Nagpatuloy si Maneng sa Luneta upang magparaan ng oras yamang maaga
pa rin.
Ang araw ay kasalukuyang lumiliblib na sa mga bundukin ng Bataan at
ang kaniyang mga huling sinag ay naglalagak sa langit ng mga bakas
na pula na parang anag-ag ng isang malaking sunog.
Ang mga balatkayo sa kabi-kabila ay nangagtatawanan, nangagsasayawan,
at ang kanilang mga boses na iniimpit upang huwag mangakilala ay
nagpaparingig ng isang tinig na nakapamumuhi.
Ang mga _confetti_ ay parang gamogamong nagliliparan ng boong saya
at ang isang angaw na ilaw na napipiit sa loob ng kaharian ni Momo
ay nagsisikip at nasasaklaw niya sampu ng papawirin na sa kanya’y
tumutunghay at nanunuod mandin ng kahangalang ginawa ng mga tao na
hibang na hibang sa malaking kasayahan.
Ang mga kuwitis na pagputok ay animo’y bituing nadurog ay naglalaganap
sa sapot na itim ng gabi ng mga sarisaring kulay na animo’y lumulutang
sa dagat ng hangin na na sa papawirin.
Ang mga pananglaw ay nagsalisalimbay sa apat na sulok ng kaharian
ni Momo, at ang kanilang liwanag ay gumagapi sa angaw angaw na ilaw
na nagpaparingalan.
Ang taong parang hinahalo ay parang agos na sinasakmal ng malalaking
pintuan ng Ciudad, na boong Maynila ma’y makapagsasayaw marahil sa
loob ng maaliwalas niyang mga lansangan.
Ang mga takilla ay punuan at bawa’t isa ay nagsusumiksik na
makapaghulog doon ng kanyang buwis kay Momo, upang makapasok; kung
ganito ang sigasig ng tao upang mamili ng _bono_ ng Kalayaan, sampuong
Alemania man marahil ay napuksa na sa pesepesetang sa kanila ay
tatabon.
Ang mga tramvia ay parang prusision na di makalakad halos, ang mga
auto at karromata ay nagsisikip sa boong hinabahaba ng Bagong-bayan
at taong lubhang makapal na halo-halo, may balat kayo at wala man,
ang animo’y alon ng isang sinisigwang dagat.
Parang hinahalina si Maneng ng gayong kasiglahan.
Nang bagot na si Maneng sa loob ng auto ng panonood ay humandang
siya naman ang panoorin at nagkubling sandali sa isang lansangang
madilim at ang kanyang katawang may kasuotang buo ay isinuot na
pamuli pa sa kanyang taglay na _Pierrot_ at ang gorra at antifas ay
isinuot pagdaka.
Pinatigil ang auto sa salikop ng San Luis at Daang Bago at saka
ipinagbilen kay Ikong na maghintay doon hangang siya’y bumalik. At
lumusong nang napatangay sa agos ng tao na naguumugong sa loob at
labas ng Ciudad.
Ang biruan sa loob ng Ciudad ay nasa kanyang kainitan. Ang babaing
walang balat-kayo at naparoon upang manood ng kasayahan ay siyang
nagiging panoorin ng madla kung pagdumugan ng isang kawang balat-kayo
at _bombarheohin_ ng kanilang confetti na pambati.
Lubhang maraming tao, ang magsaya lamang ay di marunong, at sa
ganitong kataon nakikilala ang mga taong may uring mahal.
Ang pulutong na unang tinamaan ng malas ni Maneng ay pulutong ng
mga taong hamak, na, sa loob ng balatkayo nila ay nanganganinag ang
isang kaugalian at asal na binatbat ng kasamaan.
Ang mga babai ay boong kalapastanganan nilang binibiro ng birong
malalaswa, at kung may lalaking magtangol ay kanilang tinatampalasan
at ang gayon ay sinasamantala upang ang lokbotan ay linisin. Lupon
daw yaon umano ng mga _Apaches_.
Nagmamadali si Maneng na lumayo sa kawang yaon na nakaririmarim, at
lumibot sa ibang dako ng Ciudad upang humanap ng ibang panoorin na
makasisiya ng loob.
At talagang napakasarap na maglibang na parang isang ulol sa gitna
ng kanyang mga kasamahan sa loob ng isang Ampunang ganoong kalaki.
Kilala niyang halos ang mga mukhang hindi natatakpan ng maskara o
antifas man lamang, samantalang siya’y nakalalapit sa siping ng
lalong matalik na kaibigan ng di man lamang siya napapansin.
Magdadalawang oras ang nakaraan nang di man lamang siya nainip, at
nang sumagi sa kanyang ala-ala ang lumapit sa gusali ng _Meralco_
ay malapit nang tugtugin ang ikapito ng gabi.
Napaurong siya nang mapagmalas na ang mga kawan ng mga _Apaches_ ay
naroon pa rin at umuugong na parang mga sinumpa at ang hinaharap ay
isang pulutong ng mga balatkayong may mariringal na karamtan.
Malayo pa siya’y napansin na niya ang kulay perlas na damit ni Nati
na napatiwalag sa mga kasama na siyang hinaharap ng pulutong ng mga
masasamang kaugaliang tao.
Halos kinapos siya ng panahon sa paglapit sa inaakala niyang si Nati
na pagkakita sa kanya ay isinaklit kaagad ang bulak niyang kamay sa
bisig na kanyang ihinandog.
At itinulak sila ng agos ng tao na ilinayo nang ilinayo sa liwanag
na kinalalagyan ng palalong gusali ng mga ilaw.
At ang kanyang kamay ay isinaklit sa bayawang ng balat kayo na di pa
nagsasalita hangang noon, upang pagtamasahan marahil ang handog ng
pagkakataon na pawang pangpapasariwa sa kanyang pita na pinaglalabanan
ng gayon na lamang.
At sila’y lumabas sa pintuan ng Ciudad sa dakong timog na walang
lubhang maraming tao, di gaya nang nakaharap sa kalunuran.
At sa di na yata mapaglabanan ni Maneng ay ilinilis ang talukbong ng
balatkayo at boong bilis na ibinunto sa magandang mukha ang busog
sa suyong halik.
--Maneng!... Ano naman iyang ginagawa mo?--ani Mameng na dili iba’t
ang nagsuot ng balatkayo ni Nati.
Si Maneng ay natigilang sandali at di nakaimik, nguni’t gaya niyang
mga lalaking walang sawa sa mga handog na di inaantabayanan ng
pagkakataon ay boong tapang na tumugon.
--Huwag kang magtaka Mameng, at kung hindi ko ipinahalata sa iyo noon
pang araw ang bukong ito ng puso, ay dahilan sa walang pagkakataon
na gaya nito.
--Oh Maneng!... Kalupitan na yang ginagawa mo sa akin.
--Hindi Mameng; hindi, maniwala ka. At kung ang ikasampung bahagi man
lamang ng mga lihim na tadhana sa tao ay iyong makikilala kaipala’y
di mo pagtatakhan.
At isinakay pagdaka sa auto at sa laki ng pagkahanga ni Ikong ay
napahatid sa bahay si Maneng.
--Ito lamang ang babai na dadalhin ng aking panginoon sa sariling
tahanan--anang Chaufeur, samantalang ang auto ay parang limbas
na lumalayo sa kaharian ng tawanan, at si Maneng at si Mameng ay
naglalatang kapuwa sa pagkakapagisang yaon na lingid sa mga malas
ng tao.
--Hindi mo nalalaman Mameng ang isang malaking bagay na nangyari.
Oh! kay lungkot gunitain.
--Ano yaon Maneng?
--Na si Nati ay di tapat sa akin.
--Si Nati?... At bakit?
--Ah!... Ang babai ay babai kailan man--at isang katahimikang
kakilakilabot ang naghari.
--Si Nati ay di tapat sa akin--ang patuloy--at linoob ni Bathala na
kita’y magkaniig upang sa iyo ko maihinga ang sama niyaring loob.
--Bakit? Ano ang nangyari? Dapat ko bang malaman?
--Bakit hindi? Ang imperdible na ihinandog ko sa kanya’y kanyang
winalang kabuluhan; hindi niya minahal at pinalibhasa dahil marahil
sa yaon ay galing sa akin.
Naala-ala ni Mameng na ang imperdible ay iginawad kay Binay nang
mabangga ng auto ang karretelang kinalululanan noon; nguni’t di man
umimik.
--Talagang ako’y sawi sa pag-ibig Mameng. Kailan kaya ako makatatagpo
ng isang magtatapat sa akin.
--Si Nati ay tapat sa iyo Maneng.
--Tapat!... Nalalaman ng Dios...
Si Mameng ay nanliliit, hindi makakibo man lamang.
At sa piling ng binatang yaon ay waring natatakot at nababalisa.
Ang puso niya’y tumitibok ng pangamba.
--Ang imperdible ko ay nasa kamay ng ibang lalaki, nguni’t pinagbayaran
niya ng mahal ang paggamit ng di sarili. Sinukat niya ang mga baldosa
sa _La Campana_ at kumain siya ng lupa, sa pamamagitan ng isang
suntok na di ko napigilan.
--Ano ang wika mo Maneng?
--Na ang imperdible ko ay nakita ko kay Tomas, yaong manunulat na
kinasayaw ni Nati ng Rigodon sa Marilaw.
--Oh! hindi; hindi magkakagayon. Nalalaman ko kung kangino niya
iginawad ang imperdible.
--Kangino Mameng? Kangino? Turan mo.
--Sa babaing nabangga ng ating Auto--ang salo ni Mameng--Naaala-ala
mo pa ba?
Hindi mawatasang gaano ni Maneng ang pabulaan ng babai. Lalong
nagdilim ang liwanag na kanyang natataho. Ang auto ay sumapit sa
kanyang bahay.
* * * * *
Si Orang sa kabilang dako na di man lamang tumatangap ng kasagutan ng
kanyang mga pabilin at liham kay Maneng ay nagbihis ng tapang at lakas
ng loob ina. Binihisan ang kanyang mutyang sangol at nagpaumat-umat
na nagbabantay sa tapat ng bahay ni Maneng.
At nang makitang may tumigil na auto, ang pintuan ay nabuksan at
nakiyat ang dalawang balatkayo ay para siyang dinagukan.
Wala na siyang agam na di si Maneng ay may ibang kalaguyo kung kaya
siya pinababayaan.
At lalong sumasal ang nasa niyang makipagkita upang kanyang tapunan
kahit na iisang irap, sa harap ng sangol niyang anak, na bunga ng
sinumpang sandali, na siya’y parahuyo sa binatang walang kaloluwa.
Si Gorio ay sumalubong kay Orang at anya:
--Mahal na Ginang: Patawarin po ninyo ako na huwag ko kayong papasukin;
bilin po ng aking panginoon na huwag kong papasukin kahit sino.
--Ang biling yaon ay hindi kakapit sa ina ng kanyang anak.
At sa pilitan at pakiusapan, upang huwag mabulahaw ang dalawang
pusong kaipala’y naglalasing na kasalukuyan, ay pinahintulutan din
si Orang na makapasok, nguni’t mapayapang naghintay ng kanyang oras,
na ikapagkikita kay Maneng.
At sa gitna ng maringal na bahay ni Maneng na punong-puno ng mga
palamuti at hiyas ay dalawang puso ang kasalukuyang nabibilanggo:
Si Mameng na bago pa lamang tumutungga sa saro ng buhay at si Orang
na nakakilala na ng mapait na bunga ng gayong ginintuang pangarap
na panandalian.
* * * * *
--Naku Maneng!...... Ang ginawa mong ito sa akin. Paano ako ngayon?
--Ano ang iyong inaala-ala Mameng? Natatakot ka bang tumangis sa
piling ko?
--Natatakot ako Maneng sa nahahandang bukas sa aking palad.
--Sa piling ko Mameng ay walang sawi. Maniwala ka.
--Ano ang mukhang ipakikita ko kay Nati?
--Si Nati ay isang babaing malihim Mameng, at sa kanyang mga himala
ay ipinatibong niya ako sa isang kahalay-halay na katayuan.
--Ano ang sabi mo, Maneng?
--Na si Nati ay di tapat na umibig. Oh wala pa akong natatagpuang
tapat na umibig hangang ngayon.
--May patunay ka ba noon Maneng?
--Bakit wala?
At hinalungkat ang retrato at doo’y ipinalpal kay Mameng ang kanilang
dalawang larawan na sa isang pagkakataon ay nakapisan si Tomas.
--Oh... Eh ano ang ibig mong sabihin niyan Maneng?
--Nakikita mo ang lalaking yaon?
--Oo nakikita ko, nguni’t hindi ko nakikilala.
--Hindi mo nakikilala ang nakasayaw ni Nati ng _Rigodon_ sa Marilao?
--Ah!... Ang manunulat.
--Oo, si Tomas ang kanina’y kamuntik ko ng binunutan ng dila.
--Naku?
--Sa pagka’t ang imperdibleng sadyang ipinagawa ko upang gamitin ni
Nati sa Marilao ay ipinagkaloob sa kanya, at ano ang malay ko kung
ano ang kasama noon nang kanyang ipagkaloob.
--Oh, iyan ang di ko matutulutang paniwalaan mo. Ang imperdible ni
Nati ay nakita ng dalawa kong mata ng ibigay sa kulang palad na
babaing nabanga natin ng auto. Sinabi ko na ito sa iyo kangina pa;
si Nati ay hindi taksil.
--Oh Mameng anong pagkabutibuti mong pinsan--at sinilsil na muli
ng halik si Mameng. Walang salang di ang huling halik na yaon ay
patungkol kay Nati.
At sinabayan ng tindig at parang inaanyayahan ang babai na magbihis
na at muling ihatid sa pinangalingan.
Ang larawan ni Binay na pumipiling kay Orang sa pagkataksil ay
nakikinikinita mandin.
--Hindi na ako makauuwi pa Maneng.... Hindi na nga.
At tinutop ni Maneng ng dalawang palad ang ulo na puputok mandin.
Anong laking gusot ang nakabanta sa kanyang palad.