Iniwang sandali ni Maneng sa kanyang biyanang babai ang mutya niyang
si Nati at sa pagka’t talastas na kung ano ang sanhi ng pagyao ni
Manéng na dili iba’t ang paghahanda ng kanilang paglalakbay na
binabalak, ay di man tinutulan muntik man.
Pagdaan ni Maneng sa Bokawe ay napataong nakadungaw ang masayang si
Binay, kaya’t lumunsad si Maneng na parang doon talaga ang kanyang
pakay.
Naganyong mabalasik si Maneng na animo’y larawan ng lupit, samantalang
si Binay naman ay parang sabik na sabik at walang anomang nangyayari
na sumalubong sa asawang dumarating. Kay inam nilang magpakunwari.
--Maneng--ani Binay--Anong laon nang di mo idinalaw sa akin. Bakit
nga kaya’t tila nagtatampo sa akin ang tanging giliw ko?
--Dapat mong mahulaan--ang saad ni Maneng ng boong saklap.
--Dapat kong mahulaan ang ano Maneng? Ako’y ginugulo ng iyong anyo.
Tinanggap mo ba ang liham kong kita’y inaantabayanan?
--Oo, Binay, at talagang tinikis kong hindi dumalo upang yumaon sa
akin ang masamang sandali.
--Masamang sandali? Ano ang dahilan aking Maneng?
--Ang dahilan?...
--Oo, ang dahilan Maneng. Linawin mo nga sa akin?
--Naaala-ala mo ba ang kalagimlagim na sandali nang ang auto ko at
ang sasakiyan mo’y nagkabangga, ay iginawad sa iyo ng aking mga
kasakay ang isang _imperdible_?
--Oo, nguni’t kasintahan ang sabihin mo at hindi kasakay.
--Kahit na gayon. Ang imperdible ay saan naroroon?
--At ipinababawi ba? Pinagsisihan ba ang pagkakagawad noon sa akin...
Dapat niyang malamang yao’y hindi ko hiningi.
--Hindi nga, nguni’t ibig ko lamang makita ang imperdibleng yaon.
--Nakatago at aking minamahal, sapagka’t sa _Kaniya_ galing.
--Nakatago at iyong minamahal?
--Oo Maneng at nagtataka ka?--Si Binay ay nagagalak sa panibugho ni
Maneng.
--Bakit hindi? Ang imperdibleng yaon na gawad niya ay minamahal ko
pagka’t yao’y kaloob mo sa kanya at sa paggagawad niya sa akin ay
parang naging paraan na ikaw ay nahilig sa aking pagmamahal, hindi
ba Maneng?--At ilinapit ang kanyang katawan kay Maneng na animo’y
naglalambing.
Lumayo si Maneng at pinagmalas ng isang malas na punong puno ng
kutiya si Binay, at saka nagpatuloy.
--Kay inam mong magpakunwari. Sinabi mo ng boong katiwasayang ang
imperdible ay iniingatan mo. Ito’y isang kabulaanan; sapagka’t ang
imperdible ay nasa isang lalaki na pumupugay ng aking karangalan
kung ako’y nakatalikod, nasa isang duwag na magnanakaw ng dangal....
--Maneng!.... Dahan-dahan; ang isang lalaking marangal ay hindi parang
isang hampaslupa na nagtutungayaw sa likod ng tinutungayaw. Tangi
sa roon ay hinahamon kita na di mo mapatutunayan ang mga paratang
mo; samantalang ang aking sa iyo’y ipinararatang ay patutunayan kong
lahat.
--Nasan ang _imperdible_? Ipakita mo sa akin at nang mabunyag ang
kabulaanan mo.... Ako’y hindi nalulungkot kung ikaw ma’y nagbago ng
suyo. Makaaasa kang di kita titigatigin; nguni’t ang di ko matutulutan
ay ang ako ang maging tagabayad ng mga sirang kasangkapan.
--Ikaw ang bulaan Maneng--at nagtindig at nangangatal na kinuha ang
_imperdible_ na isinauli ni Tomas.
--Narito--anya--kilalanin mo ang sangla mo kay Nati na kanyang
pinalibhasa at pinawalang halaga. Minamahal ko sana, sapagka’t ang
pangalan mo’y naririyan; nguni’t palabintangin ka at inialis mo sa
akin ang kita’y pagpitaganan... Naririyan ang iyong _imperdible_--at
ihinagis sa kandungan ng binata.
Nagulat si Maneng sa di inaantabayanang nangyari at sa dapat na siya’y
magalit ay siya ngayon ang di makaimik sa harap ng katotohanang
kanyang nakikita.
Aling _imperdible_ ang kanyang nakita kay Tomas? Ito rin, itong ito;
nguni’t bakit na sa kay Binay?
Samantalang ito’y nagsalimbay sa kanyang hinagap, si Binay ay
nagpatuloy:
--Nalalaman kong gaya ng lahat ng bulag na asawa ikaw ay lubhang
panibughuin, salamat Maneng sa tandang ito ng pagiingat mo ng
karangalan, mainam yaon kahit na ako’y ipinalagay mong isang _maawain_;
nguni’t ang dito’y natatago, ang nalalaman mo, ang iyong tangka na
aking nahulaan, ay ang makipagkagalit ka sa akin sa gayong paraan;
nguni’t Maneng, maghunos dili ka. Alalahanin mong ikaw at ako ay
iisa sa harap ng Dios. Alalahanin mo na maaari nating paglalangan
ang iba, nguni’t tayong nakatatalastas ng ating ginawa, tayo’y di
natin madadaya.
At lumapit, na pamuli kay Maneng.
--Ngayon Maneng, ang imperdibleng yan na hinahanap mo ay may matuwid
kang mainis nga sa panibugho, nguni’t di sa akin, kungdi sa iyong
Nati, na di natutong magmahal sa iyong alaala.
--Aking Nati!...--ang pakunwari ni Maneng.
At inakbayan ng kanyang bisig si Binay na hinigpit sa kanyang dibdib,
upang mapaamo marahil.
--Hangal!...--ani Maneng,--Maaari bang ang ibang babai ay aking
mahalin samantalang ang panunumpa ko ay sa iyo iginawad?
At ang babai, babai palibhasa ay napalamuyot sa mga alo ni Maneng
at ang kangina’y nagkakagalit mandin, ngayo’y pamuling nagsilusong
sa dagat ng ligaya.
At sinamantala ni Binay ang ganoong kahinaan ng puso ni Maneng, na
linasing na mabuti sa suyo at lamyos at nang makaraan ang ilang
sandali ang lalaki ay nangusap:
--Binay--aniya--Patawarin mo ako sa aking kabiglaanan. Ang _imperdible_
ay tanggapin mo at di ako sino upang bumawi ng isang bagay na di sa
akin galing.
--Itatago ko at tatanggapin ng boong puso bagamang umaapaw sa akin
ang poot sa pinanggalingan niyan, sa babaing nagnanasang umagaw ng
aking ligaya; nguni’t sa kasawian niya Maneng ay nasa piling kata
at ako’y iyong minamahal, ano hindi ba Maneng?
--Nang boong puso Binay, ng boong kaluluwa.
--Ayaw ko nang mawalay pa sa iyo Maneng. Ang tukso ay lumiligid sa
akin at ang panganib ay lumiligid sa iyong ibig kang iwalay sa aking
piling.
--Bakit Binay?
--Ipinatatalastas ko sa iyo Maneng na ni isang sandali ay di na ako
makapagiisa. Natatakot ako sa mga katotohanang umaagaw sa aking
katahimikan.
--Ano yaon Binay, ipagtapat mo sa akin at aking lulunasan pagdaka.
--Sa ikaw ay nasa ibang piling Maneng, at gaya ng asawang mairugin
ako’y nananaghili.
--Na ako’y nasa ibang piling ngayong ako’y naririto at iyong iyong
magisá?
--Oo, Maneng ikaw ay nagkamali, nguni’t pinatatawad kita. Di na ako
hihiwalay sa iyo isang saglit man.
--Ano Binay ang ipinagkamali ko?
--Napakasal ka kay Nati. Hindi ba? Pabulaanan mo sa akin Maneng ang
katotohanang iyan, at alang-alang sa salita mo’y paniniwalaan kita.
--Oh, hindi, hindi; kailan ma’y hindi ko magagawa ang gayon--ang
animo’y baliw na tugon ni Maneng.
--Pabulaanan mo Maneng ang Pahayagang iyan na nagbabalita ng isang
paninirang puri--at iniabot ang Pahayagan.--Pagusigin mo kung sino
ang naglathala.
--Oh.... yan ay kabulaanan ng mga manunulat. Pag-uusigin ko....
--Oo, kabulaanan nga; at hayan pa ang isang pakana ng mga kaaway
mo--at iniabot ang kasulatan ng kasal nila ni Nati.
Kung ang lupa ay mabuka at linamon si Maneng, kaipala’y minabuti
niya kay sa nangyaring yaon. Malaong di umiimik at napalagmak sa
panlolomo. Ang pawis niya sa noo ay butil butil na sumisibol.
Si Binay ay agad lumapit at anya:
--Maneng, huwag kang malumbay. Ano sa akin kung _siya’y_ isang hangal
na sumugba sa ningas? Ang karangalan ay akin at ang kapintasan ay
nasa _kanya_, sa _kanya_ babagsak ang pula. Makalilibo ka mang
ibigin ng ibang babai ay di ko pinipigil ang iyong laya. Ibahin mo
ako Maneng, nguni’t sapagka’t ako’y asawa mo, ay dapat na ang gabi
ay ibigay mo sa akin, sapagka’t yaon ay akin. Hindi ba Maneng?
--Salamat Binay, kay laki ng iyong puso.
At ang dalawang magasawa ay magkasamang lumuwas sa Maynila pagkatapos
na makuhang lahat ang mga ari-arian ni Binay.
Napatayo si Maneng sa isang katayuang mapanganib, nguni’t ano ang
magagawa sa yaon ay likha ng mga pangyayaring di maiiwasan?