Dumating na maluwalhati si Maneng at si Binay sa tahanan ng lalaki.
Si Gorio ay hangang-hanga kung bakit at kakakasal lamang ng kanyang
Panginoon, ay iba na namang babai ang kasama at sa sarili pang
tahanan iniuwi.
--Makikita mo Biyang--ani Gorio--Makikita mo at basagulo na naman
ang taglay ng Mang Maneng.
--Siya nga Gorio; sa tuwing ang ating Panginoon ay magdadala ng
babai dito sa bahay ay kawil-kawil na gulo ang dumarating. Nakita
mo noong Karnabal?
--Oo, at lalong kataka-taká ay iba ang dinala, iba ang naanakang
naghahabol at iba ang naging asawa.
--At ngayon ay iba na naman ang dala rito. Ano kaya ang magiging
buntot ng dalaginding na ito?
--Hintayin natin at makikita mo’t komedya na naman itong walang
pagsala.
Hindi pa natatapos ang salitaan at bago pa lamang halos nagiinit
ang pagkaupo ng dalawang magkalaguyo sa isang maringal na _sofa_ ay
satatawag sa bahay ang isang lalaking anyong buhat sa lalawigan na
may kasamang dalawang kagawad na lihim at isang sa bikas ay Abogado
mandin.
Sinalubong ni Gorio at nang mapagtanto na ang pakay ay ang kanyang
Panginoon, ay ipinagkaila at sinabing _wala roon_, sapagka’t
kinakabahan siya mandin; nguni’t tinangaan siya ng kagawad ng kanyang
_revolver_ at anya:
--Maiwan ka rine at kami ang aakiyat upang mapagalaman natin kung
wala nga.
Kumalat sa boong katawan ni Gorio ang isang kahambal hambal na
kagitlahanan at pagkasilip ni Biyang sa nangyayari ay nasabi sa
sarili ang gayari:
--Sinasabi ko na’t ang basagulo ay di malayo,--at nagdudumaling
tumawag sa silid ng kanyang Panginoon.
--Mang Maneng po.... Mang Maneng. Marami pong tao sa lupa at si
Gorio ay dinadakip mandin. May mga revolver pang hawak.
Napaigtad si Maneng at boong galit na lumabas at sinalubong ang
dumarating:
--Ano ang kalapastangang ginagawa ninyo sa aking tahanan mga Ginoo,
Gorio bakit?
--Ewan po Mang Maneng, kayo po ang kanilang hinahanap.
--Kung ako ang inyong pakay mga Ginoo ay mangagsituloy kayo at huwag
gagamit ng anomang kagahasaan. Huwag kayong biglabigla sa aking mga
alila at ako’y handang makipagtuos kangino man.
At ang mga panauhing di kilala ay nangagsipanhik na lahat sa bahay
tangi sa isang di napakilala at naiwan sa lupa; siya’y si Tomas na
siyang may pakana ng lahat.
--Ano ang aking maipaglilingkod sa inyo, mga Ginoo upang magkalutas
tayo agad. Sino po ang ikinararangal kong kausapin?
--Ako po Ginoo, upang tayo’y magkadalian, gaya ng inyong sinabi, ay
siyang ama ng babaing inyong itinakas buhat sa Bokawe. Nalalaman na
ninyo? Ako ang ama ni Binay. Saan siya naroon?
--Marami pong salamat--ang tahimik na tugon ni Maneng.--At ano po ang
aking maipaglilingkod? Ipagpaumanhin ninyo ang di ko pakikiharap,
sapagka’t tunay na hindi ko kayo nakikilala--at dumungaw sa silid
at tumawag.
--Binay!--anya--Parini ka’t narito raw ang tatang.
Natigilan ang panauhin sa katiwasayan ni Maneng na di man nababahala.
Hinarap silang muli ni Maneng at anya:
--Ipagpatawad po ninyo sa amin ang kabiglaanan ng pagluwas; nguni’t
inaakala ko pong hindi ninyo sukat ikabalisa, sapagka’t si Binay ay
nasa sarili niyang tahanan. Ako ang kanya pong asawa.
At si Binay ay lumuhod sa ama, at anya:
--Ang anak mo tatang ay hindi tumakas upang pairugan lamang ang
maling pita ng katawan. Ang anak mo po’y sumama sa kanyang asawa,
bagay na di mo po dapat na pagtakhan. Ito’y tumpak at kinakalinga
ng mga Batas.
--At kayo ba’y kasal na Binay? Bakit di na ninyo ipinatalastas sa
akin?
--May ilang buwan na po tatang; nguni’t sa mga ganitong pagkakamali
na ang puso ay siyang namamahala sa tao, ang agarang hatol ng iba
ay nawawalan ng saysay sa harap ng katotohanan, kaya ama, patawarin
mo ang aming kamalian at igawad mo sa mga nabiglaanang anak mo ang
inyong pala. Kami ay nasa biyaya ng Poon.
Si Tandang Atong (ang ama ni Binay) ay natigilan.
Ang dalawang Kagawad na lihim ay naglipatan ng tingin at inakalang
sila’y kalabisan na roon at madaling napaalam.
Pagkaalis ng mga _secreta_ ay sinalubong ni Tomas at tinanong:
--Ano ang nangyari mga kaibigan?
--Ah!... Ang _rapto_ na siya naming sapantaha ay gumuho at ang
galit na ama gaya ng maaasahan ay gumuhong lahat din sa pakikiayon
sa manugan na mayaman, mabikas at ang diwa’y busog sa tanglaw ng
talino.
--Oh namamali kayo ng sapantaha, ang ginoong yaon na inakala ninyong
isang matalino ay isang hangal na hindi marunong magpapanatili ng
kaligayahan na ikinatiwala ng palad sa kanyang kapamahalaan.
--Hindi ko makita ang inyong sinasabi?
--Hindi?... Kahit ninyo ipikit ang inyong mga mata upang huwag makita,
kahit ninyo takpan ang inyong mga tainga upang huwag maringig, ang
dapat na mangyari ay mangyayari at gaya nang ako’y inyong kausap
ngayon ay magiging panauhin sa pook ng mga salarin ang palalong
mayaman na inyong sinasapantahang batbat ng liwanag ng katalinuhan.
--Hindi ko malaman kung bakit at sa isang tao na may marangal na
gawi, bagamang palalo; may dakilang asal at mapitagan hanggang sa
lalong mapanganib na katayuan na, ang lalong malakas na diwa ay
nadudupilas at nababalisa; at sa isang taong tahimik na sa gitna ng
sigwa sa buhay ay di nababalino at di nakalilimot sa mga aral ng
dakilang asal, kahit na magipit ng isang kagipitang likha mandin ng
kanyang kapangahasan; hindi ko malaman kung bakit at sa isang tao na
gaya noon ay nagbubuko ang iba ng masasamang nasa. Hindi ko malaman
kung bakit dapat na mapabilang sa mga salarin.
--Ako po ang tanungin mo at ako ang makaaalam kung bakit--ang salo
ng kasama.
--Turan mo nga po--ani Tomas.
--Sapagka’t isang hapon na di ninyo dapat na malimutan ay ipinasukat
sa inyo ng taong yaon (tinutukoy si Maneng) ang makintab na baldosa
ng _La Campana_.
At ang dalawang tiktik ay nagtinginan na wari naala-ala ang isang
pangyayaring nakabalisa kay Tomas.
--Hindi dahil doon mga Ginoo, hindi dahil sa ako’y kanyang tinampalasan.
--Ay dahil sa ano?
--Dahil sa inaakala ko na ang batás ay may sariling bisa sa harap
ng mayaman at dukha man.
--Ano ang ibig ninyong sabihin?
--Na si Maneng, ang asawa ng taga Bokawe, ang mayaman, matalino,
makisig na lalaking tahimik na tahimik ay nasa sa lilim ng kapamahalaan
ng mga Hukuman, pagka’t siya’y lumabag sa mga batas na nagpapanatili
ng kapayapaan ng ating Kapisanan.
At nang huwag kayong magalinlangan ay alamin ninyo na si Maneng ay
_makalawang pakasal_, at ang ganitong paglabag ay pinarurusahan ng
boong higpit.
--Ah, yan po’y hindi sa amin nauukol Ginoo. Wala po kaming karapatang
magusig. Kami ay mga galamay lamang na ginagamit upang mapapanatili
ang kapayapaan at ang mga Batás ay igalang at pairalin.
At ang tatlo’y naghiwalay.
At si Tomas ay tumungo sa Pasulatan upang yumari ng isang tudling
na mahayap na magpapasakit ng gayon na lamang kay Maneng.