Ang magandang tala sa Bokawe na sinasamba ng pihikang manunulat na
si Tomas ay inanyayahan ni Sandiko na magparilag sa kaniyang miting.
Anyayang di tinangihan at pinairugan ng boong kaya. At sa pagka’t
si Sandiko ay isa riyan sa mga politiko na may sariling kakanyahan,
ay maituturing na ang miting ay di sinimulan na gaya ng lahat ng
miting politiko, na may mesa presidencial na pinangangasiwaan ng
_toastmaster_, at may mga _leader_ na natatalang sunodsunod upang
gumamit ng pangungusap tangi pa sa mga talumpaterong pagkakataon na
humahanap ng mga pulong upang doo’y ipagmarangya na sila’y isang
malaking imbakan ng mga iba’t ibang lumang simulain na bagamang
kailan ma’y di naisagawa ni nang nagsalita ni nang mga nakikinyig
ay may isang kahulugang kaakitakit sa maraming pandingig na lubhang
nakahahalina diyan sa tinatawag na bayan, diyan sa karamihan na
siyang baytang na hagdanan ng ating mga politiko upang ang kanilang
mga munakala ay bigyan ng katawan kung talagang may banal namang
nasa, o ng pagpasasaan naman ang gayong paghahawak ng kapangyarihan
sa kapakinabangang sarili at ng kaniyang mga kapanalig kung talagang
_politiko de profesion_.
Ang miting ni Sandiko yamang wala pa sa tadhanang oras ay nabunsod
sa uring _entre familia_ sa tapat ng maliit, nguni’t makisig na
tindahan ni Binay na dinaluhan ng maraming mga taga Bokawe sa tapat
ng Plasoleta sa bayang yaon.
Si Mendoza at si Montenegro ay nagkakaharap sa tapat ng tindahan at
pinaguusapan ng boong init at ingay ang mga _kabulastugan_ ni Osmeña;
kumatlo sa salitaan si Tomas, ang pangbato ng Bokawe at ang tudyuhan
ay lalong uminit, at ang taong nagbumilog sa kinalilikmuan ng tatlo
ay dumami ng dumami upang pagosiosohan ang mainit na matuwiranan.
Si Sandiko ay wala pa at pagdating nito ay umugong ang: _ayan na
ang heneral_ bagay na ikinapatindig ni Montenegro na naging heneral
din naman, at nagtaglay pa ng kartera ng _secretaria de estado_ sa
ating di malimutang _Biyak na bato_.
Kasama ni Sandiko ang komparsa ng Bokawe, at sa pagka’t ang _arte_
ay gumigising sa _artista_ ay ipinakilala ni Montenegro, sa mga taga
Bokawe, tanging tangi sa magandang si Binay, na kung nang panahon
ng digma ay ginamit niya ang talibong upang ang ating kalayaan ay
matuklas, sa panahon ng kapayapaan ang kaniyang panitik at dila ay
katulong sa pagpapanatili ng ating bahagyang kaginhawahang bunga ng
madugo, nguni’t kagalang-galang na himagsikan; sa panahong ito naman
ng mga mumunting paglilipon, ang kaniyang mga daliri ay lubhang bihasa
at boong ligsing kumakalabit ng mga bagting ng gitarra, at siya’y
isang _trovador_ ding marunong tumawag sa mga pintuang nakalapat
ng mga pusong maawain at dagliang dumiringig sa mga malulungkot na
“kundiman” na busog sa kasaysayan at tamis at may uring sariling
atin.
Pagkatapos ng palakpakang tumbas sa kundiman ni Montenegro sa kung
kaninong Laura ay nagtindig ang Heneral gaya ng lahat ng mapagsamantala
at nagpasalamat ng gayari:
--Mga kaibigan:--anya--Lumalaki ang aking puso kung nakikita ko ang
kasiglahan ng ating mga kababayan sa sariling atin.
Palakpakan ang pumutol. At ang dugtong:
--Kung ang mga Osmeñista ay hindi tumalikod sa ating makasaysayang
sumpa sa Inang Bayan, ang Bill Jones No. 1 sana ay nagtagumpay--at
saka hinarap ang makisig na si Mendoza kasabay ng tapik sa balikat at
anya--_Que le parece á Vd. compañero?_--hinarap pagkuwan ang ilang
binatang estudiente ng paaralang ingles at anya--_This is the way
to show our people the parasite politicians. Watch them closely, my
young men for the ruin is yours._
Si Montenegro ay labas na lahat ang tinago kung makipagusap sa bayan.
Isa sa mga dumalo ay tumugon:
--Simulan na po natin ang miting at marami ng tao.
At sa isang iglap ay nakapagtayo ng mesa presidencial at ang
inanyayahang mag-toastmaster ay ang binatang si Tomás.
Ang mga bantog na _leaders_ ng TERCERISTA ay doroong lahat; sina
Villalon, Lara, San Jose, Mendoza, Montenegro, Gil, Balmori, Santiago
at iba’t iba pang mga Ginoo na pawang may maluwag at mariringal
na pangungusap, at matatapang sa paglalahad ng mga tuligsa sa mga
_Osmeñista at ng kanilang mga kabalbalan_.
Isang panauhin ang laging malayo sa karamihan at nang ang miting ay
sinimulan na ay kumubli sa isang dako ng tindahan na naging pook na
palamigan ng mga binayani sa pulong na yaon. Ang binatang ito’y si
Maneng, ang binatang mayaman na kasintahan ni Nati. Sinilaw siya ng
kagandahan ni Binay na nang mga sandaling yaon ay namamayani sa gitna
ng lupon kadalagahang Bokawe na inanyayahan ng General Sandiko. Si
Binay ay larawang buhay ng “Bagong Babai.”
Lumapit na banayad sa lupon ng mga babaing palamuti ng pulong at
mamaang-maang na nagusisa.
--Huwag pong ikagalit ng inyong mga kamahalan; ano pong pulong ito?
Pulong po ba ito ng mga Osmeñista?
--Hindi po Ginoo. Wala pong Osmeñista dito sa Bokawe--ang matapang
na sagot ni Binay.
--Kung gayon po’y mga _federal_ po pala ang nagpupulong na iyan?
--Aba hindi po; iyan po’y pulong ng mga _tercerista_.
--Ah!... yan po pala ang mga tupa ni Sandiko. Noong Gobernador na
nagpatanim ng mga _acasia_ upang pangublihan ng mga aso, noong
General na napakatapang,--at sinundan ng isang tuyong ngiti.
--Kahit na po walang nagawang mabuti si Sandiko, Ginoo gaya ng inyong
sabi--ang pakli ni Binay--ay inaanyayahan ko kayong dumaliri ng
kanyang kamalian at baka mayroong kaming nalilingid na di nalalaman.
--Ang tao po, mahal na binibini, na walang nagagawang mabuti at
walang nagagawang masama ay tao na di dapat ibilang ni sa karamihan
man lamang.
--Alalahanin mo po Ginoo na nang panahon ni Sandiko, ang Constabularia
dito sa Bulakan ay di kinailangan. Sa makatuwid, ay malayo ang Bulakan
sa kapanganyayaang nangyayari sa Kabite ng panahon nina Baker, na
di miminsang isinakdal ng _Renacimiento_ at _Muling Pagsilang_ sa
apat na dako ng pinangagalingan ng hangin. Alalahanin mo po Ginoo,
nang sa likod ng bayan ay pagtibayin ng Kapulungan sa Bagyo yaong
di malilimutang Bill Borja, na nagbibigay bisa, at tumatangkilik sa
isang kabulastugan ng ating naging Gobernador General na si Forbes;
sino po ang tumutol ng boong tapang? Alalahanin mo rin po Ginoo
na nang ang puhunang mangagawa sa Katubusan ay aagoy-agoy na at
tinampalasan ng mga bata ni Osmeña, kung sino ang nagbangon.
--Aba!... Dito po pala sa Bokawe ay may mga babaing politiko.
Sayang at di kayo sa Amerika ipinanganak, sana’y nakapagharap kayo
ng kandidatura; nguni’t dito sa atin, kahit na maaring kayo ay
ihalal at idagdag ko pa ang aking “voto” ay di ako umaasang tayo’y
magtatagumpay. Paano ang ating pagtatagumpay sa ang mga Osmeñista
ay nakagawa na ng mararaming bagay na mahahalaga; naipayari nila
ang Bill Jones No. 2 na nagbigay sa kanila ng boong kapangyarihan.
Nakayari na sila ng isang Quezon, nakapatay sila ng isang Gomez na
naging kastila kahit na tunay na tagalog, at marami pa pong libolibong
bagay na mahalaga para sa Pilipinas, gaya halimbawa ng kasalukuyang
dictadura ni Buencamino, nguni’t hindi nila ginawa o talagang ayaw
nilang gawin ang isang Batas upang ang babai ay makapaghalal at
mapahalal naman.
Itutuloy pa sana ni Maneng ang pagsasalaysay; nguni’t binagabag ng
palakpakan ng mga tao ng miting na tumutuligsa sa pagkakahandog ng
25,000 katao sa Presidente Wilson upang dalhin sa digmaan sa Europa,
kahit walang pahintulot ang Kapulungan.
Magsalita si Maneng!... ¡Magsalita si Maneng!... ang hiyawan ng lahat.
At bumaba sina Villalon at Lara upang salubungin ang katungali ni
Binay.
Isang di matapos-tapos na palakpakan ang sumalubong, sa binatang
napitang gumamit ng kanyang dilang ginto: Laki ng pagkahanga ni
Binay.