
goed, mar dy syn gat barnt, moat op ’e blierren sitte; de gefolgen
binne for jimme rekkening, hear!” Sa as Sikke syn Chatham oangriep en
mei twa goede koegels laedde, glimke Bauk as in onwiis wanhopich minske
en bigoun hjar tsjeppe troanje in heiselik wêzen fen fortwiifling oan
to nimmen, dat Sikke for in tastimminge oannaem. Mei de kears yn de
iene en Chatham yn de oare hân gong er nei de pijkeamer ta; en sûnder
him in eagenblik to birieden sette hy de tromp fen it snaphaen op it
midden fen it pak en barnde los det it sta sei en de hele keamer
boarstende fol krûdreek kaem. Yn it selde eagenblik kaem der in neare
needgjalp út it pak wei, daelk fen in dompich gerochel en getsjirm
folge, en in gewein dat útgong as in lêste sike. Foart dêroan, roun it
bloed by hele stralen út it pak de flier lâns, en Sikke seach it bloed
net ef hy liet syn Chatham út de hân falle en fleach as in mâl minske,
dy it yn ’e sinnen slacht, nei de koken ta. De koken wier sa to sizzen
tsjuster, hwent hy liet de kearse yn ’e pijkeamer stean. Dêrop hals oer
kop de doar út en de bou op, sjende as in skjirkert nou ’ris oer it
lofter, den ’ris oer it rjuchter skouder en rinnende koegelsfeart eft
hel en divel him efter de fodden sieten. Bauk spile ek hakken op en
roun him efternei út al hjar macht, mar hja koe net heal sa hird as hy.
It wier in minskegriis om oan to sjen ho earmhertich dy earme faem
kriet en hime. Ald Oeble-om stie as in forwezen man en koe nin wird
uterje, mar op it lêst in swiere sucht opheljende, sei er mei in
britsen stimme: “Ljeave God, hwet scil ús nou oerkomme?” De flier wier
ien bloed, krekt eft der in keal slachte wier en it pak, dat oer ien
side kantele, dreau ’er yn om; mar it gewein en getsjirm wier oer,
howol Hessel miende det er noch ienris in soarte fen kielgerutel
fornomd hie.
Do Oeble wer by syn wé kaem, seach er klear det dy boel dêr sa net
lizzen bliuwe koe en det ’er it iene ef oare dien wirde moast om de
flier op to rêdden. De moanne wier yn it oankommen, en it wier sa
tsjuster net, ef immen, dy de paden kindich wier, koe de fluchtelingen
noch wol ynhelje en werbringe. Hessel gong dêrom yn it fjild om Bauk en
Sikke wer op to heljen, dat ek al gau lokte. Howol Sikke in goed ein út
’e reek wier, sa koe er dochs ek heel koart krieme, en kaem aenstons
mei Hessel werom; hwent hy die him nin tiid om earst nei to tinken oer
de gefolgen fen in stap dy er die; as in oar noch yn bistân stie, hie
hy it al útfierd. Bauk, earm hert, dy lang sa fier net wier, kaem ek
mei werom, mar langsumer, en even barmhertich kritende en snikjende as
to foaren. Sikke, dy stevich oanroun, helle hjar mei in amerij yn; mar
wylst er hjar foarby skeat, kearde hja him de nekke ta en forspriek
him. “Dou _moardner_”, sei se. Op de klank fen dat wird _moardner_, dat
hja him út in hearske rauwe kiel tabiet, stie Sikke in eagenblik
stôkstil, krekt eft hy hwet sizze woe; mar hy swolge allinne syn kwile
troch de toarre kiel op en houdde him dea stil.
Sa wier it foltsen yn ’e pijkeamer wol wer by eltsoar, mar allegearre
yn nipende eangstme hwet ’er út it pak to foarskyn komme scoe. Hessel
loek syn breahogge út ’e skie en snei it pak mei in feech los. En hwet
tinke jimme wol hwet der foar den dei kaem? It wier in lyts jongkeardel
fen sa’n fiif-en-tweintich jier, dy Sikke in koegel dwers troch it hert
jage hie en dy dos yn in amerij tiids de lêste sike útbliesde. Ik
weagje it net, frjeonen, om jimme to mieljen, hwet der yn dit eagenblik
op ’e troanje fen Sikke to lêzen stie en folle minder noch hwet ’er fen
binnen yn syn siel omgong. It like eft hy forstjinne wier ta in
marmeren byld, hy roerde nin fin, hy kikte nin wird; yn in hopeleaze
forstomming die er neat oars as gedurigen oan syn kwile op to swolgjen
en syn maets mei wylde eagen as om genede en help oan to sjen.
De measten leauden, det Sikke nin hier op syn holle hie, dy der om
tochte in minske dea to sjitten, do hy it skot die. Sjende det Bauk in
kwea each op it spil hie, tochte hy det jonker Liaukama syn drystens
wol goedkarre scoe en ek wol mansker-nôch wier om him tsjin in
fyndoeks-rinner to biskermjen. Boppe dat hie er noch nea in skot op sok
in great ding en fen sa ticht by hawn as op dat onwitten greate pak. O,
wat jokken him de fingers, al wier it allinne mar om to witten troch ho
folle doeken syn Chatham wol in koegel jeije koe. Dêrom do dat gekroan
út it pak kaem en it bloed ’er mei ien útboarste, waerd er oerrompele
en forbluffe. Sa lang as er libbe hat er wol folhâlden det it pak him
foar syn eagen forroerd hie; mar syn barnend forlangen om ’ris to
sjitten mei syn Chatham en syn skrik op it sjen fen it bloed, det er by
it sjitten fen in libben ding dochs wachtsje moast, makken syn
getugenis yn dizzen wol hwet twifelaftich.
Sa gau as hja koenen makken se de man út de boel los, dêr er yn bipakt
siet, om ’er de brebier fen Sexbierum by to heljen; mar it wier to let;
it libben wier der út: hy wier kroandea. Oeblom houdde him noch de
spegel ’ris foar de noas om to sjen eft it glês ek biwazeme, en do it
glês klear bleau, helle er in swiere sike op en sei: “Fij, Fij! It is
dien mei him, for ivich dien mei him. Och, mocht hy noch hwet langer
libbe ha om de greatheit fen syn grouwelstik yn to sjen en him ta God
to kearen; hwent hy is yn in swiere sûnde stoarn. Hy hie dochs ek in
heit en mem, dy er ljeaf en dierbaer wier, en God wit fen hwet in lytse
misset hy njunkenlytsen ta dizze greate misdied komd is.” Oeblom waerd
weak en fage mei syn himdsmouwen syn wiete eagen ôf; hwent syn baitsje
hie er noch net oantein. De âld man waerd moeilik: “Foi, foi! sei er,
en kriet as in bern; as syn âlders dit to witten komme, ho scille de
earme herten it drage. Earme stimpers! God mei him om hjar erbarmje!”
Nuver en kinstich wier dy keardel dêr yn dat pak bitimmere, en howol hy
mar in plat keardeltsje wier, moast er it al forskate dagen probearre
hawwe om it yn sa’n lyts bistek in ûre mannich út to hâlden. Syn
knibbels hie er ta de hichte fen de naule sa hwet optild en mei syn
skonken siet er yn in greate roune doaze. Noch in oare doaze, mar
hwette wider en sûnder boaijem, folde de romte oan twiske syn troanje
en de knibbels, en dêr ’er in tin wollen ding mei fitergatten, dy ek
hjir en dêr yn it pak sieten, oer him hinne slein wier, hie er
bihoarlik romte om to sykheljen, mar it is dochs warskynlik it op en
del gean fen syn boarst by it sykjen west, dat Bauk oan it pak heefjen
seach. Syn rjuchter earm stike yn ’e doaze, en yn dy hân houdde’ er in
skerpe breahogge, dêr er him yn ienen mei losrippe koe. By him laeinen
den noch fjouwer ladene pistollen en in silveren jachtfluitsje om de
kammeraten fen syn binde op to roppen. Do hja oan it mês en de
pistollen kamen, waerd Oeblom oars yn it liif, en nou yn dat deade lyk
neat oars sjende, as in moardner, dy syn rjuchtfirdich lean krige hie,
waerd er fen meilijend yn ienen lilk, en sei: “Dou skobbert, hwet hawwe
wy hjir? Mar ik moat him ek mar net for skobbert forsprekke, die hy ’er
ûnder it mylderjen fen syn stimme by; hy is nou al gien om to rjucht to
stean foar de rjuchter, dy him troch nin falske getugen, troch nin
babbelerij fen abbekaten bigûchelje lit, mar dy elts mei griffe
skealjen weacht nei det er swier is. Hy is nou yn ’e wiere wrâld en wy
yn it gûchelspil fen de onwiere.” “Dat is wier, sei Hessel, wy
oardeelje eltsoar mar by gisjen, en gisje kin misje; mar ik tankje God,
det dy skelm dy dêr yn syn bloed driuwt, noch yn tiids ontditsen is;
hwent oars scoe nimmen fen ús it ljocht fen in nije dei warskynlyk wer
sjoen habbe, en mûlk wierne wy nou allegearre al in lyk west.
Dit sizzen fen Hessel sloech wer in riem om it forbûke hert fen Sikke.
Hy wist net hwer er wier en hwet ’er fen him nei in moart wol wirde
moast; mar hy miende nou yn to sjen det er in tige daed dien hie en for
de earste reis, nei det er it skot dien hie, bigoun er ek in duit yn it
ponkje to smiten. “De wearlich, sei er, hwet in gelok det ik der mar
ynbarnd haw!” mar net ien fen syn maets, dy der goed ef tsjoed op
anderde. Bauk houdde hjar nou ek stil, en howol wakker ontskroefd,
houdde hja hjar by dit bloedich stik krankiler, as men fen in boerefaem
wachtsje scoe. Sikke hie syn each net ôf fen dy fjouwer ladene
pistollen; hy kearde se om en wer om en biseach se fen alle kanten. Twa
dêr fen wierne fen in nuver makelei en wondre kinstich makke. “Mar hwet
sizze jy nou Hessel, frege Sikke, det hy mei dy dingen dien hawwe
scoe?” “Hwet hy dêr mei dien hawwe scoe? anderde Hessel, dat hoefste
wrychtich net to freegjen. Dat is in bernefraech!” “Nou, my tinkt, sei
Sikke, it is mar in segen, det ik der yn puijere ha. Hie dy divel dêr
yn it holst fen de nacht libben útkomd, wy hiene allegearre om sjippe
nei Jerusalim gien. Akkerloat, ik hab dat galgebrok de laech sa jown!”
“Ja, heite, sei Oeblom, ús ljeavenhear hat it sa stjûrd, det de koegel
op it rjuchte plak kaem; hwent hie dyn skot bisiden him lâns gien, den
hie sa’n bitûfte gaudief wol sitten bleaun. Mar egentlik sjen ik nou yn
de hele boel in trochtrape fyn plan, om ús earst fen kant to helpjen en
den it slot fen Jonker Liaukama to plunderjen en yn brân to stekken.
Nei myn dom bigryp komme by dit wirk mear to pas as de iene dêr mei syn
bilitsene mûle.”
Dit wird fen Oeblom wier der net út, ef Sikke bigoun aenstons to tinken
oan in binde nachtdieven, swartmakkers, moardners en sok reau. O, hwet
scoe er mei syn Chatham ûnder sa’n pak ombarne! Hwet scoe hy se sjitte
det hjar de termen op ’e skoen hingen! Hwet scoe hy se yn ’e bek barne,
det de iene kewel oan de oare hinge! Hwet scoe hy se foar de kop
sjitte, det it brein tsjin ’e beammen spatte! Ho scoe Bauk den gûle en
Oeblomme bidde! O, dat scoe allegearre gean as in liere! “Ja wol, sei
Hessel, dat scil gean as in liere aste mar neat to dwaen hieste, as mar
jimmer wei to sjitten; mar der moat ek laden wirde, en hwa scil dat
dwaen? Ik hear wol, heite, dou bigrypste der neat fen. Mar dat nimt net
wei, det wy hjir help hawwe moatte en aste hwet dwaen wolste ta ús
feiligens, rin den gau nei de slotboeren en sizz’ hjar, hwet hjir
dwaende is.” Mei ien fleach Sikke as in pyl út ’e bôge nei de twa
slotboeren, om hjar to warskouwjen en dy twa seinen it fierder oan noch
trije fen de neiste bûrljue, en in bytke oer achten hienen se
fiif-en-tweintich man oan it slot, fyftjin ladene snaphanen, Chatham
dêr ûnder bigrepen, en de fjouwer pistollen, dy se by de keardel yn it
pak foun hienen. Sechstjin fen dat folk fordielde Oeble foar de
finsters, fyftjin mei snaphanen en ien mei in goezzeroer, allegearre
laden; de oare houdden ûnder de wacht, de iene wapene mei in heafoarke,
de oare mei in âlde houwer út de Boxumer slach, in tredde mei in iken
kneppel, en oaren wer mei pistollen. Sikke sette him mei syn maet oan
it finster flak foar de poarte en tagong ta it slot, en mei sa folle
man efterbaks wachtte hy ongedildich nei de folgjende aventûren.
Lykwol, ho Sikke ek op syn plak stie to barnen, bleau alles sa stil as
in mûs oan ien ûre nei middernacht ta, do it him yn de kop kaem, om op
it silveren jachtfluitsje to bliezen, dat er by de tsjeaf yn it pak
foun hie. Sa sûnder immen fen syn maets to warskouwjen stiek hy de
holle it finster út en bloes út al syn macht, det it skille kritende
lûd yn it holste fen dy stille tsjustere nacht oer de fjilden klonk. Al
de mannen, dy dêr de wacht hienen, skrilden der fen, mar ho folle
frjemder hearden hja op, do dat fluitsje fen Sikke eagenblikkelik fen
in fluitsje, dêr net fier ôf, andert krige.
Ho dat geheimsinnich fluitsje de wapene boeren yn de earen klonk, kin
elts licht neigean. It lot fen hjar breahears slot en skatten en ek
hjar eine lot fen libben ef dea scoe nou binnen jinnige eagenblikken
útmakke wirde, en nimmen as Hy, dy de takomst oersjucht en bistjûrt,
koe sizze hwet der de útkomste fen wêze scoe. Eltse boarst heefde him
heger, eltse polsslach tikke hirder; eltse sike waerde ôfbritsen en
forhastige troch it popeljen fen it ontroerde hert; eltse snaphaen
waerd oerhelle en oanlein op de poarte fen it slot; elts digerkike by
it feale skimerljocht fen tûzen fonkeljende stjerren oan it útspansel
om de grins fen syn kjimmen út to setten en alle earen spitsten hjar,
om de fiere geluten op to fangen, sa as se op it labberjen fen in
ripich nachtkoeltsje oandriuwen kamen.
Oan dat ondildich wachtsjen kaem ringen in ein. De opkommende moanne
kaem krekt troch in skoer yn ’e wolken hinne en biskynde de groun foar
en efter de poarte mei syn dizenich ljocht, do men yn ’e fierte it
gedraef fen hynzers fornaem, dat al oanwoechs hwet it neijer kaem.
Eindelik seagen se in trop hynstefolk skimerjen, dat op de poarte
oanstoarme, do Sikke him net langer ynbine koe. Hy naem syn Chatham op
en skeat dat folk flak yn hjar troanje, mei dat gefolch det der ien fen
tommele en syn hynzer nei de poarte sprong. Dit skot wier it sein for
de maets fen Sikke, dy allegearre ta gelyk út de finster ôffjûrren,
hwerby sechstjin snaphanen en fjouwer pistollen yn ienen hjar fjûr en
koegels braekten. Foar det de reek oploek, wier de hele trop weistouwen
as tsjef foar de wyn, sûnder twîvel út it fjild slein troch sa’n
onforwacht wolkom. Hja mienden it fluitsje fen hjar kammeraet út it pak
to hearren en alles op it slot yn in djippe sliep to finen en by it
hearren fen sa folle skotten mienden hja in hûndert man mei de wapens
yn ’e hân yn it slot ré to sjen om hjar de hals to brekken. Sikke en
syn maet fleagen dadelik de treppen del, om to sjen ho de dingen ûnder
stoenen; hwent hja bylden hjar yn det de hele trop deasketten wier en
det hjar forskrikte hynzers sûnder de ruters op de rin gien wierne. Mar
dy ûnder wierne kearden hjar, en woenen út ef yn net lije det de doar
iepene waerd, foar det it dei waerd en sa moasten se tsjin heuch en
meuch boppe op hjar post bliuwe.
Howol ús boeren wer hwet fortrouwen op hjar selme krige hienen, wierne
se dochs noch lang net op hjar dreef. Hja hearden jinnige minskelike
skepsels, dy se del sketten hienen, tsjirmjen en weinen yn de lêste
deastriid en dat by de kâlde nacht ûnder de bleate himel. Mei dat al
doarsten hja nin hân útstekke om to helpen, bang as se wierne, det de
tsjeaven hjar oer it mat komme scoene. Hwet Sikke en syn maet oangiet,
in ûre ef twa nei dat sjitten kamen hja al wer del, biddende en
smekende om er hjar út to litten, det se ’ris opnimme koenen ho it der
bûten útseach; nei in bulte tsjinakseljen stie Oeblom hjar dat nou
eindelik den ek ta. Mei in greate hoarnen lantearne gongen se nei de
poarte ta en founen mar fjouwer man sneuvele, dy hjar taliken moars-dea
to wêzen. Ien ’er fen laei binnen op it foarplein. “De divel,” sei
Sikke, “dêr is de kwant, dy ik it ljocht útbloes”. De oare trije wierne
der bûten, en laeinen noch al in aerdich eintsje feninoar ôf. Hja
doarsten it spoar fen it bloed net fierder folgje, omdet de wei troch
beammen roun, dêr se net wisten hwet ’er yn skûlje koe; hja gongen den
wer nei hjar posten sûnder it ien ef oar oan to roeren.
Sa hwet in ûre foar det de dage oan de loft kaem, stieken de weitsers
wakker de earen op; hja hearden namlik in gerucht fen draevjende
hynzers, mar dochs net heel klear en by lange twiskenpoazen: ek hie it
nin gefolch. Net lang dêrnei fleagen Sikke en syn maet hast út hjar
fel, op it sjen, sa as hja by it feale moanljocht mienden, det de deade
man, dy binnen it plein laei, wrotte om op to stean en to ontsnappen.
Dead hienen hja him sjoen, lizzende yn in plasse fen syn eigen bloed,
en do dêrop alderleije skynsels, spoeken en geesten yn hjar holle
bigounen to spoekjen, forgeaten hja om ’er yn to sjitten; yn pleats
dêrfen telden se dat grousomme nijs mei folle gegei oan de oare
weitsers. De loft wier ûnderwiles sa dizenich en ticht wirden en hja
bleauwen allegearre op hjar plak yn twivel en eangste sitten, ta de
oanljochtsjende dei hjar de groun klear en iepen lei. En sjoch, de
deade liken wierne ’er wei helle en neat as plassen stjûrre bloed
wierne der oerbleaun. It moarngerucht fen de geesten en draevjende
hynzers wier neat oars west, as knapen fen de moardnersbinde, dy de
liken fen hjar kammeraten weislypt hiene om dêrtroch net forklapt to
wirden.
Dy selde moarns noch fleach it grousomme en nea hearde nijs as
diggelfjûr troch de Bjirrumen, ja, hiel Barradeel. Hele kluften fen
nijsgjirrige minsken bosken om it slot hinne. Bauk, Oeble-om en Sikke
koenen net foar den dach komme, ef hja waerden bistoarme fen
nijsgjirrige frouljue, dy hjar it himd fen it gat fregen en alles op in
hier ôf útfiskje woenen. Mar nearne hienen se mear lêst fen, as fen it
bidden en smeekjen om it lyk út it pak to sjen. It foltsen koe hjar
eagen net sêd sjen oan de bloedplakken op ’e groun, en de jonges en
famkes fen Sexbjirrum spoarden it bloed lâns wegen en fjilden nei.
Jonker Liaukama, lyk as sein is, wier krekt yn Brabân, de grytman op ’e
lânsdei en de siktaris fier fen honk; sa waerd der wol folle fen geid
troch de ljue, mar it gerjucht makke net rêdder-nôch regaet om de tried
fen dit gefaerlike tsjeavepak yn hânnen to krijen. Earst de folgjende
wike waerd ’er in preemje fen tritich acht-en-tweintigen op steld, dy
de deade liken ef de wounen fen de binde oanwize koe. Hjir en dêr foel
wol premomsje op skurfte keardels; hjir en dêr roun ek wol ’ris ien mei
in seare foet ef hân; mar biwiis ef klearichheit kaem ’er net. It
jinnichste, hwet men mei sikerheit sizze koene, wier det der in pear
greate gautsjeaven misten dêr nea in spoen fen to rjuchte kaem. It lyk
fen de keardel út it pak laei in wike for elts yn ’e skûrre to sjen,
mar nimmen koe him thús bringe. Dêrom bigroeven se him mar oan de
noardkant fen it Sexbjirrumer tsjerkhôf; mar do it dêr sa hwet in
fjirtsjin dagen laein hie, foun master op in moarntiid it grêf iepen en
it lyk weifierd, troch hwa, wist nimmen. Yn it koart, net ien fen dat
bretale en goddeleaze complot waerd ’er ontditsen, en de jinnichste
útlizzing, dy men fen dit tsjustre ding jaen koe, bistie dêr yn, det
greate ljue mei hwaens famylje de Liaukamas sont trettjin hûndert en
fjirtich yn ivige en gleone twisten laein hiene, hjar dizze koal stoofd
hiene.
Do Jonker Liaukama út Brabân thús kaem, bileanne hy de trouwe
fordedigers fen syn slot en goed, sa as de âlde adel fen Fryslân
altiten die, keninglik. Oeble-om krige kost en klean oan it slot sa
lang as er libbe, en hie neat oars to dwaen as de hinnen to foerjen en
moarns, middeis en jouns to lêzen (bidden) ûnder de boden fen it slot.
Bauk troude oan in flink jongkeardel to Harns, dy yn bargen en
keallehûden die en mei tûzen goune, dy Bauk fen de Jonker ta bileanning
krige, in foarnaem bargeslachter for de Eastynjefarrers waerd. Sikke
krige fen de jonker in silveren tabaksdoaze mei in nij gewear en waerd
syn jeijer; hwent dat wier syn lust en libben. Mar hy hie in wyld hier
yn ’e nekke; do er fen de hazzen en foksen syn nocht hie, woe er it
opnimme mei de fyanden fen ús lân, en waerd soldaet, mei tasizzing om
fierder to kommen. Hy wier in gnap keardel, dêr flinke lea oan sieten,
en hy koe it syn oersten nuver nei it sin meitsje; troch oppasjen, mar
binammen ek troch it jild en de foarspraek fen jonker Liaukama brocht
hy it ta kaptein en wenne de greatste fjildslaggen by, dy ús lân tsjin
Lodewyk de fjirtjinde levere hat. Op it lêst waerd him in skonk
ôfsketten en mei in houten skonk kaem er to Sexbjirrum wer, om dêr syn
dagen to eingjen. Hy moast alle wiken op Liaukama slot komme to iten,
en dat dûrre sa lang as er libbe. Syn âlde spylfeinten, dy noch
oerbleaun wierne, formakke er yn ’e lange winterjounen mei it forheljen
fen de aventûren, de bataljes en bilegeringen, dy er by wenne hie; mar
de bern, dy om him hinne hingen as wiet hea om ’e skûte, hiene nearne
mear nocht oan as it teltsje fen it _grouwe pak_; den lústeren se eft
hjar lij wetter yn it ear getten waerd.
Do Jonker Liaukama de earste tynge krige, hwet er op syn slot bard
wier, rôp er mei forbazing: _Dat pak pakte raer út_, en dêr fen noch
it sizzen, det in ding raer útpakt. Sikke, dy divel en dea bravearre,
hat nou al lang de flach stritsen for de kâlde oerwinner fen alle
helden, de dea. Syn moedich en edel hert is nou forsmolten yn de blauwe
klaei fen it tsjerkhôf, en syn grize hierren, dêr sa folle koegels
ongedeard oerhinne fleagen, binne mingele mei de kâlde ierde ûnder de
griene seadden. De tsjeppe, flotte Bauk, mei hjar ljeave eagen en
leeljeblanke swannehals, is nou neat as hwet grêfierde en bonken, dêr
fen hjar even min as fen de forrotte roazen, dy foar twa hûndert jier
bloeiden, in inkel spoar to finen is. En dat hert fen bêste âld
Oeble-om, dat sa from, sa trou en meilijend sloech, dat tikket net
mear; it is stôf wirden. Mar sy en wy, wy en sy tôgje in pak troch dit
libben, dêr wy fen alles, mâl en wiis, goed en tsjoed ynstopje; dat
pak, as it ús net goed taliket, kinne wy by it ein fen de libbenswei sa
mar net weismite; it bliuwt by ús; de dingen, dy der yn binne roppe ús
ta: Dou haste ús makke; wy binne dines en wy folgje dy.” En it is wier,
hja folgje ús siel yn in oare wrâld; hwent dêr wirdt it pak iepene en
al hwet der yn is, stikje foar bytsje, naukeurich neisjoen. Minsken,
litte wy den oppasje om ’er nin oare dingen yn to triuwen as dy goed,
from en earlik binne, mei ien wird, dy it ljocht fordrage kinne. Den
scille ús folk en frjeonen, dy ús hjir for gnappe ljue oanseagen
neimiels net ta ús ivige skande sizze: Dat pakt smoarch út! Dat hiene
wy noait fen sa’n moai man tinke kind! Mar foar minsken en Ingels
scille wy de holle opstekke doare, det wy mei al de lekken en brekken
fen de minsklikheit dochs yn oprjuchtichheit foar it alsjend each libbe
hawwe. O ho skoan pakt den de sek út, dy wy yn dit libben fold en tôge
hawwe!