DE TWADE JOUN.

Dy teltsjes, dat hie moai skoan foldien; de niften fen Aldegea

langhalzen der al wer nei. Domenij hie der ek fen heard, en siet de

oare jouns al ier by Saske en Pîbomme to pizeljen; it jongfolk wier út

to slydjeijen, en der wier nimmen fen hjar thús as de klomske skroar,

dy dat fiersto kâld wirk wier. Saskemoi, goêmoer, siet oan ’e kiel ta

fol fen dat iene studinteteltsje. Dat fen dy hel en dy himel wier it

fromme minske al to ûnfoech, en Pîbomme hie bynammen it grou op de

studint, det er ta preker studearre, en den sa grousom forhelje

doarste. It wieren beide moai luftige ljue sa yn ’e omgong, mar as der

fen ’e skrift yn kaem, wierne se fen top ta teil earnst. Gabe sels wier

dat mei al syn flinken to mâl. De bysfeinten mienden wol ’ris, det hy,

dy oars sokke brike útstellen die, ek wol mei hjar oer de skrift hinne

roffelje scoe; mar mis wier ’t! “Dat is hillige groun, heite!” sei er

den; “Aste my dêr op hawwe wolste, den earst hoed ôf en de skoen út.”

Mar der siet mei Pîbomme en hjar noch oar sear. Pîbe en Saske hjar

beide âlders wierne fen Dockum fendinne, en it stike hjar wakker yn ’e

krop, det dy twa Dockumers der mei dy Geastmer sa sneu ôfkamen. Om

koart to gean, Pîbomm’ seach noartich, en Saskemoi wier prot. Domenij

rûkte gau, dat wier poetsje it each út, en makke in boadskip nei hûs ta

om de studint to sizzen, det er dat wer yn ’e es bringe moast. Dy kaem

aenstons mei domenij werom, en do hien’ je it praetsje, dat folget.

_Domenij._ Biste oer Dockum reisge!

_Studint._ Fen Grins ôf? Ja, domenij.

_Domenij._ Wel, ho wier ’t mei de greate granaet? Laei er noch oan ’t

keatting; ef hiene de Dockumers him al oppluze? It is in krappe tiid,

en yn de kjeld is men roppich.

_Saskemoi._ Dêr ha je it deukerske genar wer. Hie ’k it net toft? Nou

scill’ der de kâlde turven wol by komme.

_Pîbomme._ En de protter, dy it plakkaet bisnjit. Ik woe jo wizer ha,

domenij.

_Studint._ Ja, dat earm Dockum hat in bulte to lijen. It is de bok

Azazel; alle sonden wirde der op laden.

_Saske._ Hâld dou dy mar stil, feint. Dy mei dyn Geastmer stroufretter

kenne wy wol.

_Studint._ Wel, nou ja, boerinne! Dat wier al hwette. Ik kin ek noch in

teltsje det twa Geastmers fen ién Dockumer bijeuzele wirde. Scil ik jo

dat ’ris forhelje?

_Saskemoi._ Né feint! Wy hawwe ús meuch al fen dy teltsjes. Doch dy to

Grins! Wit, jowe se dy gjin stik _stoete_.

_Domenij._ Om dy de wierheit to sizzen, fljochste de ljue hjir to heech

ef to djip. Dou gieste mei hjar nei de hel en nei de himel; dat woll’

se wol lije yn ’e tsjerke, mar ûnder de boerekofje is ’t hjir in âld

jestael om op it ierdryk to bliuwen.

[Yllustraasje: JONGFOLK TO SLYDJEIJEN.]

_Studint._ Den ha ’k ’t dêr mei forbruid. Nou, dat wier ek by ’t mak

ôf, dat biken ik. Mar dat fen Dockum, né, dat lit ik net op my sitte.

Hwent as der ién is, dy fen Dockum hâldt, den bin ik it.

_Pîbe._ Dou? Ja, dou!

_Studint._ Hark ’ris húsman: alle gekheit op in stokje; Dockum is nei

Starum de âldste stêd fen ús âld Fryslân! nin pleats haww’ we ek dêr sa

folle wize ljue, sa folle krychshelden út foart komd binne as út

Dockum. Lyk as men nou de âlde ljue yn eare hâldt omdet se âld binne en

de fale merken fen ’e tiid op ’e holle drage; lyk as we tsjin de grize

held mei eagen fen earbied opsjen, omdet wy ’er by tinke hwet hy west

is en dien hat, sa ear ik in stêd, dêr de geboartedei fen weisinkt yn

’e forgettene ieuwen fen âlds, en dy sa goed as de bêste syn part oan

de leaven hat fen ús Fryslâns earekrans.

_Saske._ Scil ik dy in pantsje bysette, feint?

_Studint._ Nou, kom, ja, boerinne! Lit ik de mûle ’ris wiet meitsje.—En

hwet scil ’k fen Dockum sizze, as ’t oankomt op it bergjen ef oanfokjen

fen tige wize ljue? Ik swij fen wrâldske wysheit; ik sprek allinne fen

de himelske, en den siz ik, det it Dockum is, dêr it Kristendom

alderearst leard, oannomd, en foart oer hiel Fryslân útspraet is. Dêr

hat Bonnefacius de groun mei syn bloed hillige: dêr hat Willehaed de

bern fen de Fryske edelljue it Evangeelje leard: dêr hat Alberic wenne,

dy ek yn ’t lân fen plak ta plak, fen doarp to doarp, it Heidenske

gelove útroaide en it Kristelike yn ’e pleats plante.

_Saske._ Hwet haste ljeafst, feint? In wyt ef in read klontsje?

_Studint._ Kom, jow my mar i’s in read. Dat is goe’ for myn âld

boarst.—Om nou noch in wirdtsje to sizzen fen de kriichstikken fen

Dockum; hwet wolle jimme ljeafst? Scil ik bigjinne fen anno 1218 do se

mei twa koggen it kestiel fen Damiate ynnamen, en for de oare kristenen

romte makken om de Sarracenen op ’e hûd to kommen? Mar né!....

_Saske._ Kom, feint, stek i’s oan; dêr is piip en tobak.

_Studint._ Mar, né; ik scil mar i’s hwet neijer oan ús tiden delkomme.

Siz my ’ris, goede minsken! do de Spanjerts.... De deuker! dêr brek ik

myn piip.

_Pîbe._ Dat is nin byt. Helje in oaren, Gabe.

_Studint._ Do ’t de Spanjerts hjir to lânne troch moardzjen en barnen

alles forstomd hiene, en in kik ef mik de dea wier; do allinne in

heapske Wettergeuzen, dy op ’e Noardsé omswabberen, net bûge ef swichte

woenen; ja do dy earme sérobben yn hjar wrakken de frijheit fen ús lân

laden hienen, en by gelok de Briel ynnamen, siz my, hwerre kamen do de

Fryske kapteins wei, dy mei dizze helden foeren en fochten? Hja kamen

fen Dockum; it wierne twa broerren, Fokke Abels en Jan Abels, boargers

fen Dockum.

_Domenij._ Ei, ju! Dat ha ’k noait net witten.

_Studint._ Hea, Domenij, wisten jy dat net? Op dy twa broerren hat Oene

Zwier ommers noch dy moaije rimen yn syn _Geusen_ makke.

_Domenij._ O ja, dy ken ik; mar sizz’ se mar ’ris op.

_Studint._ Harkje den!

_Die stuurse weezens zyn twee Friezen;

Eén schip is onder hun gebied.

Sy kunnen niets als dat verliezen,

En hebben ander erfgoed niet.

De moeder ging daarvoor verpanden

Haar huys, haar haav’, en hare landen;

Geen ampt voor soonen was ’t begeer.

“Gaat,” zeide zy met norsche woorden,

“Verjaagt die wet en godsdienst stoorden,

“En keerd hier, Vry! of, Nimmerweer!”_

_Gabe._ Dy dat makke wist ho it Friezen om it hert is. Dêr sit pit yn.

_Domenij._ Krekt, skroarke! Dêr sit pit yn, en dêrom meije de ljue der

nou net oer. De mage fen hjar hersenpanne is nou allehiel oan dat

winerich en wetterich flut fen rimen forwend.

_Gabe._ Ik hear in belgereid. Dêr scille Rommert en hjar wêze.

_Studint._ Kom, ja; den gean ik foart: oars wirdt de keamer to fol.

_Pîbe._ Wel, my tochte, feint, dou moaste hjir to joune mar bliuwe; wy

scill’ ’t nou hiel wol mei dy skipperje.

_Studint._ Ja, mar, myn kammeraet sit allinne thús.

_Pîbe._ Domenijs neef? Wel nou, helje dy, man; den hawwe wy ommers it

folk wer by de ljue.

De studint gong om domenijs neef op to heljen. Undertwiske kaem Rommert

mei de frouljue yn, en do it folk allegearre by honk wier, fiteren de

niften fen Aldegea Gabe oan om syn teltsje út to fortellen. De skroar

sei, det de skiep bihâlden to Westerein oankomd wierne, en det syn

teltsje dêrmei út wier. “Né, seinen de niften fen Aldegea, dat hâldt

net. Den moaste in oar. Scoestou frij? Wylst Gabe dêr mei alderlei

kwinkslaggen tsjinaksele, sei Pîbomme, det er him mar i’s bitinke

moast, en det Bokke ûnderwiles wol in teltsje opsnije scoe. Bokke wier

de âld feint, dy alear mei in Hynlipper fluit op Nerf fearn hie, en dy

’t de nuvere staeltsjes, dy’t er as siler heard hie, noch yn ’e holle

sieten. Syn teltsje bigoun sa:

“Yn ’e wâlden stoe alear in domenij, dy rju neigeande wier. Hy neamde

him sels harder fen ’e gemeinte, mar de man houdde hast mear fen de wol

as fen de skiep sels, en as er hjar de skjirre op ’e hûd krige, like it

mear nei fillen as nei knippen. Dizze domenij hjitte Gripius, en

domenij Gripius galme yn ’e tsjerke noch al folle fen ’e wirken fen ’e

barmhertichheit, bynammen dy men dwaen moat oan de tsjerke en de

wachters fen Syon: dêr miend’ er de domenijs mei. Ienders sleat er syn

preek mei dizze wirden: “As jimme oan de minsken jild liene, jowe se

jimme krap fiif goune fen it hûndert, mar al hwet jimme oan ús

ljeavenhear jane, dat jowt er dûbeld werom.” De preek wier dien, it

ponkje waerd troch de earmfâden lege, en sjochste wol, ûnder in

pearhûndert duiten laei ek in gouden rider forsyld. “Dy preek hat

fortuten dien,” rôp de dyaken, dy de rider earst yn ’t each krige, en

omdet it noch noait bard wier, roun domenij mei greate feart nei hûs

ta, om pastoarske dit greate nijs bikend to meitsjen. It fromme minske

hearde ta syn forbazing alheel net frjemd op: mei in blier wêzen andere

hja: “Den stiet jo dat goed oan? Kom, dat foldocht my, domenij! Jy

hawwe sa dierber preke, det ik koe ’t net langer útstean. De rider fen

beppes hie sa lang al yn ’e bûgel omtoarke, det hy moast der nou mar

oan, tochte my.” “Ja, mar, de deuker, sei domenij, sa ha ’k dat net

miend, wyfke. As wy sokke dingen sizze, dat is for de gemeinte en net

for de pastoarskes. Foi, man! In grou rider!! Dat is ommers sa bryk as

in hispel.” Mar domenij woe heech springe, hy woe leech springe, de

rider wier wei en pastoarske houdde fol, det de leksoms fen ’e

preekstoel yn ’e earste pleats wierne for him, dy se joech, en for syn

húsgesin, om nei to dwaen. “Och! hwet bistou in sloofke!” sei er op it

lêst, en helle de skouders op.

Mar dy preek dêr kaem noch in oar bollekeal fen, dat net better wier as

it earste. Domenij hie do ek yn ’e tsjerke in âlde koaterboer, Ealsom

wier syn namme, mei syn wiif Botsjemoi; in pear dippere, sunige ljue,

mar dêr it sa hwet mei by de flotgêrzen lâns moast; hja hienen hjar

brea, en ek net mear. De greatste rykdom fen de âlde minsken wier in

kou, dy bloarre hjitte, en dy se mei in tou by de kanten fen de bosken

en bou-ikkers lâns laetten om it beest oan ’e kost to helpjen. Do de

preek út wier en hja nei hûs panderen, sei Ealsomme tsjin syn wiif:

“Haste wol heard, ljea’, hwet domenij sein hat? Dat wy oan him jane,

jowt ús ljeavenhear dûbeld wer. Hwet toft dy, ljea’, as wy domenij ús

bloarre joegen?” Op dit wird seach Botsjemoi de âld man oan, krekt eft

se sizze woe, det it him yn ’e holle slein wier. Hjar bloarre weijaen,

dy hjar jinnichste treast en gewin wier; dêr hja mei praette as mei

hjar eigen bern; né sa sterk wier hjar gelove net. Mar hjar

tsjineameljen holp net folle; Ealsom houdde oan as in klis, en hy sei

op it lêst: “Dou wiste ommers, ljea’! it bist jowt net to folle mâlke;

forline jier wier it jaer der skjin ûnder wei; in kealforlizzer is ’t

ek, en det se dy lytse klei ôfstaet hat makket hjar om de deuker ek net

better. En hwet haww’ wy lang mei dy raspige skonken ommastere! It

beest is nou oars noch al sjuch, en domenij scil der wakker mei op

snjit wêze. En den twa kij werom, Botsje! Bêste meltsekij! púk, púk, sa

as ús ljeavenhear se jowt.” Mei dy twa kij spegele Ealsom syn wiif sa

lang yn ’e eagen, det hja op it lêst kamp joech en fen de kou ôfseach.

Dêr panderen de âlde ljue mei hjar bloarre hinne; Ealsom hie it bist by

it hoarntou, wylst Botsjemoi, dy de stirt houdde, heal geande, heal

tritsen, efteroan skoffele. Sa kamen se by domenij oanstoaijen, dy

wakker yn ’t skik wier, en de earme ljue mei in sekfol segenwinsken en

in droege hals nei hûs ta stjûrde.

_Studint._ Sa as it sprekwird seit: Gods barmhertichheit en

pape-gjirrichheit dûrje ta yn îvichheit. Amen.

_Saske._ Foi! sok sizzen. Hikkelje him mar i’s domenij.

Studint. Ja, mar jimme domenij der bûten.

_Domenij._ Dat is noch al genadich. It moat onfoech mei dy, ef it is

net moai. Mei sok preekjen krigest’ noait nin birop.—Ho gong dat do

fierder, Bokke?

_Bokke._ It bislach fen domenij Gripius wier nou helte greater wirden:

hwent fen him sels hie er in mûskefeal kou, en dêr nou de bloarre fen

Ealsomme by, dat wier twa. Hy hjitte dêrom de koster, dy syn boerkerij

birêdde, om it bist oan sines to keppeljen, det it net weirinne scoe.

Yn de earste ûre twa krige bloarre dat allehiel net yn ’t sin; hwent

oan ’e wei hie se it altiten bjust’re skrok hawn, en nou kaem se yn it

pasterijefintsje, dêr ticht fyn gêrs woechs; dêr friet se det se

stinde. Mar do se de bealch fol hie, gong it hjar as folle ljue dy to

gast west hawwe, en bitankje mei it gat oan ’e stile fen ’e doar to

rossen. Bloarre waerd onwennich; hja doek, hja krong, hja skodde en

dune, det de oare mei moast, se woe ef net, en sa foartwramende fleagen

se op it lêst mei hjar beiden troch de hikke....

_Gabe._ Nei wâldmans menear, in peal mei in prikke.

_Saske._ Al wer op ’e wâldtsjers. Hâld dy stil, ju!

_Bokke._ Do se op ’e wei kamen, waerd it net better. Bloarre wraksele

en skoerde noch mear, en houdde net op foar det se wer foar de âlde

krebbe by Ealsom stie. Dêr bâltte se, det de glêzen der fen dinderen.

Ealsom, dy krekt sûpenmoalyn siet to iten, moast i’s útkypje hwet der

to dwaen wier; mar sa as hy de boppedoar iepene, lei bloarre de kevel

op ’e ûnderdoar, en de âld man, dy mei ien de holle foarút treau,

staette de noas tsjin de kâlde kouwetoet oan, det it sta sei. Mar do er

oer ’e doar kipe en noch in fet kou oan sines keppele seach, wier it

krekt eft der twa ingels út de himel foar him stiene. “Wonder! Wonder!”

gûlde er sa lûd as er koe; “Hjir Botsje, ju; kom hjir! Wonder! Gau, ju!

Wonder!” It âld wyfke dribbele mei saun hasten fen hjar brijpôt nei de

doar ta, en frege hwet der wier. “Botsje! Kom hjir!” sei er. “Ha ’k ’t

dy net sein? Sjuch, twa kij for ién. Sa giet it ús as wy oan ús

ljeavenhear jowe!” Do it âld wyfke mei eigen eagen dy twa keppelde

bisten seach, die se de hânnen goêmoer gear en biklonk der fen. “Nou

kinste sjen, sei it minske, hwa ’t ús domenij is. Dat is in man! De

suvere wierheit sprekt er; it is allegearre ta ús eigen bêst syn

preekjen. Jonges! Jonges! Twa kij for ién! Dat is in man!” “Ja, ljea’,

sei Ealsom, en den binne der noch fen dy rabbers dy sizze, det de man

alles ta syn eigen profyt docht.”

Noait hiene dizze twa âlde stakkers sa wyt lake, as dizze joun. Mar

heel komselden is ’t hjir folmakke; by hjar ek net. Hja hiene nou twa

kij en koene mar ién hokje; jild om in nije stâl by to bouwen hien’ se

ek net. Dat wier al slim. Yn ’t ein like ’t hjar mar bêst om de oare

moarne nei Drachtster merke to reisgjen, en de bisten to forkeapjen; de

kij wierne do wakkere prizich, en kâld jild wier noflik gûd; dêr koen’

se altyt for keapje hwet se woenen. Dat dienen hja, en kamen mei in

fikse knoarre keabelde gounen en in luftich sin fen ’e Drachten werom.

[Yllustraasje: EALSOM EN BOTSJEMOI OP WEI NEI DRACHTSTER MERKE.]

_Pîbe._ Dat wier moai, Bokke. Domenij Gripius snei him der danich mei

syn eigen kniif. Toe, Saske, nou moastou. Hwet seistou, Jieldouw? Moat

moike net?

_Nift Jieldouw._ Ja, moike, nou moatte jy. Jou boerekofje is swiet;

haboes! jou teltsje scil ek wol smeitsje.

_Saske._ Och, ljea’; ik kin net. Foi, né. En dêr domenij by en

allegearre.

_Nift Jieldouw._ Domenij scil jo net opite. Toe, in teltsje moat der

wêze. Oars geane wy nei Aldegea, en sizze oan heit en mem, det je

stymsk binne.

_Saske._ Nou, as ’t den moat, den moat it.—Der wier ’ris in âld, âld

wyfke; dy foun in houten skeisen; wist net hwet s’ er for keapje scoe.

Op ’t lêst gong se nei merke, en koft der in baerch foar; mar de baerch

woe net nei hûs ta ef moast nei hûs ta dragen wirde. Do gong it wyfke

nei de houn ta, en sei: Houn, Houn! wolstou nin baerch bite? baerch wol

net nei hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de houn. Do

gong se nei de stôk ta, en sei: Stôk, stôk! wolstou nin houn slaen?

Houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs ta, ef moat nei hûs ta

dragen wirde. Né, sei de stôk. Do gong se nei it fjûr ta, en sei: Fjûr,

fjûr! wolstou nin stôk barne? Stôk wol nin houn slaen, houn wol nin

baerch bite, baerch wol net nei hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde.

Né, sei it fjûr. Do gong se nei it wetter ta. Wetter, wetter! wolstou

nin fjûr úteaze? Fjûr wol nin stôk barne, stôk wol nin houn slaen, houn

wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs, ef moat nei hûs ta dragen

wirde. Né, sei it wetter. Do gong se nei de kou ta. Kou, kou! wolstou

nin wetter sline? Wetter wol gjin fjûr úteaze, fjûr wol nin stôk barne,

stôk wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei

hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de kou. Do gong it

wyfke nei de line ta: Line, line! wolstou nin okse bine? Okse wol nin

wetter sline, wetter wol nin fjûr úteaze, fjûr wol nin stôk barne, stôk

wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs

ta, ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de line. Do gong it wyfke

nei de mûs ta: Mûs, mûs! wolstou nin line koaije? line wol nin okse

bine, okse wol nin wetter sline, wetter wol nin fjûr úteaze, fjûr wol

nin stôk barne, stôk wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite,

baerch wol net nei hûs ta ef moat nei hûs ta dragen wirde. Né, sei de

mûs. Do gong it âld wyfke nei de kat ta: Kat, kat! wolstou nin mûs

fange? mûs wol nin line koaije, line wol nin okse bine, okse wol nin

wetter sline, wetter wol nin fjûr úteaze, fjûr wol nin stôk barne, stôk

wol nin houn slaen, houn wol nin baerch bite, baerch wol net nei hûs ta

ef moat nei hûs ta dragen wirde. Ja, sei de poes, en do de kat efter de

mûs, de mûs efter de line, de line efter de okse, de okse efter it

wetter, it wetter efter it fjûr, it fjûr efter de stôk, de stôk efter

de houn, de houn efter de baerch, en do....

_De Niften fen Aldegea._ En do sei it âlde wyfke fen hoarre, hoarre, en

do se thús kaem wier de baerch yn ’e skûrre. Ha, ha, ha! Dêr hat beppe

ús wol fyftichris mei yn ’e riften brocht.

_Saske._ Nou, Jieldouw trune ommers sa, en ik wit net oars. Jimme binne

ek sa keken.

_Domenij._ Dêr laitse jimme nou om, en it is ek in berneteltsje; mar as

jimm’ i’s wisten’ ho âld it is! Yn Ingelân is ’t ek; it is to lêzen yn

in berneboekje, dat se dêr noch by tûzenen útjane; en de Ingelsken

hawwe it meinomd, do se fen uzes útflechte binne nei Brittanje ta; dat

is nou lyn, lit ’ris sjen, ampter fjirtjin hûndert jier.

_Domenijs Neef._ Ja, omke; ik ha ’t okkerdeis noch yn in Ingelsk

berneboekje lêzen. Mar de Ingelsken haww’ it teltsje in bytsje

bisnoeid; yn pleats fen nei de line, geane hja mei de okse nei de

slachter, en as dy oan ’t kilemoarjen wol, fljocht it bist nei it

wetter, it wetter nei ’t fjûr, en sa foart hinne.

_Pîbe._ Wel ljea’, dou krigeste ommers de kroane alheel wer op ’e

holle.

_Saske._ Domenij is sa wiis, dy scil my wol helpe. Mar, boer, nou

moastou; dou haste my earst oanfitere. Elts syn bar, heite.

_Pîbe._ Dêr kin ’k neat tsjin ha. Mar fen de baerch wolle se net sykjen

hearre; en it teltsje fen ’e stiennen parrebeam scoe it net better

ôfgean. Hwer scil ’k den fen?

_Gabe._ Heit moast mar ’ris fortelle, hwet Toon-wever ús lêsten fen syn

faer sein hat.

_Pîbe._ Hwet mienste?

_Gabe._ Wit heit net? Dat fen ’t linnen.

_Pîbe._ Kom, ja, jonge! Dat wier sa slim net. Dou wiste altyt rie. Nou,

harkje den mar.—Harmen, Toon-poep syn faer, wier in foech koaterboerke

tichte by Munster, en hy weefde ’er sa’n bytsje mank. Iendris waerd hy

wakker fen ’e lânhearre pleage om ’e hier, en hy hie neat om jild to

meitsjen as in tritich jelne linnen, dat noch heal wiet op ’e bleek

laei. Wirch fen al dat gemoan, skoerde de stakker it doek fen ’e

hantsen ôf: hy rôlle it net op, mar hong it fjouwerdûbeld oer syn

skouder hinne, det it him oan ’e boksen ta bingele; sa koe it ûnderweis

noch hwette droegje, toft him. Sa trape er swietsjes wei nei Munster

ta, do him tichte by de stêd in gaudief ynroun, dy him in rare pots

spile. Dy snaek boksele him deun efter oan, naem it uterste seamke fen

it linnen op, en bestte dat sa ûnder it rinnen oan syn baitsje fêst. Sa

gau wierne se net yn ’e tsjustre poarte fen Munster komd, dêr in heel

espel boeren stoe, ef dy skelm joech Harmen in dúst op ’e hûd, det er

hals oer kop yn in smoarge goatte trûzele. Harmen stie wer op, en scoe

syn linnen wer opnimme, mar dat wier wei: hy seach yn ’t roun, om en

werom, mar nearne gjin linnen. Do bigoun de stakker earmhertich to

kriten en to kjirmjen, myn linnen, myn linnen! De gaudief stie heel

krankyl rjucht op en del nei dit spul to sjen; op it lêst sei er tsjin

Harmen: Ho ropste sa lûd, feint? Hast’ dy sear fallen?” En do Harmen

him forhelle, det syn linnen him ontfytmanne wier, sei dy skelm heel

permantich: “Dat is ongelokkich, boerke: mar om dy de wierheit to

sizzen, biste ek in slûge pôpe. Sjoch hjir, man! Hieste dien lyk as ik,

en dyn linnen sa oan it baitsje beste, leau my, nin divel hie it dy

ontstellen.”

_De Studint._ Gnap sein, Pîbom! Gnap, man! Jy hawwe in swolch

fortsjinne. Bring i’s om!

_Domenij._ Den krigeste mei ien ek hwet, hè? Mar ja, Pîbe; jy falle my

danich yn ’e hân, en Rommert mei it sa goed meitsje, forbetterje scil

er ’t jo net.

_Rommert._ Moat ik den ek?

_Domenij._ De âlde ljue forhelje, en de jonge frij? Dat scoe ommers de

omkearde wrâld wêze. Kom, gau, rep dy hwet! De joun wirdt ús oars to

koart. Ik en Gabe moatte ek noch.

_Rommert._ Dêr giet it den hinne.—To Ljouwert wenne alear in âld faem

fen sauntich jier, (Fetsjemoi neamden se hjar), dy moai stiif yn ’e

rêch wier. Hja hie mar ién erfgenamme, en dat wier hjar broers soan, dy

officier op in trijedekker wier. Hy wier al ier ten oarloch gien en

swabbe meast op sé om; en om de twa ef trije jier koe er pas iendris by

moike thús komme. Ungelokkich foel it âld minske, dat in goe’ sloof

wier, yn hânnen fen in tutsjemoi, dy Maike Plom hjitte, en hjar it hûs

fol tôge fen alderhânne snaren fen frouljue. Dit heapske pongele hjar

swietsjes út, nou mei bisytsjen, den mei lotsjen en jildlienen, en der

wierne al frij hwet fearren fen hjar flein, do de farrensman noch

gelokkich opdaegjen kaem om der in boerdtsje foar to skutten. Dat stiek

Edzer Folperda (hwent sa hjitte de séofficier) danich yn ’t krop; hy

seach klear det se moike alleheel weitôge hiene, as er net yn tiids

thús komd wier, en den hie hy de houn yn ’e pôt foun. Folperda laei

dêrom op ’e loer, om Maike Plom in pots to bakken, dy hjar heuge scoe.

Earst fornaem er ’ris nei hjar komôf, en hearde gau det se as in foech

jongfaem mei in skipper foartroun wier nei Amsterdam ta, sûnder det

immen wiste hwer ’t hja stouwen ef flein wier. Einlik wier se wer

opboerljen komd. Hja wenne nou yn it Ruterskertier to Ljouwert, en dêr

hie se in stik ef fjouwer jonge frouljue yn hús nomd, om mei for de

ljue to naeijen; hwent hja koe baeseftich mei de nidle omgean. It wirk

fleach hjar by de rûs it hûs yn, mar it woe dochs nin smoar sette; hja

wier fjir-s-to rynsk, en as se in skeljen fortsjinne hie, woe se graech

in trijegoune útjaen. Yn hûs seach it ’er ek oerhearich út; hwent dat

lyts lapke yn ’e mûle kostte sa ’n bulte, det se oan dweilen en

luiwagens net folle spansearje koe. Hjar âlders wierne stoarn sont se

foart west wier, en fen hjar oar folk koe nimmen oer wêze, as in broer

fen hjar mem mei namme Rouke Lefferts, in húsman yn ’e súdhoek, dy

neijerhân mei wiif en bern nei in oar oarde forfearn wier; hwer hinne

wist nimmen net. Do Folperda dit mei folle omsnuven wys wirden wier,

stelde er syn prikken yn ’t wirk, en dat die er al heel nuver.

[Yllustraasje: FOLPERDA AS ALD BOER.]

Op in moaije hjerstdei, det er in greate kouwemerke to Ljouwert wier,

gong er nei de klean fen syn oarreheit, dy Fetsjemoi noch biwarre hie.

Hy teach in wide broek oan mei in gulp, en in koart sarjes rokje mei

twahûndert knopen; hy sette in hoed op mei in douweflappe, die in

jildriem om ’e mil, en naem in lange stôk yn ’e hân, dy boppe mei lear

en taetsen bislein wier. Mei dizze plunjes as in âld boer optakele gong

er nei de hoeke fen de bargesteech, en koft in fearn Dimter koeke mei

twa brette bokkens fen in tafeltsje; do gong er de kouwemerke in slach

twa om, det syn skoen alheel en al kouwedong wierne, en sa taboeid

stiek er de holle dûkelhalzich foarút, en trape mei in loame mâlkstap

nei it Skavernek ta, krekt eft er yn ’t ien-ûre trekskip moast. Mar do

er foar it hûs fen Maike Plom kaem, wier it krekt eft er wirch waerd;

hy gong op ’e rollaech fen hjar stoepe sitten mei de rêch nei de

finsters ta, en dêr bigoun er syn koeke en bokkens oan to sprekken. Nei

de tiid wier ’t moai lij waer, en jiffrou Plom siet foar it opskoude

raemt mei hjar fammen to naeijen; mar hy die eft er neat mirk. Do de

biis in bytsje oan it smûzen west hie, bigoun er yn ’im sels to praten.

“Fè, man!” sei er, en striek him om ’e holle, “Fê, man! Hwet binne dat

dagen; hwet binne dat dagen! Dy kouwestirten hingje my in jelne ta de

hals út. Sa bliid as in ingel, det ik fen ’e merke bin, en it jild yn

’e riem sit. Ho folle scoe ’k nou al by eltsoar hawwe? Wacht ’ris! For

de fette bonte fyftich inkelgoune.... dy slachter hat my it hert út it

liif tinge, mar Roukomm’ wier ek taei!...... fyftich inkelgoune, dat is

sauntich. For de fearkou tritich goune.... Dat wier in bytsje, mar it

wier ek mar in pyst.... tritich, tritich en sauntich, dat is op ’e kop

hûndert goune. Dêr moat ôf it merkejild en de sûpkes.... Heare, hwet

hawwe wy dy Roskam faek út en yn west, en den jimmerwei jeneverje: ik

leau det wy wol twa skeljen forsûpt hawwe. Mar hwet hoeft dat ek sa

op’e stirt út; dy bytsjes binn’ nin tel. Nou noch dy fluzen wol, twa

skippoun tsjiis, en trije fjirders bûter. Sauntsjin en tweintich;

tweintich, tweintich.... dat is saun-en-tritich; saun-en-tritich en

njoggentich dat is, as Bartjes net liigt, hûndert-sauntsjin. Wacht

i’s... Né, né! Dat is hondert-saun-en-tweintich.... Fê, det ik nin brok

kryt ha.... Mar, de deuker! hwet hat dy bûterkeaper ek for in slok

nomd!.... Dat is in naesje fen de divel; dy ploaitsje de boer fen ’e

hûd hwet se kinne. O feintsje, hie ’k witten det dyn jenever sa djûr

wier! Ik biloof it dy, as ik werkom scil ik oare spoennen fen dyn romer

slaen.... Hûndert, en hûndert-saun-en-tweintich, dat makket....”—Mei

ien gaspe Folperda de riem los, en grabbele braef mei syn hânnen yn it

jild om. De fammen lústeren eft hjar lij wetter yn ’t ear getten waerd,

en scoene wol útprúste ha fen laitsjen. “St, St,” flústere jiffrou

Plom, “nin wird kikje. Mei dy boer kenn’ wy wille ha.” Nou, jiffrou

Plom wier net foar ien gat to fangen, mar de farrensman wier ek bitûft,

en hjir scoenen nou de hotte en de file oer eltsoar to gear. Hy farde

al foart mei syn tellen en rekkenjen, det er hast in sekje skeljen by

eltsoar hie, mar as it tsjin it ein fen de rekkening roun, den rekke er

kwanskwys alheel wer yn ’e boel fortize, det er altiten wer fen ’t

foaren ôf oan moaste. Dêr hien’ je den wer it âlde geëamel op syn

fingers, fen tritich, en sauntich, en hûndert, en sa foart hinne. Op it

lêste, do er oan syn rekkening nin kop ef stirt mear fine koe, joech er

de moed glêd forlern. “Jonges! jonges!” sei er mei in swiere sike, “Hie

’k nou de dochter fen myn sister Wypk noch! Dy Maike, dat wier in snoad

fanke! Hwet koe se rekkenje! Dêr siet in holle op. Hwet hie dat in

oanhâld for my west nou myn wiif en berntsjes wei binne! Hja hie myn

húshâldster wirden; ik hie hjar op it ein oan in flink jongkeardel

holpen, en yn ’e spillen set. En dêr giet dat gek frommis hinne, en

forslingert hjar: fij man! Nou sit ik hjir yn ’e wide wrâld pûr

allinne.” Do er dat sei, kaem it moed him alheel fol, en mei in britsen

stimme kriet er it earmhertich yn him sels út: “Maike, Maike! Och, hie

ik nift Maike noch!”

Jiffrou Plom, dy skoan wiste fen opheljen as se byt hie, naem nou hjar

trekken waer. Hja kaem op ’e stoepe, en tikke Folperda op it skouder.

“Húsman! sei se, mei jins wolnimmen; jy binne in omke fen mines net

wanlyk. Hwer binn’ je dochs fendinne?”—“Ikke, minske?” sei er, en

draeide de holle forheard nei it finster ta; “Ik bin fen Hilaerd.”—“Ho

hjitte jy den?” sy wer.—“Wel, jy binne in nuver minske,” andere

Folperda; “sa freget men de boer de kinst ôf; jy moatte ek alles witte.

Mar hwa binne jy?” (en mei ien seach er hjar stiif yn ’e eagen). “It is

krekt eft jy in sister fen my út ’e mûle stapt binne.”—“Ik hjit Maike

Plom,” sei se.—“Maike Plom?” frege er forheard, en stie gysten oerein,

“Nou kin ’k it sa net oan. Den biste myn nicht ommers, ljea’! Ik bin

Rouke Lefferts; ik bin dyn omke.” Sa as jiffrou Plom dit wird hearde,

foel dy falske njirre as in sek yn eltsoar; hja gûlde sa beare mei in

fyn lûd, loek it wyt foar ’e eagen, en sike stjitterich, krekt eft se

de limoer hie. Hja bikaem njunkenlytsen wer, en bigoun bargetriennen as

balstiennen to skriemen. “Dêr hat ús ljeavenhear den einling i’s jown,”

sei se, “dêr ik him wol tûzenris om bean ha!” en mei ien foel se omke

om ’e hals, en tute him op ’e mûle, op ’e noas, op ’e eagen, hwer se

mar manljuesflêsk rûkte, sa det Folperda, ho mansk er oars ek wier,

hast mei de boel oanhelle waerd. “Wel, ljeave!” sei er, “bistou it

wrychtich den?”—“Ja, omke,” sei se, “ik bin it.”—“Och, ja, ljeave!” sei

er, “Nou sjen ik it ommers sa klear as de dei. Dêr haste ommers dat

selde deaplakje op it krop noch; en ommers ek dy mael oan it kin. Foi!

hwet haw ik in fortriet fen dy hawn. Hwerom rounste dochs wei? Mar,

kom, nin âlde kij út de sleat helje! bliid ta, detste der wer biste.”

De fammen, dy earst it raem út laeinen, flitteren nou ek al op de

stoepe om, en fregene eft dy man fen jiffrous kinde wier. “Fen myn

kinde?” sei se, “Fen myn sibste bloed; ús eigen omke Rouke.”—“Heare

sei!” anderen de fammen, “Hwet je sizze! Omke Rouke, dêr je sa faek fen

praten ha? Nou, dêr mei je wrychtich wol greatsk op wêze. Hwent as in

nift lyk as jy in ear ûnder de migen is, hy is ek al sa’n kant keardel

for syn jierren, nin gnapper yn ’e saun provinsjes.” Do kamen al dy

frouljue en túten him ek, det it klapte. “Mar, omke!” sei jiffrou Plom.

“Hwerom bliuw’ je dochs op ’e stoepe? Kom yn, man; jy scille it hawwe

as in prins.” Mei ien namen twa fen dy fammen omke elts al by in hân

beet, en setten him de oare hân ûnder de earm eft it in bern wier.

Folperda liet him liede as in laem, en seach sa from en gol, det me yen

to boarsten laitsje scoe. De twa oare fammen blaeiden him wiles

efternei, en sa kaem de smite yn ’e keamer fen Maike Plom oanstoaijen.

Jiffrou Plom tochte det hjir in ryk erfpoarsje oan hinge; sy moast omke

dêrom mar i’s heel sêft sette, tochte hjar. Hja lústere dêrom de faem

yn ’t ear, om mei in pear nije jassen nei Jan Snotleppel[9] to gean, en

dêr in pear dekaten jild op to heljen. De faem as in blits hinne en

werom nei de Hearestrjitte, en brocht gau in goed hânfol jild en in

flesfol annisette thús. Do aenstons wer út om bôle, prommen,

spallingspek, in war einfûgels, en hwet yn in boeremage fierder bêst

flije woe. Sa gau as se mei dy spillen thús wier, de fammen allegearre

oan ’t wirk: de iene rûpele, en de oare grimde in fûgel; in tredde

skylde parren; de fjirde púste it fjûr oan. Yn in jier wier der sa’n

trelit net yn jiffrou Ploms koken west as by dizze yntochte fen

Roukomme.

Underwilens siet jiffrou mei omke to pizeljen en annyske to pimpeljen,

dêr se wakkere slij nei wier. En om ’ris faker to priuwen, staette hja

omke algedurigen oan det er ’ris ombringe moast; mar omke, dy goe’

smarre, mar ek by syn stikken bliuwe woe, hie den altyt it leksom

klear: “Ja, ja, ljea’; der forsûpe mear yn ’t bierglês as yn ’e

sé.”—“Jonge, ja!” sei jiffrou Plom op it lêst, “Dêr ha’k omke noch

alleheel net nei frege. Ho giet it moike dochs?”—“Och!” suchtte er do,

“Moike is dea, ljea’; ús berntsjes ek. Ik haw se allegearre forlibbe.

Ik bin nou allinne yn ’e wrâld en haw nimmen oerhâlden as dy. Dou biste

nou myn jinnichste treast, myn dokke!” en mei ien aike er hjar om it

kin.—“Heare, omke!” sei se, “Dêr skril ik fen. Allegearre to hôf

brocht! Hie ’k net tocht det it op dea útdraeije scoe? Hwet haw ik fen

nacht fen brilloftsjen droamd!” Mei ien rôllen hjar wer triennen as

groujerten by de wangen del; hwent dy koe se taepje as in brouwer it

bier, sa faek as se woe. Mar mei ien wipte der ien fen ’e fammen yn ’e

keamer, dy sei: “Kom, kom! dea is dea. Dy stoarn binne lit dy op it

tsjerkhôf lizze, en laitsje mei de libbene. Toe jiffrou! it iten is

nôch. Drink earst ’ris; den ha jimme oan tafel triennen om to

skriemen.”

Hja gongen oan tafel. Dêr siet omkoal yn al syn hearlikheit; in

gastmiel foar him, en fjouwer tsjeppe frouljue oan syn griene side, dy

him hast net fen de hûd ôf bliuwe koenen. Hwent dy klitsen wierne

alleheel fen ’t keatting, en wisten fen oerdwealskens net hwet se dwaen

scoenen. Omke sei det er noch noait sa swiet traktearre wier; it moeide

him mar det nift sa’n droevigen kosten om him die, en hy helle de pong

al út de foarbroek en woelle it tou mei de kaei los om hjar in dofke yn

’e hân to triuwen. “Né, omke;” sei jiffrou Plom, “as je my net lilk ha

wolle, hâld je den stil fen biteljen. Ef mien’ je det it hjir om jins

jild to dwaen is? Foi! for myn eigen omke scoe ’k sa’n bekfol iten net

oer ha.”—“Nou, ljea!” sei Folperda, “Omke woe it dwaen út bêst. Set de

pols foaral en bileaven net to fier: dou moaste him útljeppe kinne. Dy

de tsjin to great nimt tommelt yn ’e sleat. Ho giet it mei de

breawinning?”—“Ja, ho giet it?” sei jiffrou Plom. “Wy binne nou just

net jildich; hwent, wit je, it giet tsjin it lêst fen ’t jier. En hjir

to Ljouwert!.... Foi, ik mei der net om tinke, omke!.... To foaren wier

’t in eare lyk to wêzen, en tsjinwirch is men nin man fen fetsoen

langer, as der nin rekkeningen rinne, dy trije jier âld binne.”—“O!”

sei ien fen de fammen, “om skilden wirdt nimmen hinge.”—Mei sokke

praetsjes kamen se oan ’t ein fen ’e mieltyd, en Folperda bigoun ’ris

om to tinken ho’t er mei skik út it gat komme scoe, dêr er hjir ynkrûpt

wier. Ut de praetsjes ûnder it iten hie er mirken, det ien fen de

fammen nei iten allinne hwet to rêdden hie mei hjar naeiwirk yn it

efterkeammerke, en him tochte as er dêr in healûre allinne by wier, det

er de boel den wol klearje scoe. Hy sei dêrom oan nift, det er in lange

en swiere dei hawn hie; det er sa wirch wier as in maits, en det er

graech in lyts knipperke yn hjar efterkeammerke ha woe, foar’t er op

reis gong. Aenstons spraetten se in pear stoelkjessens op ’e matten, en

omke die de riem ôf, naem it jild ’er súnich út, en gong lizzen oer ’e

flier sa lang as er woechsen wier. It dûrre net lang ef hy slepte, en

raspte kwanskwys, det it keammerke der fen dreunde; de jongfaem kaem

wiles yn ’t keammerke en pielde swietsjes mei hjar naeijen oan. Nei in

healûre stoe er wer op, en gong aenstons nei foaren ta, dêr jiffrou

Plom wier. “Dat stiet der bryk by, nift!” wier syn earste wird.—“Hwet

is ’t den, omke?” sei hja.—“It is bryk!” hy wer; “Fordomde bryk, siz ik

dy; ik doar it hast net sizze.”—“Heare, hwet is ’t den, omke?” sy

wer.—“Dy faem!” sei Folperda, en hy trille der fen; “Dy faem dêr yn it

efterkeammerke hat my al myn jild út de riem stellen, wylst ik laei to

sliepen. Dêr is er!” En mei ien smiet er hjar de lege jildriem foar de

foetten del. Hwet eagen hjir by opskoerd waerden, kinn’ jimme licht

bitinke. As in pûr razene divelinne fleach jiffrou Plom nei it

efterkeammerke ta, en dêr wier it earste wird: “Dief! It jild

werom!”—De jongfaem skrikte, en frege forheard, hwet jild?—“Fen ús

omke, flarde!” sei jiffrou Plom, “Né, dou wist’ it net, hè? Mar ik scil

’t oanbringe dêr it heart; ik scil dy yn in gat sette, dêr sinne noch

moanne dy biskine kin. Hwet mei dy man wol tinke? Det er by

pompierblazers is?”—“En hwet is Maike Plom oars as in pompierblazer?”

frege de jongfaem, en sette de hânnen yn ’e side; “Praet’ jy fen

stellen? Fen dief? It is in dief dy’t seit. Fordomd! dêr jy de mûle

hâlde moatte, kin ik myn earen skodzje det se klappe. Ik haw Fetsjemoi

noait net op ’e bûse libbe.” Op dit wird bigoun jiffrou Plom to

skombekjen en to tieren, det de oare naeifammen der ek op ta fleagen,

en fregen hwet der to dwaen wier. Nou wierne al dy jonge frouljue eft

se ûnder de hoantsen útbret wierne, en de wirkfaem wier al sa’n

bekstik. Dêrom do de iene de partij opnaem fen jiffrou Plom, en de oare

fen hjar naeifaem, tsjitten en skolden se troch inoar, det de iene de

oare net forstean koe, en it dûrre koart, ef sy kamen fen wirden ta

bruijen. Yn in omsjen fleagen de mûtsen en earizers troch ’e keamer; de

hierren stauwen wech en wear eft der in partij katten oan ’t

plokhierjen wierne; de pannen skaeiden se fen ’e tafel, det se yn ’e

stikken en stallen omtrapen, en by dit alles kraeiden en moarten dy

seis frouljue troch inoar det bûrren en oerbûrren it hearre koenen.

Under it geraes fen dit helske muzyk glûpte omke stilkes de doar út, en

hy kaem noait wer.

_Gabe._ Ut is ’t! Dat swiet iten en drinken by jiffrou Plom byt my de

kiel út; kom, mem, smar my in byt bôle, en bring i’s om.

_Saske._ Dêr bin ’k nin houn fen, heite. Mar den moastou to set. Dou

haste ús jisterjoune sa sneu ôfsâlten.

_Nift Jieldouw._ Krekt, moike. En as er ’t net docht, scille wy him mei

spantouwen op ’e stoel bine; en net los, ef earst in teltsje.

_Gabe._ Ja, mar Jieldouw, ik bin krekt as de Jeuden. Ik kin net prate

as my de hânnen boun binne.

_Nift Jieldouw._ Toe, toe, bigjin mar!

_Gabe._ Yn ’e gasthússteech to Frentsjer wenne alear in jong keardel,

dy Keimpe hjitte; hy wier net troud, mar hie in sister ta húshâldster,

dy in set jonger wier as hy, in flink jongfaem, mei namme Saepke. Hy

wier keapman, en die for dy tiden in greate negoasje yn stopjern, side

en sok spil, bynamme op Grins en Imbden, dêr er alle jierren mei syn

keappenskip hinne ried. Ienders op ’e thúsreis út dy oarden mette him

by de Birgumer heide in trop dieven, dy him alheel útstrûpten, en noch

bont en blau ta sloegen. Hja ontstielen him wol trije tûzen goune oan

kâld jild, en al syn goedtsje.

Dêr kaem Keimpe wer yn Frentsjer sa earm as in swel. Mei in lyts pakje

ûnder de earmen stapte er by syn sister yn ’e keamer, liet hjar de

bûden en plakken sjen, dy se him slein hiene, en forhelle hjar syn hele

ûngelok. Do er dien hie, bigoun de jongfaem bitter to kriten; mar it

meilijen mei syn ûngelok makke de ljeafde for hjar broer noch greater,

en hja naem fêst foar hjar, om him, dy hjar út de romte ûnderhâlden

hie, yn ’e krapte net to forlitten. It slimste wier om de handel sa

hwet oan ’e gong to hâlden. Jild to lienen, dêr siet hjar beiden it

Fryske hert to heech ta; djipper as immen fielden sy de wierheit fen it

sprekwird, dy witte wol ho folle in goune jildt, moat ien liene. Saepke

forkoft dêrom ljeaver hjar gouden’ kroantsjes en fingerringen, hjar

bras en kralen, hjar potstikken en silveren koppen, ta de silveren riem

fen hjar beppe ta, om Keimpe wer in bytsje jild om ’e hânnen to jaen.

Mar nou sa neaken yn Frentsjer om to heukerjen, dêr se altyt as in

deftich boargers dochter forkeard hie, dat wier in hird gelach. Hja

wier sa krigel as in bij; en, o! it hie der altiten sa kreas bystien.

Hja leinen it dêrom mei eltsoar oer eft it net bêst wier det se nei

Grins teinen; dêr koe sa to sizzen nimmen hjar, en hja koenen der hjar

bihelpe sa’t se woenen, sûnder hjar for immen to skamjen. Dat scoe den

ek earstdeis oangean; mar foarôf barde der hwet, dat ik jimme eigentlik

forhelje woe. It is kluftich en ôfgryslik tagelyk.

De gasthússteech, dêr hja wennen, hie syn namme fen in gasthûs, dat der

yn stie, mei in lytse tsjerke der neist. Yn it gasthûs wennen alderlei

âlde en gebreklike ljue, dy net goed mear for hjar sels wierne; ek

waerd der wol ’ris in siik reisger yn opnomd, dy to Frentsjer stykjen

bleau. Dizze minsken mei al de frouljue en oppassers, dy dêr de boel

gnap houdden, makken mei eltsoar in hiele beijert út, dy tûzenen yn it

jier kostte; mar der wierne ek rju boerepleatsen en grounpachten ûnder,

dêr in foarnaem hear, Lubbert Skrok, it ynkommen fen stjûrde. Dy man

wenne dêr ek yn ’t gasthûs, en hie in stik ef trije fen de moaiste

keamers for him sels. Hja neamden him de proast fen ’t gasthûs; hy

libbe as in banjer, en de gasthûsljue litten ek nin honger, mar syn

fingerseinen wierne dochs fiersto lang om him sels net earst to

biskaeijen. Alle boeren brochten him jierliks in kynsen twa bûter, ek

wol aeijen, tsjiis, ljirre, bjist, en al hwet de tiid sa sei; dat

hjitte út frjeonskip, mar it wier egenlik, omdet se oars ophyst ef fen

’e pleats jage waerden. Mar dy hear proast hie noch mear ljeafhabberij

as yn it jild fen it gasthús: hy hie ek sin oan oarremans frouljue, en

bynammen oan jonge, prûze fammen sa as Saepke wier. De âld keardel wier

sa hjit as in holder! Hja wenne twa huzen fen it gasthûs ôf en hy somme

dêrom net om hjar nou en den hwet swiete parren ef moaije dûkemartens

út it gasthûshôf to stjûren. Dat barde meast as Keimpe út wier, en den

kaem er sels wol ’ris om in jounpraetsje to hâlden, dat him net folle

mislearre; hwent hja wier wakkere húsk. Tsjinwirch kaem er noch faker,

kwanskwys om hjar yn it ûngelok to treasten, en dêr er hjar goed, toft’

er, yn ’t forstân hie det it allegeare suvere frjeonskip mei him wier,

wier it nou de goudene ûre nei syn gedachten om in tige raem to dwaen.

Krapte fen jild, miende er, scoe by it frommis wol swierder weage as

hjar earlikens. Hy stjûrde den in âlde fekke út it gasthûs.... hwent

dêr de divel sels net komme doar stjûrt er in âld wiif hinne.

_Domenij._ Tink om dyn mem, heite!

_Gabe._ It is ek sa. Mar it is der út, domenij.—Nou, hear Lubbert

stjûrde om de skoat fen middei in gasthúswyfke nei Saepke ta, dy hjar

sei det de proast hwet útfoun hie om hjar út de jildpine to helpen, mar

det er it for nin minske, ek for hjar broer net witte woe. De lofterhân

moast net witte hwet de rjuchter die. Hja moast dêrom nachts to toalf

ûre mar yn ’e tún komme; den scoe er oer it stek komme en alles mei

hjar forprate; hwent jimme moatte witte, det Keimpe-en-hjar tún en dy

fen ’t gasthús oan eltsoar skeaten. Saepke rûkte gau hwer dy

barmhertichheit hinne woe, mar naem it lykwol in healûre op hjar birie,

en sei it âld wiif det se den werkomme moast om biskie to heljen. Sa

gau it âld fel foart wier, sei Saepk oan hjar broer hwet der geande

wier, dy op it hearren fen dit stik yngrimmitich waerd. Dieven hiene

him earm makke; in rike man woe him ek noch to skande meitsje! “As in

goe’ Fries”, en hy stiek de fûst foarút wylst er dit sei, “As in goe’

Fries fei ik in earm man de skoen ôf; mar wé de greaten! Ik trape se

ljeaver saun foet yn ’e ierde, foar ’t ik dêr in swart opsicht fen

fordroech. Ik scil dy rike stjonkert omgean; dat biloof ik him!” Mei

ien hjitte er Saepk om proast Lubbert sizze to litten, det se komme

woe; hy scoe wol oppasse det hjar nin kwea oerkaem.

It klokje fen de gasthûskapelle sloech toalf ûre, do Keimpe sei: “It is

hynstemiddei; Saepk! nei de proast ta.” Saepk gong nei efteren yn de

tún, dêr omkoal al klear stie om mei in ljedder oer it stek to

kladderjen. Hy kleau oer. It wier ierdetsjuster en alleman to Frentsjer

yn ’e rêst. Proast Lubbert, dy miende det er fen nimmen aen hie, treau

syn ljeafste tweintich goudene fûgels yn ’e hân, en hy aeide en flaeide

ûnderwiles det it sa hwet die. Mar mei in wip wier Keimpe der ek by, en

joech de âlde punthoun in trewinkel, det er mei syn grouwe hûd yn ’e

beibeammen trûzele, en dêr in skop twa boppe op, dy der net om liigden;

hwent it wier in drege keardel, dy Keimpe. Lubbert sei kik noch mik, en

bleau lizzen as in stien. “Dat komt to bot oan,” skrilde Saepk. “Dat

koe wol wêze,” sei Keimpe; “yn ’t tsjuster is ’t knoffelwirk. Wacht, ik

scil de lantearne helje.” Hy kaem mei de lantearne om dit spil to

biljochtsjen, en sjuchste wol, Lubbert diene de kiezzen net mear sear.

De skop wier yn de sliep fen ’t haed komd; hy wier dea, kroandea, kin

’k jo sizze.

_Nift Jieldouw._ Dêr ha je it al wer! Ivich hastou it fen moardzjen.

_Gabe._ Nou, oars wolle jimme der ommers net nei harkje. Alle

lietsjesjongers rinste altiten foarby, mar as der ien stiet mei in

skilderij, dêr faer en moer mei al it folk op formoarde wirde, den

stietste to lústerjen, efste mei it gat yn lije mâlke sitste. Kom, mem

bring i’s om for ’e skrik.

_Nift Jieldouw._ Ja, for ’e skrik! It scil wol in slachterij wirde.

Toe, lit mar ’ris harkje.

_Gabe._ Nou, Lubbert wier dea. Dêr wier goede rie djûre waer! Dat scoe

der net bêst mei hjar bystean, as it gerjucht de oare moarne it lyk yn

hjar tún foun. Dit joech hjar sa’n onjowliken eangstme, det hiene de

poartedoarren fen Frentsjer do al útheakke west, hja hien’ der útflein

sa fier as hja lân fine koene. Mar de need, de hege need learde hjir

bidden. Keimpe liet it lyk oer it stek yn it gasthúshôf tommelje, tôge

it forfolgens yn de gelderij fen ’t gasthús, dy er mei de kaei, dy yn

Lubberts bûse stike, iepen die, en hjir sette er de proast tsjin de

gongsdoar op, sa fier as in slop lyk oerein sitte kin. Dêrmei mienden

Keimpe en Saepke det it ding alheel yn ’e klinken wier en sloepen

stilkes nei bêd ta. Ungelokkich hie de faer fen it gasthús, dy ticht

oan de gelderij slepte, dêr geruchte fen fornomd. Hy strûpte flink hwet

klean oan, en do nei de gongsdoar ta, dêr deade Lubbert fen bûten tsjin

oan line. Mei feart fierde er de doar iepen, en, plof! dêr laei

Lubbert, de faer hals oer kop oer him hinne. De faer fleach wer op, en

helle ljocht. Mar ho forheard seach de man, det de proast dêr foar him

laei, dea as in stien. Do aenstons tûzen gedachten ho’t dat komd wier.

Hy hie dy doar mei sa’n evels gewelt opstaet; wit eft Lubbert, dy wol

’ris mei de dongwein op ’e rin wier, der net krekt foar stien hie om

wer to bêd to gean. Sa’n swiere doar mei izeren rongen liigde der net

om! Mar dat noch slimmer wier, dy selde moarne hie er ’t noch mei de

proast oan ien ein hawn, en dy hie him útmakke det er nin turf heech

wier; alle âlde wiven hienen dêr de earen fen opstitsen. Scoene se net

sizze det hy de proast formoarde hie? De faer seach it lyk noch ’ris

oan, kearde it om en om, mar op it lêst skodde er de holle en sei yn

him sels: “Dou laeiste dêr al mei dyn bilitsene mûle, feintsje; mar

hjir kinste net bliuwe; der út moaste, en der út scilste. Mar hwer scoe

er yn ’t holst’ fen ’e nacht mei sa’n lyk hinne? Dêr kaem him hwet yn

’t sin! De hiele boerren wiste det de proast in bulte smuchte op Saepk

hie; de gasthûs-wyfkes hiene al rabbe, det it breed wirk mei hjar

beiden wier, en det hjar broer de proast wikt hie, om noait wer yn syn

doar to kommen. “De deale!” tocht de faer yn him sels, “Ik scil myn

baes op Saepk en hjarre stoepe bringe; den scille se sizze det Keimpe

him moffele hat.” Mei in rep tôge de faer it lyk nei foaren op ’e

strjitte en lei it foar Saepk en hjarres del; do die er mei de fûst in

hirde bons op ’e doar, en kroep gau wer yn de fearren.

“Heare! hwet is dat?” rôp Saepk, en fleach kel oerein, “Scoene wy

forklapt wêze? Keimpe! der gau ôf; sjen ’ris.” Keimpe laei yn d’ oare

keamer, mar dy wier al sa wach en skrutel as sy; hwent it wier der

binnen mei hjar beiden net suver. Keimpe sprong fen ’t bêd ôf, en sy

him op hoasfoetlingen efternei nei foaren ta: mar do se dêr it lyk wer

foar hjar doar founen, tochten se net oars as det de divel Lubbert

werom brocht hie om hjar beiden oan ’e galge to helpen. Dit woe Saepk

de kweade lykwol bilette! Hja joech dêrom in briefke oan hjar broer,

dêr it earste fêrs út it Evangeelje fen Johannes yn skreaun stie mei

saun krusen der ûnder. Mei dit briefke yn ’e mouwe krige Keimpe wer in

riem ûnder it hert, en naem de proast for de twade kear op it skouder

om him hjir ef dêr del to lizzen. Sa hie er it lyk moai tsjien huzen

fier tôge, do er in skimke fen de dongbult fen de gasthûsboer yn ’t

each krige. “Dêr is dyn grêf, frjeon!” sei Keimpe yn him sels, en liet

de proast slirkje. De gripe stie gelokkich noch by de rúskerne, en

Keimpe aenstons oan it dollen; mar hy hie noch nin djippe dobbe makke

ef hy staette op in greate sek mei gûd. Hy fielde ’ris, mar it wier nin

graen ef jild, ef sok spil; it like earder flêsk to wêzen. Hy sette him

skrep om de boel der út to lûken, en skoerde sa fûlbandich, det er de

sek op ’e dong krige. Nou fielde er klear det der kop en poaten oan

sieten. “Hwet divel, nou!” sei Keimpe yn him sels, “Scoene se noch in

proast dea bruid hawwe?” Mei ien makke er de sek op, en seach ta syn

greate forbaesdheit det der in fet slachte baerch yn siet. “Kom!” sei

Keimpe, “Dat is gûl om goarre! Wy scill’ i’s mei jimme omroalje,

feinten!” en hy naem de baerch út de sek, en liet ’er Lubbert for yn ’e

pleats glide: sa smiet er him yn it gat, die der wer hwet dong op, en

gong mei de baerch opstriken nei Saepke ta.

Mar nou scille jimme freegje ho’t dy baerch dêr yn ’e rúskerne kaem?

Wel, de gasthûsboer hie dy deis krekt syn sûch slachte en yn ’e skûrre

ophinge; yn ’e jountiid hiene twa dieven him der weitaekt, mar om ’t

der dy do noch to folle skiere iel roun om him yn ’e stêd op to

sjouwen, hien’ se him sa lang yn ’e dongbult bidobbe; djip yn ’e nacht,

as al it folk fen kant wier, scoene se him der wer úthelje. Underwiles

wierne se nei in húske fen hâldoan gien ûnder by it bolwirk, dêr hja

braef fen de Haerlemmer tape dronken op de gesontheit fen ’e

gasthûsboer. Dat wier al in rare kasie! Dêr hien’ je in oansit fen

alderhânne skoarremoarje: in bakker, dy troch ’e oun flein wier; in

pear dweilen ef hearefeinten, dy de gleone stripen fen hjar slavernij

op ’e hoed droegen, en der noch greatsk op ta wierne; ek twa

opsichters, dy hjar eigen jild forslampampe hiene, en nou op dat fen

stêd en lân passe moasten; fierder in boargerssoan, dy der kaem om it

sûr fortsjinne stûrke fen syn faer to fordobbeljen; den noch de twa

bargedieven, en in snaek dy tsjien jier yn ’t tichthûs west hie. As se

dy man fregene hwerom ’t er sa lang sitten hie, andere er altyd: “om it

gelove”, en as se him den fregene, hwet gelove er hie: “Ik leaude, sei

er, det in oarremans mines wier, en dêr wierne dy dealske hearen fen ’t

gerjucht sa prot oer, det se my gisele en brânmerke hawwe, en dêr noch

tsjien jier lang dweilen, op ’e keap ta, by weve lieten.

Al dizze snaken sûpten dêr yn dy gribus as mûzen. Al oan en oan hearde

men dêr it wird: “Kom, litte wy it bern in bekje jaen! It is better it

jild as de man fordrinsen;” en den gongen de romers en glêzen wer

klinkklank gloria, lustich yn ’t roun. Dit dûrre sa lang det yn ’t ein

it jild op wier en it kredyt der by, en do gong it hjar as alle

seupelaers, det de iene nei de oare bigoun to kleijen det er lardich

waerd. Hja hiene al hwet droege stuten ynskobbe; en it wier nou komd

oan in krouske greauwen en in nuske hirde ljirre, dy’t de kastelein to

bêste jown hie. Mar do dat ek op wier, stie der ien fen de bargedieven

op en sei: “Kom, mannen! den scil ik jimme i’s traktearje op

spallingspek; hingje de tsjettel mar oer;” en mei ien gong er mei syn

kammeraet nei de rúskerne ta om de baerch to heljen. Do se mei dat

sekfol gûd yn hûs setten kamen, stie it hele selskip forwondere fen

sa’n skoan bûk flêsk. “Dat is in prefester!” rôpen se allegearre, “Ik

doar wedzje det er tachtich poun siden hat.” Nou mei alle man to wirk!

Hjir wier ien dy hwet mot en spoennen by eltsoar skrabe; dêr stoe ien

to mêsslypjen; in oar helle wetter ef fitere it fjûr oan. De faem, in

grou Bilfrommis, sa breed as in barte, waerd ûnderwiles sa nijsgjirch,

ho ’t dy baerch der útseach, det se it hast net langer útstean koe. Hja

woelle den it bantsje fen de sekkehals sunichkes los, wipte de sek by

de ûnderste tippen op ’e kop, en skodde it beest der út. Plof! dêr laei

deade Lubbert foar hjar foetten op ’e flier! De faem die in ôfgryslike

gjalp; de seupelbroers, yn ienen stom, waerden bleek as in wytling; de

kroechhâlder, in onbisnoeide feint, stelde him oan as in hôfhoun, omdet

er miende det dit op syn lân waeije scoe. Hy woe by alle heiligen

witte, hwa’t hjir de moardner wier. “Moarde?” sei ien fen de

bargedieven. “Né, man! Dat hat hjir nin pleats. Wolste krekt witte ho

’t sit? Joukeboer hat hjoed slachte; wy hawwe syn baerch kaept, en de

divel, om ús de nekke to brekken, hat him yn de proast fen it gasthûs

foroare. Mar hâld dou dy mar stil; baes! Der scil dy neat fen oerkomme.

It beest heart oan Joukeboer, en Joukeboer scil it ek wer ha. It scoe

my grize, det de man in fear to koart kaem.” Yn in amerij tôgen se

Lubbert nei de skûrre fen de gasthúsboer ta, en dêr hingen se him op

oan itselde bynt en itselde tou dêr se de baerch ôfsnien hiene. Dit ien

en oar joech sa folle gedrús út, det Joukomme, dy tichte oan it heafek

slepte, en noch al wach wier, wekker waerd en premomsje krige det der

altomets ljeafhabbers om syn baerch wierne. Sûnder him tiid to dwaen om

ienders hoazzen oan to toljen gong er yn ’t neaken himd nei de skûrre

ta, om ’ris to fielen eft de sûch der noch hinge. Hy taestte en taestte

al, en foun wol minske-, mar nin bargefoetten, en dat it tsjoedste

wier, it tou, dat for dit nije slachtbeest to swak like, briek stikken,

sa, man, det deade Lubbert boppe op Joukomme plofte, en him ûnder in

skansloper, dy er noch oan hie, biflapte. Dêr laei de âld boer, gûle en

moartsje nin brek, krekt eft de kweade yn de hel him ûnder hie. Syn

wiif, syn bern, de feint, de faem, de houn, it fleach alles nei de

skûrre ta. Bigryp nou ’ris ho forheard dy minsken seagen, do se

Joukomme dêr neaken ûnder de deade proast fen it gasthûs founen. Oan

dat ding koen’ se kop noch stirt fine! Hja fregen al, mar koenen nin

útslútsel krije. Mei dit gefal wierne se danich yn omslach, en stienen

lang yn bistân hwet hjir to dwaen; mar do ’t alles omkomd wier, wier

foart, tocht hjar, de baes. De proast moast der út, it gong sa ’t gie;

it gerjucht scoe oars miene det hja him deabruid hiene; hwent

jisterjoune hie er der noch west om bûter to bistellen, en de boer hie

rju mei him hakketearre oer ’e jilding. Mar ho krigen se him der út? It

roun tsjin healwei fiven en it bigoun al to skimerjen; him fier to

toaijen koe net. De feint fen Joukeboer, in fornimstige jongkeardel fen

Herbayum, wier de jinnichste, dy hjir rie wiste, en hjar allegearre út

de pikel holp. Hja hiene dêr in moai trinten hynzer op stâl, dat sa to

sizzen nin slach noch dien hie. Ienders hien’ se ’t yn de beage foar de

haiwein slein, mar it wier sa weinfljochtich, det se ’t stake moasten.

Om koart to gean, it wier in fjûrskiter! Dit helle de feint fen stâl,

lei der in seal op, en dêr hyste er deade Lubbert mei touwen op fêst,

det de boel forwege noch forwrikke koe, ho det it ek fleach en

slingere; do boun er him noch de teugels mei in pytske yn ’e hannen

fêst, det de proast, hied er in bytsje stiver yn ’e rêch west, hast sa

kreas siet as in ruter. Sa gau as dat spil allegearre klear wier,

waerden de skûrdoarren iepensmiten, en mei ien joech de feint it hynzer

in ûngenadige slach mei de swipe op it gat, det it beest as in reek de

stâl útstau de gasthússteech op. Yn it selde eagenblik fleach de boer

mei wiif en bern, mei feint en faem de doar út, en gûlden allegearre sa

hird as se koenen: “Hâld! Hâld! Minsken, hâld! De proast is op ’e rin!”

It wier in bytsje foar fiven, det de ambachtsljue krekt nei it wirk

gongen, en yn in amerijtiid hien’ je yn en om de gasthússteech in

hûndert minsken op ’e proppen, om it hynzer to kearen. Mar hwet hja

mear gûlden en kearden hwet dat beest gleoner en skrutelder waerd. It

giuwde der op it lêst sa mâl troch, det elts wol graech romte meitsje

woe. Dat wier op in g’lop stritte yn strjitte út, piip op piip del, en

krekt eft it spil sprekke moast, do it hynzer heal Frentsjer sa

trochflein wier, kaem it op it lêst yn ’e gasthússteech wer to lânne.

De gasthúsmantsjes en wyfkes hiene ek fen it mirakel heard; hja wierne

dêrom allegearre al yn ’t spier, en stiene yn ef foar de doar om út to

kypjen. Mar sa gau as hjar patroan op syn hirddraver de hoeke fen ’e

steech omdraeide, en elts gûlde: “Romte mannen!” stau dit hele heapske

yn hús, en hja kjirmen, allegearre: “Bergje jimme! Us hear proast is

gek wirden! Minsken, bergje jimme!” Fjouwer timmerfeinten lykwol

bleauwen op it mids fen ’e strjitte stean om it beest ta stean to

krijen, en dy klapten yn ’e hannen en gûlden sa dierber, det it hynzer

omswong, en de gasthúsdoar, dy wiid en waech iepen stie, ynfleach. Dat

wier mei koegelsfeart de wide gong lâns, it gasthúshôf yn, dwers troch

beibeammen en snijbeantsjes hinne, en do it dêr in slach twa yn

omdraefd hie, scoe der in raem dien wirde om de doar wer út to kommen.

Mar ongelokkich trof it hynzer yn syn rin in plak, dêr in djippe kûle

for in saed fen it gasthús dold waerd, en dêr tommele it hals oer kop

yn. It beest kaem op ’e rêch to lânne, en dêr Lubbert dûbelde hals

ûnder, det de touwen, dêr er mei fêst siet, fen de fal losboarstten.

Nou hellen de gasthúsljue geld en wyld op om it ûngelok fen hjar hear

proast to sjen, en hja seinen allegearre det de man it yn ’e holle

slein wier, en det dy fal him de dea dien hie.

_Domenij._ Hwet tinkt je dêr fen, boer?

_Pîbe._ Lean nei wirken. De keardel scoe yn syn eigen hôf bleaun hawwe.

_Saske._ Ik wit net; dea is sa mâl. En den noch mei sa’n lyk sa

ommoardzje. Fê! It scoe yen grize.

_Gabe._ It wier better, mem, det de proast it ierdryk bidonge, as det

er it gasthús bistiel en jonge frouljue bidoar. Mar kom; hwet oars.

Domenij! nou moat jou neef.

_Domenij._ Hat dy jisterjoune net?

_Gabe._ Ja, Domenij; mar dêr for hat er mei Jieldouw koartegearre. Dat

is lyk.

_Domenij._ Kom, feint! den mar op ’e proppen.

_Domenijs Neef._ Yn it jier fen 1690 learde der in studint to Grins ta

Dokter, dy fen Dockum fendinne wier. It wier in nuvere feint; fiten

útrjochtsje wier syn nocht, en fen biizjen hinge er gear. Do de greate

fekansje oankaem, scoe er wer nei heit en mem ta; mar it wier him dat

jier goeman to Grins gien as de measte fen ús foltsen, hy hie net

oergarre; as er syn pong tsjin ’e wyn smiet scoe er net fier fleane, en

by it eintsje-sluten wier der yn nin bûse fen fesje, bokse ef rôk in

stûr mear to finen. Dos steande op kâlde foetten wier er dochs to

edelmoedich om in oar to soebadden om jild to lien, en hy bigriep om

mar op ’e bonne foi ôf nei Dockum to kuijerjen. Mar in kammeraet, dy

dokter yn ’e rjuchten wirden wier, en de joune to foaren in trop

studinten traktearre hie, forlette him hwet; ek wier it dy deis to

brodzich om hird to rinnen, en hy brocht it oan ’e joun net fierder as

oan Burum ta. It wier healwei njoggenen; hy hie de skoen út ’e liken

roun, en wier sa wirch as in maeits; dêrby bâltte er fen honger, en

jild om yn ’e herberge to gean hie er net. Hy gong dêrom nei in

boerehûs, dat in eintsje fen ’e wei ôf laei. Hy kloppe oan en in himmel

wiif die op, dy him frege, hwet er hawwe woe. “Hy woe de piip wol ’ris

oanstekke”; nou dat koe wol lokke. De studint pypke i’s oan, en makke

in swiet praetsje. Underwiles kaem de faem yn mei in great krintebôle,

dy se yn ’e spine lei; in amerij dêrnei kaem de feint ek mei in

braskoerke, dêr twa flessen brandewyn útkamen, dy er yn in kaske ûnder

it bêd sette, en do sloep er wer foart sa hoeden’ as in skjirkert;

daelk kaem de faem ek wer, dy nou in pûde mei rezinen en in poun

klontsjes hie, dy de boerinne yn it sûkerdjear útskodde. Yn ’e

hirdsherne stie in holpanne mei beu to meuken, en oer it fjûr hinge in

skinke to sieden, dy soms mei de hakke boppe bobbele, en de studint de

kiel útbiet. Earst miend’ er det de ongetiders it margemiel hawwe

scoenen, en tocht’ yn him sels, kom, dat reits ik yn it lid. Mar dêrmei

kaem der in snaek yn, dy him gau yn oare gedachten brochte. Dy keardel

hie in rounbollich breedskaed hoedtsje op, dêr twa swarte linten by del

hongen; om ’e hals droech er neat as in smel himdeopsetsel mei

mûzetosk, dêr in pear silveren knopen yn sieten. Den hie er in

grouwollen baitsje oan; syn blauwe ûnderbroek protte by de knibbels

ûnder de boppebokse wei, en wier yn ’e hoksen fêstboun mei blauwe

strûpen, dy him by syn piper-en-sâlten hoazzen del biggelen. Dêrby hie

er útsneine skoen oan mei in pear útplatte silveren gaspen der op.—Ken

’k dy, ef ken ik dy net? frege de studint yn him sels, en ja wol, man,

hy hie him mear sjoen: it wier in kompenijster, Oeble Fluem, dy alear

wol i’s by syn âlders oan ’e doar kaem mei heidebjizzems, riskepitten

en sokke snypsnaren. Neijerhân wier er bigoun to oefenjen; ek koe er in

bytsje wiersizze, nei it ding him oanjoech; en meast roun er by

ienfâldige wyfkes, dy him it liif fol iten en de bûse fol jild

treauwen. De boer hie freeslik it grou op him, en hie him al ienders

fen it hiem reage; mar syn wiif, dy oan tsjoenen en spoeken leaude, en

dêr in bytsje mank fimele, houdde him for in hillich man. Ek koe er de

line sa moai om ’e reak skeare, det se, alheel mei him ynnomd, net wist

hwet goed eft se him dwaen scoe. De boer wier nou twa dagen nei

Holwerter merke ta, en it wiif, dat den hjar trekken waernaem, hie

Oeble de knik jown om aenstons oer to kommen. En dêr siet er nou al yn

syn bladeren, de piip yn ’e hân, en in sûpke brandewyn mei sûker foar

him. “It is hjoed den bjustere myld, boerinne!” sei er heel teamich en

fliensk. “Ik ha siker switten as in oandrager.”—“Dêr hie ’k al

gedachten fen,” sei de boerinne, “en dêrom hie ’k it slokje al klear.

Kom, drink i’s, Oeble. It is goe’ for it swit yn to druijen.”—“Ik

winskje jo de segen fen de Heare!” sei Oeble, en stiek de hele romer

út.—“Dy bin ’k wol nedich, Oeble!” sei de boerinne: “Ik tankje jo. Men

kin mei dy myldens nin helm yn ’e bûter krije, al is ’t noch sa.”—“Foi,

sok sizzen, boerinne!” sei Oeble wer, “Jou bûter stiet ommers as in

peal; de oare boerinnen mochten wol wolle, det se dat sa koenen as jy.

Mar de waermte scil net lang dûrje, ljea’! De waerlamkes hawwe hjoed sa

blettere, der scil wol gau noardewyn op komme. Hwa is dy jongfeint? Dat

is siker fen jins folk.”—“Né, sei de boerinne, dy man stekt hjir de

piip mar ’ris op.”—“Ik bin fen Grins, sei do de studint, “en scoe nei

Dockum ta; mar ik bin hjir binachte. De boerinne scil my wol in lyts

herntsje yn hûs ynskewiele.” Op dit wird bigoun it wiif to sjen as in

ûl. Né, dat wier fierwei mis; sy koe him net bêdzje. “Nou, den yn ’t

hea,” sei de studint.—“Foi né! sei se, de boer is om utens en ik scoe

frjemd folk ynnimme. Dêr kin nin byt fen komme. Ik wol dy ljeaver in

reispenje jaen.” En mei ien die se de hân yn de bûgel en joech him in

stûr, eft it in nachtbidler wier. De studint, dy seach det syn hoanne

hjir net brette, gong foart, en stie al op ’e drompel, do er noch i’s

omdraeide, en tsjin de boerinne sei: “Mar myn ljeave minske! jow my den

alteas in wébyt, as ’t jo b’ljeaft. Ik ha de hele dei roun.”—“dat de

kou skyt is dines!” sei de faem, joech him in homp, en flapte de doar

efter him ta. De studint wier oars net gau forbûke; mar dit wier him

slimmernôch. Hy tochte aenstons om de forlerne soan. Mistreastich wiek

er fen ’t hiem ôf, en gong yn ’e ûnderwâl fen ’t leantsje sitten,

lynjende mei it kin tsjin syn gongelstokje oan. Mar net lang hie er dêr

sitten, ef in boer op in hynzer, dat in lepsen moal om ’e nekke hie,

kaem it leantsje op draven. De boer bikipe de studint earst ris (it

skimere al hwet) en do-’t-er seach det er noch al moai gnap yn ’e klean

wier, frege er him: “Drigeste nei Kollum, feint?”—“Né, ik moat hjir

bliuwe”, sei de studint.—“Dêrre?” frege de boer, “dat is sa mâl. Hwerom

gieste net nei dat boerehûs ta?”—“Dêr haw ik al west, sei de studint,

mar dêr bin ik hosk. De faem hat my de doar útstompt.”—“Wel, dat is

nuver wirk! sei de boer. Kom, den moat ik it i’s bisiikje. Gean dou mar

i’s mei my, feint.” Gelokkich wier dat de boer sels, dy in dei earder

thús kaem as er sein hie. Underweis en to Holwert hie er frij hwet fen

it bierke preaun, det er in wakker luftich sin en in rynske boi hie. Hy

stapte mei de studint op it hiem, en scoe rimpen de doarsklink

omdraeije; mar mis wier ’t; de doar siet op skoattel. It wiif, dat

earst i’s efter it girdyntsje nei bûten glûpe, wier wakker yn ’t gat

bibiten, do’t hja de boer seach. “Gean gau op ’e golle yn ’t hea!” sei

se tsjin Oeble. “Ik scil sjen det ’k de boer to bêd krij, en den scil

ik jo útlitte. Gau, myn ljeave man! Hy slacht jo oars dea.” Do nou

Oeble biskûl en al it iten berge wier, die hja de doar op, en de boer

mei de studint kaem yn. “Toe, heite, gean sitten,” sei de hûsman, “Al

binn’ wy boeren, wy hâlde dêrom wol fen nijs en selskip. Kom, memke,

hwet haste for ús to bikken?”—“Neat! sei it wiif, “ik tochte det je fen

nacht útbleauw’ne, lyk as je seinen: nou ha ’k neat klear.”—“Ik wier sa

ier slachs, sei de boer, det ik koe mei ién dei ta; hwerom scoe ’k twa

útbliuwe? En it is ek goed det ’k hjir bin; hwent oars hie dy jongfeint

net ûnderkomd. Mar, neat! neat! dat is sa’n bytsje, ljea’! dat is

genôch yn ’t each.”—“Ik kin him wol in brogge klieme,” sei de boerinne

do.—“Kom, kom!” de boer wer, “mienste det syn tonge in seemslearen lape

is? Hy moat hwet waerms yn ’t liif ha, hy hat de hele dei roun.”—Jy

prate goed; sei de boerinne, “ik kin ’t net út in hynstekop sûgje.

Woll’ je ha, det wy hwet pankoeken for him bakke scille, dat kin wol;

moal ha je dochs meinomd.” Dat gong do op stroukjen yn, en lipe ef

pipe, de faem moast for de selde feint it miel klear meitsje, dy se

niis die doar útfierd hie. Hja sloech yn it bisleek om krekt eft se gek

wier; de klitsen fleagen hjar om ’e holle; en hja scoe de boer mei syn

gast wol forgriemd hawwe, sa grimmitich wier se. De studint, dy sjoen

hie hwet der for de kompenijster prefeet ynret wier, tocht yn him sels:

dat scil joun for jimme honje, frjeonen! ef ik scil nin Douwe hjitte.

Wylst de frouljue klearrichheit makken, kaem er gau mei de boer oan ’e

slach, dy him frege hwer’t er fendinne wier, hwet er die, en sa foart

hinne. De studint bychtte alles trou op, en spriek soms balken oan twa.

“Dêr to Grins”, sei de boer, “dêr leare jimme frjemd praten oars? Kinne

jimme alle minsken forstean? Kinn’ jimme ek sa prate as de

hantsjemieren?”—“Om-ende-by, sei de studint, mar alheel net; sa as de

Dútskers, wit’ je? Forline jier ha ’k noch yn Dútsklân west”.—“Ja,

wakker! sei de boer. Wel, ho sjocht it dêr út? Binne de kij en de

bargen dêr lyk as hjir? De poepen bjuwe der in bulte fen; mar it scil

wol wêze as mei hjar sels, smel fen bealch en nin gat.”—“Dêr scil ik

jou fiten fen fortelle, sei de studint, as je mar geduld

hawwe.”—“Jonge, ja, andere de boer; “toe, Auk! dou moaste nou ’ris

swiete, tige by tige swiete pankoeken bakke; ik wit detst’ it de feint

yn ’t hert ginste. Nou, feint! siz op mar.”—“Ja mar, sei de studint, ik

moat je sizze, it is ougryslik; hwent sa ’n skrik as ’k do hawn ha wol

’k for nin tweintich fjirders bûter wer ha.”—“O, dat is neat, andere de

boer;—“forhelje dou mar. Ho hjitste ek?”—“Douwe Agema”; sei de

studint.—“Nou, as ’t dy b’ljeaft Agema. Hwet woeste sizze fen dy

poepebargen?”—“Wel man!” sei de studint, “op in ieremoarn roun ik troch

in freeslik great bosk; ik tochte, dêr komt nin ein oan: mar amper

njoggen ûre kaem ik der einlik út, en do hie ’k in iepen fjild foar my,

dêr in keppel op roun fen wol oardelhûndert bargen. Der wierne fen

alderlei skaei ûnder: lytse, greate, swarte, wite en bonte bargen; mei

rjuchte stirten en ek mei krollen der yn; yn dat gûdtsje wier krekt sa

folle ûnderskie as ûnder de minsken. Hja wiernen ek sa fluch as

koardedounsers; hwent bealgen hien’ se as wynhounen, en it spek siet

hjar net yn ’e wei. Mar der wier lykwol ien ûnder de heap, dy ’t de

foargong hie, dat wier in onwiten ding; fet! en heech! ôfgryslik, man.

Noait ha ’k foar ef nei sa ’n baerch yn Fryslân net sjoen, ef it moast

dy wêze, dêr Auk niis de skinke fen út it goatling helle

hat.”—“Skinke?” sei de boer tsjin syn wiif; “Haste skinke? Foi, ik

wiste net, detste sa flouwe koeste.” De boerinne krige in kleur sa read

as de bloedkralen, dy se om ’e hals hie; tsjinakseljen koe hjir net

helpje; hja bikende det it wier wier. “Kom, Agema!” sei de boer, “Ik

sjen wol, wy hawwe nin koerang; fen honger scille wy joun net stjerre.

Ik bin bliid detste fen dy bargen bigoun biste. Mar ho gong dat do

fierder?”—“Ho dat do fierder gong?” sei de studint. “Wel, man, dy

greate baerch wier sa mâl as in tûr. Eft it beest do krekt wyld wier,

ik wit it net, mar hy wipte den hjir, den dêr hinne; op it lêst rekke

er in heel ein fen ’e keppel ôf, en kaem by in djippe foerge, dêr in

wolf op ’e loer laei.”—“Dy deuker!” sei de boer, “In wolf! Wel, sa mâl

koe ’t net. In wolf, ju! Godtank, det wy sok goed hjir to lânne net

hawwe.”—“Net ha?” sei de studint. “Jûk! Ja, wol! Us lân is der fol fen;

mar hjir rinne de wolven op twa en yn Dútsklân op fjouwer

poaten.”—“Nou, dat is den goed,” sei de boer;—“mar hwet die dy wolf op

fjouwer poaten den? Toe! Dou moaste hwet foart meitsje, Agema; daelk

binne de pankoeken gear.”—“Yn ienen,” sei de studint, “sprong de wolf

op, die in raem, op de baerch, dy ’t er nei in bytsje gewraksel yn ’e

strôt beet krige, en do repte er him slûpstirtsjende foart, krekt en

allyk, kin ’k je sizze, as jins feint, do er dy twa flessen brandewyn

dêr ûnder it bêd del set hie.”—“Hwet seiste?” frege de boer, “ek

brandewyn? Dou bitinkst’ it wrychtich goe’ om de skrik wei to drinken.

Dy eangstme fen Agema biskriuwt hwet! Kom, bring den i’s om, frou.

Baeseftich, Agema! dou bist’ in flinke keardel. Mar dat moast ik dy

noch freegje; hie dy bargedriuwer nin hounen by syn spil?”—“Né, man!”

sei de studint, “dêr siet him de kneep. Oars scoe dy wolf dat wol stean

litten ha. Ik wier der tichter by as de bargedriuwer, en it gong my fen

’t hert det sa ’n skoander beest toskoerd wirde scoe. Ik tochte yn my

sels, is der nou neat oan to dwaen? En je scoene sizze, ho kin ’t sa

gelokkich? krekt laei der in stien foar my, dy ’t ik opnaem, om him de

wolf nei de kop to smiten.”—“Dy moast ek al hwet mâns wêze,” sei de

boer, “as it tsjin in wolf hwet helpe scoe.”—“It wier in ding! Nou! sei

de studint, “it wier in stien, ik scil ’t net forgreatsje, in balstien,

kin ’k je sizze, sa great wol as de krintebôle, dy ’t jins faem niis yn

’e spyskeamer lein hat.” Op dit wird rekke de boerinne alheel út ’e

fâlden. “Ja, heit! sei hja. Ik en Auk.... en ik.... ha in bôle bakke

litten; ik woe jo ’ris útstrike; it is ien mei krinten.”—“Wel, kom,

ljea’!” sei de boer, “Ik wier niis al in bytsje prot op dy; mar nou

hast’ it i’s keuninklik makke. Dy skrik fen Agema leit ús gjin

wynaeijen. Nou, Agema, dou smietste in stien nei dy wolf?”—“Ik smiet

nei dy wolf, andere de studint, “en, man, it wier rekke. Mar do scoe de

bûter jild jilde; sa eang as do bin ’k fen myn libben noch net wêst. Sa

gau as de wolf dy stien tsjin ’e bek krige, liet er de baerch los, en

fleach rjucht op my ta. Hy knerseltoske, en seach my oan mei gleone

eagen: wyt’ je ho, boer? krekt as dy Kompenijster, dy’t dêr efter yn

jins hea leit.”—“Hwet kompenijster?” frege de boer.—“Ei, dat witte jy

ommers wol, andere de studint; “Jins bêste frjeon, Oeble Fluem.”—“O

divel! rôp de boer, “dy snaek? Ik scil him omgean.” Nou, hwet dêr op

folge scil ik jimme mar net sizze. Der waerden stikken snein, det der

omstikken neifleagen. De boer wier oars sa goed as bôle; mar hjir kaem

it sprekwird to pas, as goede lju lilk wirde, wol it hounje. Hy heuvele

syn wiif en faem sa danich út, det se nin turf heech wierne; wyt en

swart forwiet er hjar. Mar yn iens naem er mids ûnder it kibjen de

lampe fen tafel op, en sei tsjin de studint: “Agema, hâld de lampe

’ris! It is wol yn ’e simmer, mar wy scille it fé i’s ôfljochtsje.”—“O,

jy miene dy wolf op twa poaten! andere de studint. Ha ’k it jo niis net

sein? Kom, graech, man! Der is bûter to kjimmen, bigryp ik.” Dêr gongen

se hinne, Agema de lampe yn ’e hân, en de boer in lange bollepyst. Hja

seagen earst yn ’t heafek, dêr wier er net; yn ’e skûrre ek net. “Den

mar by de ljedder op,” sei de boer. “De kompenijster is der yn, hy scil

der ek útkomme.”—“Jonge, foarsichtich, man! sei de studint, “op it hea,

dat is sa noedlik! Meitsje nin brân.” Mar der wier nin bidden tsjin;

dat wier aenstons mei ’t ljocht by de golle op, en ja wol, man, dêr

laei omkoal alheel-en-al ûnder it hea bidobbe. Op hânnen en foetten

riisde er oerein en seach mei gleone eagen troch krok en hearaeijen

hinne, dy him oer ’e holle hongen; switte fen binaudheit, sa haste net.

“Ha je in knipperke nomd?” frege him de studint. “Hjir is in man om jo

to sprekken; dy woe wol ’ris, det je him wierseinen. Hy hat in gast

krige, en syn wiif wol net sizze hwer ’t dy man op onthelle wirde scil.

Kinne jy dat ek riede?” Oeble kâldgnyske ’eris: wel, him tochte, dat

scoe wol op rizenbrij útdraeije. “Dat is omtrint ret, sei de boer, mar

alheel-en-al net. It is bollepyst-smoar.” En mei ien gong er dy

kompenijster profeet sa ûngenadich om, det er foar syn foetten krôlle

as in iel. Op it lêst gong it de studint sels to bot, dy de boer ek

sei, det it profetelean for dizze reis sa greater-nôch wier. Oeble gong

de golle ôf, en syn twa frjeonen him efternei; mar do se op it hiem

kamen, lichtte de boer him noch ’ris fjouwerkant fen ’e soalen, en

slingere him dwers oer ’e wringe hinne. “Dat is nou for dizze kear it

útsetsel, feint! sei de boer. Aste wer komste, scil dyn profecy

neikomme; den krigeste rizenbrij mei bret flesk; hjir net, mar to

Ljouwert, en dêr jouwe se er dy fêst wirk op ta. Nou, gereis! De

groetenis oan ’t folk!” De studint lake him wiles slop, en gong

forfolgens mei de boer wer nei it milhûs ta, dêr de frou en de faem

hjar mei ûlseagen sieten op to wachtsjen. Mar dat bilette de boer net

om ’ris tige mei syn frjeon fen it profetemiel to smullen, en op it ein

oan de boerinne to sizzen, det se hjar bêste bêd yn ’e pronkkeamer

spriede moaste. Dêr slepte de studint as in roas, en de oare moarne

gong er heel foldien nei Dokkum ta, dêr er soun en wol by syn âlders

oankaem.

[Yllustraasje: DE KOMPENIJSTER WIRDT OMSEAME.]

_Saske._ Dêr kaem Oeble keal ôf.

_Gabe._ Mar it wiif en de faem net better, mem.

_Domenij._ En hwer kaem al dy ellinde nou fen dinne?

_Gabe._ Ja, hwer kaem dy fen dinne? As it wiif oan de studint in

frjeonlik gesicht en in goed omstik brea jown hie, hie er hjar net

forklapt.

_Pîbe._ Dêrom, jonge, as in frjemd man dy om brea freget, jow him in

byt. Al mienste, detste noait nin fear fen him wersjen scilste, dou

wiste noait net ho’t in ding komme kin.

_Gabe._ Krekt sa, heit. Der giet neat yn ’e wrâld foar goeddwaen.

_Nift Jieldouw._ Ik hie wol in lyts, lyts forsiikje oan jo, domenij.

_Domenij._ Sprek op, jongfaem. Ik stean alle minsken ta tsjinst. Dat is

myn birop.

_Nift Jieldouw._ Ik woe sa bittere graech, domenij, det je ús ek in

teltsje dienen.

_Gabe._ Ei ja, domenij! Der is sa folle fen de gekheit ynroun, sprek jy

ek ’ris in wiis wirdtsje.

_Pîbe._ It is hjir de forkearde wrâld. De domenijs hawwe oars de

foargong, mar hjir binne jy yn ’t efteroanrinnen.

_Domenij._ Ja mar, boer; it is hjir nin bigraffenis. Wy hawwe hjir in

frjeone-oansit, en dêr is de domenij net mear as de boer.

_Gabe._ As dat sa is, haboes den, hear! Drink as in boer, en fortel as

in domenij.

_Nift Jieldouw._ Ja, domenij is gemiensom. Bigjin mar, domenij, as ’t

jo biljeaft.

_Domenij._ De ljue geane gau ’ris út hjar eigen lân, mar as se it by de

frjemden to kwea krije, dwane se krekt as de jonge fûgels, dy ’t onrie

fornimme, hja fleane nei it nêst, dêr se útbret binne, en siikje treast

ûnder de wjukken fen de âlde. Dit seach men foar jierren noch ’ris oan

in Fries, dy ’t op syn fyftichste jier op in bûtenpleats yn Oeryssel

gong to wenjen. Mannich jier hie er dêr in stil en noflik eintsje

libben hawn, do er einlik yn tsjok waer mei in pear ridders rekke, dy

mienden det hja allinne en nimmen oars de hazzen op syn fjild jeije

mochtene. De Fries spoun wakker tsjin syn bûrljue op, en frege eft de

wet fen de natúr net sei, det de hazzen takamen oan de man, dy se mei

syn noat en koal foerre hie? Mar de ridders wisten him dat mei de wet

fen it gewelt gau to bitsjutten, en hja makken ’t him sa bang, det er

mei al syn habben en dwaen wer nei Ljouwert teach, dêr er berne en tein

wier. Do er feint wier, hie er de stedhâlders fen Fryslân yn ’e kriich

mei folle noed en prikel tsjinne, en dat dreau him om de prins to

Ljouwert noch ’ris op to siikjen, dy him ek noch heel skoan koe en

bilove om him foart to helpjen, hwer ’t nedich wier. Dit wierne nin

moaije wirden, dêr sokke ljue âlde tsjinsten oars meast mei leanje, mar

dy prins fen Nassau miende hwet er sei, en it dûrre heel koart ef hy

stelde de man oan ta boekhâlder fen it hôf, in ding, dat noch al

aerdich joech, en dêr’t fierder net oan fêst wier, as de rekkeningen

fen de prins syn húshâlding nei to sjen, yn oarder to hâlden, en op syn

tiid út to biteljen. Hy koe ’er dêrom ek noch in lytse flaekshannel

ûnder driuwe, dat him riddelik goe’ slagge en boppe syn oar ynkommen

jierliks noch in aerdich stûrke yn ’e húshâlding brochte.

Dizze man wier egentlik fen it bloed fen de Hettenga’s, dêr er de namme

noch ek fen hie; mar syn foarâlders hiene dien as folle Fryske

edelljue, dy hjar perkeminten forrotsje en hjar titels sliepe lieten,

om swietsjeswei yn ’e boargerstân to forranen. Hettinga hie it dêr ek

al sa goed nei syn sin, det er nin lust krige om de âlde rjuchten fen

syn stamme wer op to waermjen. Der wier him yn dy tiden ek to folle oan

fêst om it karakter fen in Frysk edelman op to hâlden; hwent dy do syn

herte troch geleardheit ef trouwe stikken for it lân nin eare oandie,

waerd it bloed onwirdich kard, dat in tige by tige edel foarslachte him

neilitten hie. Mei in bytsje nederiger deugden, tocht Hettinga, koe men

ûnder de boargers in man fen oansjen wêze, en dat wiisden de stikken ek

wer út do’t er in bytsje to Ljouwert west hie.

Ta syn wenje hierde de man in himpen húske op ’e twiebaksmerke, en dêr

hie er net lang wenne ef de bûrren houdden sa’n bulte fen him, det se

him wol op hânnen drage scoenen. Hy wier bileefd en tsjinstich; koe er

immen mei in oantaest wirk gerive, hy stie altyd klear; hwent de man

hie to lang mei minsken omgien om net to witten, det se mei sokke lytse

tsjinsten en in frjeonlik gesicht mear op skik binne, as mei de

greatste deugden, dêr dy glâns net oerhinne stritsen is. Sa wier der

seis jier to Ljouwert omgien, do einlik syn wiif stoar, dêr er tritich

jier mei troud west hie. Syn jinnichste soan, dy er by hjar oerwoun

hie, do in jongfeintsje fen njoggentsjin jier, gong dizze dea droevige

nei; hy wier sa oerstjûr, sa mistreastich, det er ite ef drinke koe. De

heit wier al sa forbûke, mar hy forbriek him om syn soan treast yn to

sprekken, en dat die er mei dizze wirden: “Dyn mem is wei, myn feint!

sei er, God hat hjar opeaske! Mei ús triennen kinne wy hjar net

werhelje, en as wy koenen, scoene wy ommers net meije. Hwent dyn mem,

myn soan, forhûget hjar nou oer dat selde forreisgjen fen dizze ierde,

dêr dou en ik sa bitter om krite moatte. Mar mei koartens scil ik by

hjar wêze, meitsje dêr steat op. As de jierren sa heech binne as by my,

kin it eintsje libben, dat der oer is, net lang mear wêze. Fen dy

allinne, myn soan, moat nou al myn treast, al myn wille komme. Us folk

wennet allegearre op it Fean; hjir is nimmen. Pas tige op; den wirdste

in segen for dy sels en dyn evenminsken, en dou scilste in kroane op

dizze grize hierren sette. Aste mei ’er tiid in tsjep en sedich frommis

wiste en hjar folk goe’ selskip for my is, scil ik hjar as eigen

dochter oannimme, en by jimme beiden wol ik den myn lêste dagen slite.”

Mei dizze wirden liet de soan him in bytsje sizze; mar de tiid spriek

him mear treast yn, as de moaiste wirden dwaen koene.

Ungelokkich wenne der op ’e twiebaksmerke ek in edelman, dy makke det

al de útsichten fen de âlde Hettinga yn inkel fortriet oergongen. De

heit fen dy edelman wier in Dútsker, dy alear as hopman ûnder de

liifwacht fen ’e Prins yn ’t lân komd en foart mei in rike nommele

Fryske frelle troud wier, dy’t hjar bern rju jild neilitten hie: mar

dizze soan, dy mei gewelt grytman wirde woe, hie de bisitters in rêst

stimmende hússtallen mei jild út de hânnen britsen, en dêr wier by de

Minnisten sa folle jild ta opnomd, det de yntressen him alheel yn ’e

groun frieten. Sa wier syn memmeërf for de helte forkromle; en dêr kaem

by det er in greatsk Dútsk wiif troud hie, dy him mear kwertieren yn

syn wapen as jild yn ’e pong bisoarge, en mei pronkjen ek de oare helte

gau opholp. Tsjinwirch wier it sa fier komd, det er neat oer hie as in

meager amptke en syn great hûs op ’e twiebaksmerke; mar dêr biwarre er

noch in skat yn, dy’t foar it each fen in jongfeint moaijer wier as al

de klaeipleatsen fen Fryslân mei eltsoar. Hy hie in jinnichste dochter,

it moaiste frommis dat men ea yn Ljouwert sjoen hie. Oan hjar kleur

seach men det se in Fryske faem wier; hwent hja wier sa blank as in

leelje: mar de eagen wiisden hjar Dútske komôf út; hwent dy wierne as

gitten sa brún, en flonkeren by it hagelwite fel fen hjar foarholle as

de stjerren yn it blau fen de himel. De soan fen Hettinga, dy’t hjar

alle dagen foar ’t raem sitten seach, koe sa folle moaijens net lang

útstean; mei koartens krige hy sa folle smuchte op hjar, det er syn

heit frege om him dit frommis ta wiif to jaen. De âld man hie oan dat

grjimmanke bloed fen heal Dútsk, heal Frysk alheel nin sin: mar hwet

scil men sizze? It wier syn jinnichste soan, dy’t er neat wegerje koe,

en lyk as folle âlders, dy oars heel wiis binne, mar hjar bern mei

slaggen fen goeddwaen formoardzje, stie er ta yn in boask, dat for him

en syn soan in hel op ierde wirde moast.

Hettinga gong den nei de edelman ta om de dochter for syn soan to

freegjen. It wier in boarstich keardel, dy syn dochter net graech oan

in boargersbern jaen scoe, sa bang wier er om de eelheit fen syn stamme

troch smoarch bloed wei to griemen; mar yn syn jildpine dreau er

keappenskip yn syn eigen bloed, en dy de swierste priis bisteegje woe

wier keaper. Hy bigoun Hettinga dêrom aenstons to ûnderstean oer de

hylkspunten; mar dêr woe de man yn ’t earst alheel net fen hearre. Lyk

as alle Friezen, wier Hettinga fij fen dy Hollânske menear om op it bêd

goederen gemien to hawwen en yn ’e pong skaet to wêzen. It boask, sei

er, is nin kompenijskip fen twa keapljue. It is troch Gods bistel it

ynienranen fen in minskepear, dy liif en siele, ho folle to mear it

wrâldske jild, mei eltsoar gemien hawwe. Mar al syn sizzen holp net; de

edelman woe witte hwet Hettinga yn ’e wrâld hie, dy’t yn ’t ein troch

de koer foel, en syn kaptael yn lân en brieven skatte op fyftichtûzen

goune. “Dat falt my net ôf,” sei de edelman,—“Ja! sei Hettinga, “en

hwet mear wirdich is, Hear, as fyftichtûzen goune, hja binne

allegearre, ta de lêste stûr ta, earlik woun. Noait is der in dei

forroun, ef ik koe jouns by it skoatteljen fen myn doar sizze: hjir is

in earlik man bisletten.” Fen al myn goed scil ik myn soan nou de helte

jaen, en de oare helt komt fen sels ta him as ik dea bin.”—“Dat sprekt

goed,” sei de edelman, en ik leau det je miene hwet jy sizze; mar fen

’t nou oan jins dea ta kin der sa folle wetter troch ’e Ryn rinne. As

jou kaptaeltsje den flein wier, koe myn dochter yn ’t nêst sjen.”

Hettinga hie in wakker bytsje nocht om him yn ienen alheel út to

klaeijen, en hy lei der mei alle macht tsjin yn; mar it omtinken, det

syn soan oars net krije koe dêr’t syn sin op wier, forrette him en foar

saun getugen droech er al syn hawwen en dwaen oan syn jinnichste soan

oer. O! hie er witten, mei hwet minte dizze goedens leane wirde scoe,

ivich scoe er dat faei eagenblikje, do er syn hân sette, forwinske ha.

Nou wier de keap sletten. De neistkommende snein foel it pear al fen de

stoel, en yn trije wike wierne se man en wiif. De jonge ljue krigen

binnen ’t jier in erfgenamme, dat in flinke jonge wier, dy rjuchtút

dijde, en dêr pake noch mâller mei wier as mei syn eigen soan. For in

jonge wier it bern wakkere stil en dimmen; mar hy seach as in falk út

de eagen, en as heit selskip krige, siet er folle to harkjen, hwet de

âlde ljue seinen. De âlde man, dy by syn bern ynwenne, hie it

ûnderwiles sa mar hwet matichjes. Sa lang as er him sels drippe koe,

koene de bern him noch fele; mar mei de jierren naem er ôf; op it lêst

koe er nin slach mear dwaen, en do waerd er alheel in skoveling. De

soan wier oars sa slim noch net; mar syn frommis, dêr de greatskens fen

hjar faer en moer ynsiet, hie it ljeaver om ’e earmen as yn ’e termen,

lyk men seit, en hwet hja mei de rjochterhân forpronke woe hja mei de

lofter wer ynskoerre. Mids yn de rijste forkwisting wier se sa earnich

en fûl as in foarke. Op in bosk swevelstokken scoe se ôftingje; de

boden waerden troch it rib foerre, en it wier hjar to folle det hjar

skoanfaer it liif fol iet. Hwet de âld man die om it hjar to goedzjen

it koe allegearre net helpe. Alle dagen laei se him to narjen en to

hjitfolgjen, om him it hûs sa wers to meitsjen, det hy ’er útgong; mar

hy forkroppe alles, goeman. Hwent hy koe nearne hinne, en as er al koe,

op syn âlde dei by frjemden, dat wier ek net folle; onwente jowt

blierren. En den noch de skande fen syn eigen jinnichste soan, det er

him út hûs staet hie! Mar do it frommis dit mislearre, bisike se it op

in oar boech, en bigoun hjar man to pleagjen, det dy syn heit

forstjitte scoe. Nou sizze de Friezen wol det de bern, dy in stypmoer

krije ek in stypfaer krije; mar hjir seach men, det de âlders mei in

kwea snoar tagelyk oan hjar soan wol ’ris in kwea sweager krije. De

soan, forgetten hwet er oan God en de natûr skildich wier, sei syn heit

det er om in oar hinnekommen sjen moast. Dit wird gong de âld man troch

yl en swaerd hinne. Hy siet krekt yn it efterkeammerke in netsje for

syn bernsbern to bûtsjen; mar hy liet net in prikke út de hânnen sakje

en seach stiif tsjin ’e groun, krekt eft er in maling krige hie, dêr

syn earme holle fen sûze. Einlik mei in pear skrille eagen opsjende sei

er tsjin syn soan: “Hwet wird giet dêr út dyn mûle, Ige? Hear ik ’t

goe’? Ik ha dy alles jown dêr ik fyftich jier om switten en bodde ha,

en ta dankberheit reageste my it hûs út. Dit is den myn sonde, det ik

to folle fen dy hâlden haw; dêrfor wolste dyn âlde heit kastije. Yn

Gods namme, lit my net fen honger omkomme. Dou sjuchste, myn foetten

wolle my net fier mear drage; jow my yn dit dyn hûs den in lyts

oertollich herntsje dêr ik myn koarte tiid rêste mei. Ik freegje om nin

plommen bêd, net om it swiete iten fen dyn tafel: in bytsje strie op

dizze ûnderlegers, hwet brea en wetter is alles hwet ik dy bidde mei.

Op dizze wirden folge in amerij stilte; mar to lêste bigoun de soan wer

to sizzen: “Ho scil ik ’t stoalje mei myn wiif? Alle dagen hat sy it

mâl fel oan.”—“Hwette?” sei de âlde man, “Kinste dyn wiif net ljeaf

habbe sûnder dyn heit to forstjitten? Is it biwiis, det in wiif fen de

ljeafde fen hjar man easket, hjir yn gelegen, det hy de stimme fen de

natúr en de tankberheit smoaret? Ik scil de hân net twiske bast en beam

stekke; mar dit is in tsjoede ljeafde. Lykwol net om my; om dy, om dy

sels, myn soan, wêz my genedich! Tink om de segen, dy God oer alle

goede bern útspritsen hat; tink om de lôge fen syn flok dy ivich barne

scil boppe de holle fen de ondogenske. Ear dyn heit en mem, seit de

greate God, den scil it dy goe’ gean yn ’t lân, dat de Heare God dy

jown hat. Mar dy hjar fortreaune faer yn ’t grêf stjitte, wé dy

ûngelokkigen! Hjar wjirm scil net ophâlde fen stekken ek den net as it

fen bûten inkel goud en hearlikheit is.” Dizze wirden troeften ta en

brochten de soan frij hwet fen syn stel; mar krekt eft ’er trijedûbel

yl om syn hert woechsen wier, kaem er gau wer op de âlde team det it

syn wiifs skild wier, mar det syn skoanmoer der ek ûnder roeide, en det

hy om frede mei dy beiden to hâlden, graech hawwe woe det syn heit der

út gong. “Mar hwer wolste den, frege de âld man, det ik hinne scil?

Scille wyldfrjemden de âlde man opnimme, dy’t fen syn eigen soan

forstaet is. Sûnder jild, sûnder breawinning, is biddeljen fen dizze

ûre ôf myn foarlân, om net fen honger to stjerren.” Wylst er dit sei,

dripte him in greate trien by de rimpelige wangen del; mar de soan

bleau as in stien. Yn ’t ein wirch fen al dat preekjen en smeekjen,

naem de âld man it stokje, dêr er ûnder it gean op line, yn ’e hân en

wylst er syn stramme lea oerein skoarre, seach er earmhertich omhégens,

kjirmjende yn him sels: “Onhjirmlike sear docht it! Mar, God, forjow it

myn bern; hy wit net hwet er docht.” Lykwol foar det er de doar útgong,

hie er noch ien forsiik. “De tiid heget; sei er, en ta de winter ha ’k

nin hâld. As God my forwiist om dy noch to bilibjen, ha ’k fjûr ef flam

om my tsjin ’e kjeld to warjen. Ik bin lask klaeid en myn jas, lyk aste

sjuchste, is yn flarden. Jaen my den foar al de nije rokken, dy’t ik dy

meitsje litten haw, ien jas fen dines werom; jow my de minste, dyste

sels net mear drage wolste.” Ek dit forsiik waerd ôfslein; de snoar

grouwde him ta, det se de âlde jassen oan in Jeud forkoft hie. Do bea

de âld man for it alderlêste noch, eft er den net ien fen dy twa

hynstetekken ha mochte, dy’t yn ’e stâl hongen, en do de soan seach,

det er dêr net ôf koe, joech er syn jonkje de knik om der ien fen to

heljen. Dit bern wier do tsjien jier âld, mar hy hie it forstân fen ien

fen tweintich. Mei de hantsjes gear en greate eagen hie er den syn

heit, den wer syn pake, dy earmhertich kriet, oan gappe; mar do syn

heit him de knik joech, roun er fluch nei de stâl ta. Dêr helle er in

skerp knyfke dat oarreheit him to Ljouwerter merke jown hie, út de

bûse, en snei it moaiste tek, dat er fine koe, op eigen manneboet yn

twa stikken. Mei dy stikken, yn elts hantsje ien, kaem er wer yn ’e

keamer en joech oan pake de iene helt. De âld man, dy miende, det dit

it jonkje ynstitsen wier, waerd lilts, spriek nin inkel wird, en smiet

it bern mei it stik tek om ’e earen. Dit wier syn soan den einlik ek to

bot! Hy biskrobbe it bern, det er mear dien hie as him hjitten wier, en

mei dat snijen it hynstetek for pake en him beide bidoarn hie. Mar it

bern joech goe’ reden fen syn dwaen. “Ho kin heit sa op my kibje? frege

it jonkje. Ik miende det jy pake gau dea hawwe woene, en dêr woe ik jo

in hân ta helpe. En tinke jy det dy oare helt fen it tek wei is? Ja,

wol! Dy biwarje ik as goud! Dat stik tek scil ik oan heit tsjin de

kjeld jaen, as heit ek sa âld ’ris as pake wirden is.”

Dit antwird bûke de hirde siel fen it greatske wiif to pletter, en snei

de ûntankbre soan as in flime troch hert en sinen. Hja seagen al it

grousomme fen hjar bistean yn en beide, eft se troch it waer slein

wierne, knibbelen foar hjar teistere heit del, en beane om forgiffenis.

Op dit teiken fen birou sloech de âld man al de ljeafde, dy in faer ea

fielde, wer om it herte. “Scoe in heit, sei er, scoe in heit him net

erbarmje oer syn bern? De forlerne soan waerd oannomd: scoe ik jimme

forstjitte? Dêr is myn hân; alles is forjown, forgetten, útwiske mei dy

triennen, dy ’t ’k út jimme eagen biggeljen sjen. En dou, (dit sei er

tsjin it lytse jonkje) myn ljeave boi! Soan fen myn soan! Kom yn myn

earmen, slaen de hantsjes om myn hals en tútsje dyn pake! Hwent dou

biste it wirdich det in Fries dy ljeaf hat. Frjemd bloed krûpt yn dyn

ieren; mar dyn hert is lotter, suver Frysk.”

_Gabe._ Dêr koen’ je wol in moaije preek op meitsje, domenij.

_Domenij._ Ja, Gabe. En den scoe ik der yn ’e tapassing dit by

sizze:—“O âlden! onthâld dizze skiedenis, en spegelje jimme! Wêz wizer

as dy goede man, dy ’t him omtklaeide foar det er nei bêd gong. Jimme

bern scille jimme achtsje en eare; dit wolle wy hoopje; hwent God en de

natúr hjitte it hjar; mar it wiste is om dêr net op to fortrouwjen. Der

is neat gelokkiger as ôf to hingjen fen him dy ’t yn de himel wennet;

mar dy ’t him ôfhankelik makket fen immen op ierde, wirdt de slaef fen

de grillen fen dat wispelturich gûd, dat men minsken neamt.”

_Gabe._ Dêr seit eltse Fries amen op.

_Allegearre._ Amen, domenij! Amen!

Nift Jieldouw wier sa weak, det it moed hjar fen it teltsje fen domenij

alheel fol komd wier; de triennen stienen hjar yn de eagen. Mar de oare

niften houdden mear fen hwette luftichs, en trunen danich by Gabe, det

er noch ’ris op ’e proppen moast. “Wel, hwa scoe for sokke tsjeppe

fammen as jimme net fortelle wolle? frege Gabe. En o, ljea’, as jimme

wisten hwet in moai teltsje ik noch binefter haw! Mar it is ek in nuver

teltsje. It bigjint mei in riedsel, en as jimme dat riede, wirdt it

aenstons útforteld. Mar as jimme it net riede, den moatte jimme

allegearre aenstons to bêd en fjouwer-en-tweintich ûren wachtsje. Dat

moatte jimme nou sels witte. Jimme bigripe wol, it kin my nin byt

skele.” Hja fregen eft it riedsel ek slim wier. “Slim? sei Gabe, “och

hea! In lyts bern kin ’t riede.” Nou, den moast it mar oangean, seinen

de fammen. Do joech er hjar it riedsel op: “Hwet gelikens is der twiske

in goe’ domenij, en de tonger en de bliksem? Rie, rie, hwet is dat? De

iene rette dit, de oare dat; mar om koart to gean, hja wisten ’t

allegearre net. “Nou, sei Gabe, den winskje ik jimme allegearre goe’

nacht, en as jimme útslept binne, in tige birie oan ’t moarn-to-joune

ta.” Dêrmei gong it selskip út eltsoar: domenij mei syn gasten nei hûs,

de niften grinende to bêd, en Pîbomme nei it bûthús om it fé ôf to

ljochtsjen. Mar de niften wynde dat riedsel al yn ’e holle om en de

nijsgjirgens prike hjar sa fel, det se nin wink yn ’e eagen krigen.

Saskemoi, dy’t noch hwet om krúste om de boel op to rêdden, waerd al sa

fen de nijsgjirgens pleage, en op it lêst bipraetten de niften hjar om

Gabe op it bêd to freegjen hwet er der mei sizze woe. “Ha jimme it sa

slim, sloven? sei Gabe. Nou den moat ik ’t ommers mar sizze. In goe’

domenij dy tongert mei syn wirden, bliksemt foarôf mei syn eksimpel. ’n

Nacht!”