Napaurong si Orang nang masalubong ang nangagsidating na baga mang
nangakabalatkayo ay walang antifas at bilad na ipinakikilala ang
kanilang mga mukha.
Si Yoyong na lalong mukhang hangal nang mga sandaling yaon si Nati
na animo’y larawang lilok na nagbabadha ng _PANGANIB_, at si Selmo
na sa gayong mapanganib na pangyayari ay tahimik na tahimik na
animo’y walang anomang malaking bagay na nangyayari ay sunodsunod
na lumunsad.
Si Mameng sa kabilang dako ay gulilat na sumaklit sa leeg ni Maneng
na noo’y nasok sa silid.
--Mameng--ang anas--Ang sigwa ay dumarating.
--Nalalaman ko nang lahat Maneng. Nalalaman kong ang puso mo’y linuray
ng babaing yaon na kinatulong ni Yoyong na kapatid ko sa paghukay sa
libingan ng iyong puso. Ang kanilang kamalian, ó sa malinaw na sabi,
ang kasalanan ng kapatid ko sa dulang ito ng buhay ay binayaran ko
na ng labis at labis.
--Yaon Mameng ay naligtasan na natin. Si Orang ay yumaon na tumatangis
at nagugunita marahil ang kaniyang pagkakamali na ako’y kanyang
paglaruan; nguni’t siya rin ang hangal sa kanyang sarili; ang kanyang
palad ang kanyang pinaglaruan at siya rin ang humukay ng libingan ng
kanyang pag-asa. Nguni’t si Anselmo, si Nati at si Yoyong ay narito
na at tayo ang pakay--at ang dugtong--Ayoko nang ako’y kanilang
abutan. Wala akong mukhang ipakikiharap sa kanila kung aking mababasa
sa kanilang anyo na sila’y may hinala sa _GINAWA_ natin.
--Ay paano ang mabuti?--ang tanong ng dalaga.
--Lumabas kang agad at ikaw ang bahalang magtangol ng karangalan
natin. Sabihin mo ang lahat mong naringig kay Orang at sabihin mo
ring ako’y yumaon upang sila’y paghanapin. Magsinungaling ka kung
kailangan. Gamitin mo ang lahat ng paraan upang maligtas ang ating
puri.
At si Mameng ay lumabas pagdaka, samantalang si Maneng ay nagkubli sa
isang sulok na kanyang mapagtataguan; sulok na malapit sa kabahayan
at nagtutulot na kanyang maringig ang lahat ng paguusapan. Ang sulok
na kinalagyan ni Mameng. Nagpalit sila ng papel; ngayo’y siyang
makikingig ng paguusapan.
Sina Selmo at Nati ay nakiyat samantalang ang ugaw na si Yoyong
ay sumunod kay Orang sa nasa marahil na gumanti sa kapanganibang
kinatatayuan ni Mameng at kahit na sa sapantaha man lamang ay
pagkasanlan siyang kasintahan nga ni Orang.
--Aling Orang--ang bati ni Yoyong--Pahintulutan ninyong kayo’y
maihatid at nang maipagtangol ko kayo sa aglahi ng mga balat-kayo.
--Salamat po. Hindi ko po kailangan ang inyong pangangalaga.
--Bakit naman aling Orang.
--Aba!... Nakayayamot naman ang taong ito--ang asik ni Orang--Sinabi
ko nang hindi ko kailangan ang inyong pangangalaga eh.
--Lason ba ako sa inyo, aling Orang. Ngayon pa naman na ang paninibugho
ni Maneng ay nagtatagumpay na ng ganap...
--Huwag nga kayong maulit. Kagisagisa ninyo’y...--at pinukol ng irap.
--Ngayon pa namang handang handa na akong maging ama ng iyong
sanggol... Ay! aling Orang, kung ipahihintulot mo po lamang ay
asahan mo pong aking aariing akin ang sangol na iyan.
--Sinabi ko na mang Yoyong na huwag kayong makabuisit eh... Para
naman kayong aso na susunod-sunod sa akin. Manong lumayo kayo--at
tinulinan ang lakad na parang hinahabol.
Si Yoyong ay nagmadali ring sumusunod; nguni’t napansin yata niyang
napakapangit ang kanyang papel na tinutupad kaya’t nagbalik na
pumisan sa kanyang mga kasamahan na nagsituloy sa bahay ni Maneng.
Walang kapangit-pangitang tanawin gaya ng inasal ni Yoyong na
susunodsunod sa isang babai na sa kanya’y naririmarim at binayaan
sa kapanganiban ang kapatid niyang gaya ng isang sisiw na dinagit
ng limbas.
Inabutan niyang nangagkakaumpok doon ang nangagsidating at ang
dinatnan, at samantalang parang inaantabayanan nila si Maneng ay
nangaguusapan ng malakas at pangkaramihan.
--Eh ano ang nangyari sa inyo Mameng--ang tanong ni Nati.
--Ang mga _apache_ na gumulo sa atin ay kasalukuyang namamayani at
ako gaya ng dapat ninyong sapantahain ay napalayo nang napalayo at
ninanasa ko mang masagasa ang kapal ng tao ay di nagawa nang aking
kahinaan at sa takot namang malamog sa nagaalimpuyong kapal ng tao.
Walang ano-ano ay isang _pierrot_ ang lumapit sa akin. Ipinakita ang
kanyang singsing, ihinandog sa akin ang kaniyang bisig at ibinulong
sa akin ang gayari:
--Araw natin Nati. Hindi ko nawatasan ang kahulugan noon. Ako’y
kanyang isinama--ang patuloy ni Mameng--Sumakay kami sa auto at;
naku! Ang aking puso’y sumisikde ibig ko nang pakilala, nguni’t
umaali pa rin sa akin ang bisa ng pagbibiro. At sumapit kami dini
na hindi pa niya ako nakikilala.
--Si Maneng naman--ang dugtong pa rin--ay isang lalaking may dangal,
pagdating namin ay dahan dahan niyang inalis ang aking kulubong at
nang makilalang ako ang kanyang inakalang si Nati ay napaurong at
anya’y: _Ikaw ba Mameng._ At di ako nakapigil ng pagtawa, nguni’t
siya ay walang malamang gawin. Wari sinalakay siya ng kahihiyan at
sumamo sa akin ng gayari:
--Mameng!... Patawarin mo ako. Isang kamalian itong dinaramdam ko ng
labis, nguni’t paano kaya ang mabuting gawin? At nang palulugdan na
niya ang hatol kong kayo’y hanapin ay sa darating ang isang babai.
Isang ina na kandong ang kanyang sangol at itinututol ang kanyang
katuwiran. Nguni’t ang inang ito’y isang _TAKSIL_ sa pag-ibig at
¡Oh! Yoyong ikaw ang katulong niyang lumuray sa puso ni Maneng.
Si Yoyong ay nagwalang bahala.
--Oo, Mameng nalalaman ko na ang buhay na iyan--ani Nati--huwag mo
nang buklatin. Ang mga sulat ni Yoyong ay nasa akin at iniingatan
ko, sa pagka’t siyang patunay sa akin ni Maneng na siya’y walang
anomang katungkulang dapat gampanan kay Orang.
--Orang!...--ang ulit ni Selmo na parang gumuhit sa kanyang gunita
ang larawan ng magandang _fondista_.
--Eh paano--ang dugtong ni Selmo--hihintayin ba natin si Maneng?
--Bakit hindi?--ani Nati.
Noo’y sapapasok ang isang tao na sa kanyang anyo, ang kapangahasan
ay makabakas. Siya’y isang kagawad na lihim.
Ang bagong dating ay tumanong.
--Si mang Maneng po ay saan naroroon?
--Bakit po Ginoo? Siya rin po naming inaantabayanan.
--Wala pong ano man, may isang tao po silang ipinahatid kangina sa
Pagamutan at dahil dito’y kailangang humarap sila sa kagawaran namin,
upang managot sa harap ng Hukuman sa kasalanang _Maltrato de Obra_.
--Bakit po kaya?--ani Selmo--Bakit po kaya?
--Dahil po sa _politica_ marahil na kanilang pinagtalunan ng boong
init.
--Pagdating po’y sasabihin namin.
--Inaasahan ko pong ako’y hindi nila itatayo sa kahihiyan; ang bilin
po sa akin ay dakipin ko sila; nguni’t inaasahan kong ito’y di
kailangan at bukas ay haharap sila at ang kanilang tagapagtangol
upang lutasin ang usap na ito, na sa palagay ko’y multa lamang ang
kailangan.
--Mabuti na lamang kung magkakagayon.
At ang panauhin ay yumaon pagkatapos magpaalam nang boong galang.
At ang magpipinsan ay yumaon na rin; nguni’t nagbilin kay Gorio na
paparonin si Maneng pagdating na pagdating o pagkaumaga kung umuwi
nang malalim na ang gabi.
Si Nati samantala ay hindi naniniwala sa kuwento na boong kabihasahang
ipinahayag sa kanila ni Mameng. Ang pusong ninibig ay panibughuin
at ang panibugho ay dumadagang kasalukuyan kay Nati.
--Ako ang may sala--anya sa sarili--Kung hindi ko naisipan ang masama
at mapanganib na biro na ang saplot ko’y siyang isuot ni Mameng,
disin di nangyari ang kung ano man ang nangyari.
At boong magdamag halos na naguusisaan ang magpinsan, nguni’t si
Mameng ay lubhang maingat na di tinulutang mahalata ni Nati na
siya’y nahulog sa kamay ni Maneng, bagkus pinatitingkad niya ang
katayuan ni Orang na lubhang kawawa bagaman naniniwala siyang yaon
ay _salarin_.
Nguni’t sa kabila noon, kay Mameng ay naglaho mandin ang liwanag. Ang
mga pangako ni Maneng ay parang nakikinita niyang sa tubig lamang
napaguhit. Hindi naman tumpak na ang kaligayahan ay agawin niya kay
Nati.
Natatayo siya sa isang kalagayang alanganin, at, walang wala nang
nalalabi sa kanya kungdi ang bakas ng yumaong pagkasungabang.