¡WALONG TAON!
At si Maneng ay nababalisa sa piling ng magandang taga Bokawe.
Ang “Mongolia” ay tutulak sa ating lunsod patungo sa Hilaga at
nakahanda nang lahat ang kailangan nina Maneng upang tumakas sa mga
batas na walang awang kaaway sa sariling lupa.
Ang mga Pahayagan ay di nababasa ni Maneng palibhasa’y gulong gulo
ang kanyang diwa at litonglito ang pagiisip sa magusot na suliraning
sarili.
Inakala niya na si Binay ay langong lango sa pag-ibig na kanyang
ipinagbudyakan. Inakala niyang sa kanyang pakikisamang ilang araw
at sa walang patumangang pagyayaman sa kanilang langitlangitan sa
Santa Mesa, ay tahimik na ang butihin niya at masayang birhen; at
tahimik na nga; at lubos ang pakikiayon sa buhay na yaong sariling
sarili; di man lamang natitigatig kahit sasandali; at di mandin
kinakabahan na siya’y lalayasan ng giliw.
Datapua’t si Maneng ay dinadalaw ng isang alaalang nakababalino.
Siya’y yayaon at kaipala’y di na muling babalik pa; magagawa kaya
niyang lumayo ng malayong malayo nang di man lamang makausap si
Mameng?
Si Mameng na bulag na lumusong sa libingang kanyang hinukay; si
Mameng na sakbibi ng panglaw dahil sa kanya; si Mameng na di man
niya iniibig ng tapat, pagka’t di na magagawa ang gayon, nguni’t
pinipintuho naman ng kanyang kalolua, sinasamba ng kanyang diwa, at
nais niyang magawaran ng isang pahimakas; nais niyang pagpaalaman;
at kahit hindi? Hangad din naman niyang bilang baon sa paglalayag at
paglalagalag na parang isang _Samuel Belibet_ ay taglain niya ang
isang huling alaala, isang patibay na muli pa ng sanla na kanyang
pinuti niyaong karnabal na nagdaan.
At ang bahay ni Selmo ay dinayo pagdaka; hindi siya marahil
paghihinalaan nino man, magkaniig man sila ni Mameng, sapagka’t
talastas ng lahat doon na siya’y asawa ni Nati. Doo’y wala marahil
na makasalanang malas na maghihinala man lamang sa kanya ng sanhi
ng kanyang pakay.
At napataong si Selmo ay kaalis pa lamang sa bisa ng _telegrama_.
Umalis, na, ang tagubilin kay Mameng ay gayari:
“Kung si Maneng ay mapaparini, ay sabihin mong hintin ako”--at anya
sa sarili--“kawawa naman, hindi niya dapat na malaman agád ang
sakunang nangyayari sa kanyang asawa.”
Si Yoyong ay nasa kanyang gamlayan.
Pinalad si Maneng na datnan si Mameng na halos nagiisá at tangi sa
isang matandang ali at mga utusan ay walang ibang tao sa bahay.
Parang tiniyap sa pagkakasala.
At ang dalawang puso’y nagtibukang pamuli.
--Mameng--ani Maneng pagkaraan ng isang saglit--ang palad natin ay
linikha mandin upang magdusa, ako sa kasalukuyan ay nasa langit
mandin, sapagka’t ako’y nasa piling mo, nguni’t bakit ba’t ang ligaya
ay saglit lamang dumungaw sa aking puso? ¡Napakaramot!
--¿..............?
--¡..............!
--Maneng!... Di ka na naawa sa akin! Muli mo na naman akong inapi at
napakarupok naman yaring puso na sa luhog mo’y hindi makapaglaban.
Kay itim ng aking kapalaran. Hindi na ako dapat na mabuhay pa sa
kalagayang ito. Bakit pa kaya ako linalang? Talaga kayang may mga
kalolwang linikha upang magdusa? Bakit kaya tayo ginayakan pa ng
tigisang puso kung talagang titibok lamang upang tumangis?
--Mameng ko!... Kung nalalaman mo lamang na sa gitna ng mga suliranin
ko sa buhay ay naroroon ka’t hinding hindi napapawi sa aking ala-ala,
kung nalalaman mo lamang na kahit ako’y tabunan sa isang mapanglaw na
libingan ay saglit pa akong dudungaw upang ang pangalan mo’y tawagin;
kung nalalaman mo lamang at mabubuklat ang lalong kalihimlihiman
niyaring puso, disin ay nabasa mo, na ang iyong pangalan ay na sa
dambana niyaring diwa.
--¡Maneng!... Kay tamis ng iyong mga pangungusap, kay inam ng mga
sumpa mo at pangako, anong bangó ng kamanyang na isinusuob mo sa
akin... Oo, Maneng, kailangan ko ang lahat ng yan. Ulitin mo pang
minsan, upang mawala sa aking malas ang bibitayan kong linikha ng
walang awa mong pagibig--at ang mga luha’y naguunahan sa kanyang mga
mata, at ang mukha’y isinusubsob na itinatago sa balikat ni Maneng.
Anong ligaya ng tinatamasa ni Maneng ng mga sandaling yaon, at anong
saklap ng tangis ni Mameng.
Samantalang ang auto ni Selmo ay humahagibis na lulan si Nati na
nakasandal kay aling Tayang, ay lumalapit; lumalapit sa pinagdadausan
ni Maneng ng huling piging ng kanyang puso.
Si Mameng dala ng kanyang mahinang puso ay nagpatiwakal na muli at
muli pa sa kandungan ng kanyang kasi.
Ang _auto_ ay dumating nang kasalukuyang ang huling halik ay
iginagawad ni Maneng sa animo’y sagang mga labi ni Mameng. Ang
kanilang puso’y nagkadaop nang sumungaw si Nati na nakaakbay kay
Selmo at sa mairuging ina.
At ang kidlat ng sumpa ay gumuhit sa malas ni Nati, ang kanyang mata
ay nawalan ng liwanag, at parang hangal na napahiyaw:
--¡¡Maneng!!... Maneng!... Inaku!... Kikitlin mo ang aking
buhay!...--at napalagmak na walang hininga.
Napa “¡HESUS!” si aleng Tayang, at si Selmo ay nakalimot na sandali
sa kanyang pagmamahal kay Maneng.
Ninasang sugurin, inisin sa isang mariing sakal, alsan ng buhay,
sa biglang sabi; nguni’t nanlomo sa kaamuan ni Maneng na anya’y
“PATAWAD” at payukong hinintay ang ano mang mangyayari.
Handang aalis na sana, nguni’t ang mga kagawad ng Pamahalaan ay
dumungaw at si Maneng ay dinakip. Nagtagumpay ang paglalamay ni
Tomas sa palad ni Maneng.
* * * * *
Pinagsaulan si Nati pagkaraan ng ilang sandali. Ang lahat ng nangyari
ay parang bunga lamang ng isang pagkahibang sa mataas na lagnat, at
ang unang hinanap ng malas ay si Maneng.
Nguni’t ang unang nakita ay si Mameng, si Mameng na luhaluhaan at
gaya ng isang Magdalena ay nananambitan sa pinagtaksilan niyang
pinsan at inagawan ng ligaya. Siya’y nagsisisi.
--Nati!...--anya--¡Nati! Ako’y isang hamak na ginayakan ng isang
pusong mahina at isang kalolwang napakaliit. Ako na dapat magsikap
ng kapayapaan mo, sapagka’t ikaw ay laging mairugin sa ulila mong
pinsan, ako ang nagkanulo at umagaw sa iyong ligaya... dinggin mo
akong sandali, dinggin mong saglit ang aking samo. Ako’y isang
kulang palad sa lahat ng anyo ng kabuhayan. Ako’y isang nahatulang
tumangis magpakailan man dahil sa aking pagkasungabang. Walang bukas
na nakahanda sa akin kundi pawang kutiya at siphayo. Lalayo ako ng
malayong malayo upang ako’y huwag mo nang makitang muli pa Nati. Ang
kasalanang nagawa ko ay sinusumpa ng kaugalian, pinarurusahan ng
mga batas, at di pinatatawad ng mga walang awang mapagaliw sa dusa
ng kanyang kapwa.
--Ang patawad mo--ang patuloy--ang tanging hinihingi kong baon, at
ang aking karumihan ay lilinisin ko ng maputing damit ng “Nurse”.
Pinatatawad mo ba ako Nati?
Si Nati ay walang nawatasan mandin.
--Si Maneng saan naroroon?--ang animo’y baliw na sagot ni Nati--si
Maneng!... Hanapin si Maneng. Siya ay darakpin. Ipinagsuplong siya
ng kaniyang unang asawa. Ako’y kanyang dinaya; nguni’t siya ay
aking minamahal; ayukong siya’y madakip. Inyong patakasin. Inyong
itago at huwag payagang ilibing ng buhay na parang isang salarin.
Ang lagnat ni Nati ay napakataas at di man sinasadiya ay humihilig
kay Mameng at yinakap ng ubos higpit.
--Mameng!... Mameng!... pinsan ko... Kilala mo si Maneng na lubhang
matamis magmahal.... Kilala mo siya... Ito ay iyong talastas...
huwag mong ipagkaila... Tayo’y inulila sa dagat ng walang pampang
na dalamhati. Mahalin mo siya. Iyong patakasin.
Si Mameng ay patuloy ng pagtangis at paghingi ng tawad kay Nati; si
aling Tayang ay walang malay gawin upang hatdang ginhawa ang anak
na naratay; nguni’t si Selmo ang kaibigang tapat ni Maneng bago
naging bayaw, ang lihim na mangingibig ni Mameng ay parang nauupos na
kandila sa gayong panonood ng dagandagang sakit. Nagbihis pagdaka.
Inalam ang sigalot ng bayaw at kaibigan, handang maglagay ng lagak,
nguni’t nalugsong lahat ang mabuti niyang nasa. Nais ni Maneng ang
malibing ng buhay; pagdusahan ang nagawa niyang kamalian sa loob ng
mapanglaw na bilangguang handa ng kapisanan sa mga salarin.
Ani Selmo nang siya’y makausap:
--Maneng!... Maaaring palawigin ang usap, na isa, dalawa ó tatlong
taon. Maaaring mamuhay ka ng tahimik at malaya... At sa panahong
ito’y masisikap natin ang _patawad_. Maaaring ayusin ang gusot na
iyong kinapasukan.
--Selmo!--ang boong tigas na tugon ni Maneng--bayaan mo akong maglinis
sa tiising nakataan sa akin. Hindî ako maaaring tumahimik sa gitna
ng sigalot na aking napasukan sa masamang sandali. Ang huling tawa
raw ay siyang lalong masarap. Kung may buhay pa ay maaari pa ring
lumigaya.
Gayon nga, samantalang ang kalagim lagim na pamamayani ng lungkot
ay naghahari sa kanilang tahanan at sa bawa’t isa nilang puso, ay
boong tapang na yinayakap ang kasawian.
Hiningi sa Tagausig na huwag nang palawigin ang usap; hiniling ng
boong pagsamo na iharap na siya sa Hukuman at ano mang lupit ng
parusa ay kanyang tinatanggap ng boong puso yayamang siya ay may
sala.
At ang mga kaibigan ay nangaguunahang maghandog ng samantalang lagak
upang ang hatol ay mapaglabanan, gayon din ang mga tulong upang
mabawasan ang pasiya ng Hukumang siya ay mabilanggong WALONG TAO’T
ISANG ARAW ay mabago, nguni’t walang ibang isinasagot si Maneng kundi:
“Salamat mga kaibigan, hindi ko na kailangan ang lumawig pa kahit
sandali pa ang laya na sa aki’y bumibigti at nakasasabagal. Tinatawag
ako sa bayan ng mga salarin at panibulos ang aking paniniwala na
yaon ang aking bayan”. ¡Paalam!