Magdamag na papihit-pihit si Maneng sa kanyang malambot na hihigan;
ginugunita ang magusot na suliranin ng buhay na likha ng pagkakataon.
Ang kanyang maling sapantaha kay Nati na inakala niyang siyang naggawad
ng imperdible ay bumabalisa ng gayon na lamang; at sa isang kapusukan
na hindi niya pinagtatakhan, si Tomás ay nasa pagamutan ngayon at
siya ang dahil. Pagkakataon din ang naghatid sa kanya upang si Mameng
ay samyoing di kinukusa, at ang palad na di pa nasisiyahan mandin ay
iliniwanag pa sa kanya ang magusot na kasaysayan ng _imperdible_ na
nang magkalupit-lupit ay ang babaing ngayo’y asawa na niya bagaman
lihim na lihim ay siyang di tapat sa kanyang pag-ibig at pangalang
kanyang ikinatiwala.
Mga pakana ito ng magusot niyang palad na naghahatid sa kanya sa
pook ng lagim, bagamang siya’y kasalukuyang lumulutang sa mga alo
ng kapanahunan.
Parang isang mahabang _pelikula_ na humaharap sa kanya nang gabing
yaon ang kapalaran ng mga birhen niya, na may iba’t ibang anyo at
kiyas.
Si Orang at si Binay na kakampi ng kataksilan sa kanyang mga malas
ay nasa kabilang dako. Tumatangis ang una na nakayupyop sa kanyang
sanggol. Si Binay ang pangalawa ay nagagalak na ipinagwawagi ang
kasulatan ng kanilang pagiisang puso.
Sa kabilang dako ay si Nati na natutupok sa panibugho dahil sa
pangyayaring di inaantabayanan nang gabing yaon, at ang kulang palad
na si Mameng ay walang ibang panimbulan sa lawak ng pagkasawi kungdi
ang tangisan ng lihim na lihim ang kanyang pagkapariwara.
Wala siya nang kaligayahang makahayag man lamang at makapagsabing
_Ang makata ko ay si Maneng_.
Nagsisikip sa ulo ni Maneng ang kaniyang kapalaran na napakagusot at
anya sa sarili: Kung si Orang ay naging isang babaing tapat, sana’y
natipid ang pagdaloy ng maraming luha; sana’y kakaunting puso ang
tumangis at kaipala’y di ako ang sanhi.
At pinilit na hinanap si Morfeo, nguni’t ang Diyos na yaon ng
pag-idlip ay mailap sa kanya at magdamag siyang pinagtampuhan.
Si Nati ay balisang balisa rin, ibig niyang makita si Maneng. Ibig
niyang mabasa sa anyo noon ang bakás ng mga nangyari ng gabi ng mga
_BIRO_. Ibig niyang maringig na muli pa ang bulong na: _INIIBIG
KITA_ sa kabila ng hinala na ang _imperdible_ ay ibinigay niya kay
Tomas, yaong binatang pagkakilala na niya ay panay nang sigalot ang
dulot sa kanilang kalagayan.
At si Nati ay nagtindig at sumulat kay Maneng ng gayari:
“Maneng niyaring buhay:
“Magdamag akong di pinatulog ng pangyayaring nagdaan.
“Talaga nga yatang sa pagkakamali nagbubuhat ang ikinasasawi ng tao.
“Nagkamali ako ng pagkagawad ng _imperdible_ na ala-ala mo sa akin,
sa babaing nasawi na ating nabangga noong paroon tayo sa Marilao,
kamaliang naghatid sa iyo sa isang panibughong lihim hangga sa
mabulalas at isang kulang palad ang natampalasan. Ito’y natanto ko
kay Mameng.
“Nagkamali akong muli nang pakikipagpalit ng balatkayo sa aking
pinsan, at kamaliang naghatid sa akin _sa nalalaman_ mo na di ko
ikaidlip sandali man.
“Parini kang agad Maneng ko at pabulaanan mo ang aking mga sapantaha.
Kawawa naman si Mameng na hindi ko pa pinaniwalaan kahit na ano ang
sabihin sa akin. Kung bakit bumigat na biglang bigla ang loob ko
sa kanya, gayong kung siya ay napanganyaya man ay walang ibang may
kasalanan kung di ako.
“Parine ka Maneng sa lalong madaling panahon at hanguin mo ako sa
lawak na ito ng kapighatian.
“At ako’y may ibabalita sa iyo na isang malaking bagay na iyong
ikagagalak. Hindi ko maipagkatiwala sa liham ang lihim na ito. Ibig
kong basahin sa iyong mga mata ang dudungaw na ligaya kung ang
balitang ito’y iyong tanggapin.
“Hulaan mo Maneng kung anong mabuting balita yaon, at sa unang
pagkikita natin ay siya mo agad sabihin sa akin, hane?
“Pipilitin kong huwag mahalata ni Mameng na ako’y nagaalinlangan
sa kanyang kalinisan at kung nais mong mailigtas siya sa maling
sapantahang ito ay parine kang agad at pabulaanan mo nang mawala sa
aking gunita ang makasalanang paratang na tumutupok sa aking kalolua.
“Tanggapin mo ang talagang iyo lamang na ala-ala ng iyong”
_NATI_
At pagkaumaga’y dalidaling dumalo si Maneng sa tahanan nina Selmo,
pagkatangap ng liham.
Si Mameng ang tinamaang unang-una ng kaniyang malas, ang mukha ay
namamarak at mandi’y magdamag na naglamay.
Kawawang si Mameng na hindi man lamang maisilay ang titig sa makisig
na binata.
Sino ang makapagsasabi na ang binatang yaon ay siya na lamang laman
ng diwa ng apat na dalagang bayani ng ating kasaysayan?
At sino ang di maniwala sa mga lalang ng panibugho sangayon sa iba’t
ibang anyo na dinadanas ni Maneng?
Kung nababasa lamang natin sa mga pangyayari ang mga bunga ng maling
hinala, kaipala’y iniwasan natin na huwag tayong maging parang isang
kasangkapan na iyinayari ng Tadhana ng kapangyayaan ng mga walang
malay na madalas na maging sawi.
Disin ay naiwasan nating ang maraming kalunos-lunos na pangyayari
na pawang utang sa mabilis nating hatol.
[Duplikadong teksto]
Di naglipat sandali at dumating si Nati at ang dalawang puso’y
nagkaniig:
--Ako’y binalisa ng iyong sulat Nati, at narito ako upang hugasan
agad-agad ang marurumi at makasalanang sapantaha mo laban sa kulang
palad na si Mameng. Siya ay isang matimtimang babai, tapat na pinsan
at taga-pagtanggol mo tuwina. Nalalaman mo bang may kasalanan ka sa
akin?--Si Maneng nang mga sandaling yaon ay guro ng kabulaanan.
--Ano yaon?
--Ang _imperdibleng_ gawad ko sa iyo ay hindi mo minahal dahilan
lamang sa galing sa akin. Ano?
--Maneng, huwag mong sabihin yaon. Ang _imperdible_ ay ipinagkaloob
ko sa babaing kamuntik mo nang mapatay. At bagaman ako’y nabigla
nang pagkakaloob ng isang bagay na ala-ala mo, ay inaasahan kong
yaon ay di mo dapat na ikagalit.
--Kung hindi ipinaliwanag sa akin ni Mameng, disin ay sinumpa na
kita. At talagang iliniligtas din tayo ni Bathala; at kung nagkataong
ikaw ang aking natagpuan nang mga sandaling yaon na si Tomas ay
pinagulong gulong ko sa palamigang “La Campana”, kaipala’y nalagot
ang tanikala ng ating pagiibigan; nguni’t nakatagpo ka ng isang
tagapagtanggol: si Mameng.
--Salamat na lamang Maneng at naniwala ka, disin ay naging sawi ako
kung napadala ka sa iyong maling sapantaha. Maala-ala ko Maneng,
nahulaan mo ba ang aking ibabalita sa iyo?
--Ano yaon Nati, tunay na hindi ko mahulaan. Ano kaya yaon?
--Ilapit mo ang tainga mo at aking ibubulong...
.................................................................
--Nakú?...
Si Maneng ay parang binusan ng tubig sa balitang tinanggap.
--Oo,--ang dugtong ni Nati--at kinakailangang lutasin mo kung kailan
natin pagiisahin ang ating puso nang huwag mabunyag ang lihim. Kailan
tayo pakakasal?
Kung isang lintik ang bumagsak sa harapan ni Maneng ay di marahil
nabahala ng gayon na lamang; ngunit....... ¡Ama na naman!... At
kailangang pakasalan si Nati, upang maikubli ang lihim na yaong
nagtitimpalak ng kanyang kasalanan.
Si Selmo ay mahal ni Maneng at di ibig dulutan ng anomang sama ng
loob, dangan at ang puso niya’y napakarupok sa harap niyang Bathalang
may laman at may buto, at may mga ngiti at titig na naghahatid sa
lalaki hanggang sa kahamakhamakang kalagayan.
Paano ang kasal nila ni Binay? yaong inaakala niyang taksil na asawa,
at lilo sa pagibig ay siyang may ganap na karapatan sa kanyang palad.
Ang mga batas ay napakalupit sa ganitong mga kasalanan, kaya’t di
siya nakasagot kay Nati, at anya pagkaraan ng ilang saglit:
--Bahala na...--at napaalam na parang may humahabol. Nagmamadaling
yumao.
At ang bulong sa sarili:
Bakit walang Batas na nagsasauli sa dating kalagayan ng lalaki kung
ito’y pinagtataksilan ng asawa?[1].
Sukat na ba ang ipagbunyagan na siya’y isang _sungayan_, sa pamamagitan
ng pagbibilanggong ilang taon na hindi naman lumalalo sa kahatulan
lamang ng Hukuman na takda ng mga batas pagka’t kinakalag naman
pagdaka ng Gobernador General sa pamamagitan ng pagpapatawad?[2].
[1] Nang sulatin ang nobelang ito ay hindi pa pinagtitibay ang _Bill
de Devorcio_.
[2] Nang panahon ni Harrison, ang ADULTERIO ay ipinagdurusa lamang
na mga ilang buwan.