Ang magandang halamanan at malawak na bakuran ng bahay nina Selmo
ay nagdudulot ng isang kaaya-ayang tanawin. Animo’y yaong mga likha
ng mga _Hada_ o mga halamanan ng pangarap sa _Mil y Una Noches_,
na ang mga halaman ay namumunga ng mga granadang ginto, bagamang
sa halamanang ito’y pawang mga parol na papel na iba’t ibang kulay
lamang ang nagsabit na tagabalita dito sa ating masaganang lupain
ng kasipagan ng mga hapon. ¡Kailan pa kaya tayo gagamit ng sarili
nating yari!
Kahanga-hanga at kagila-gilalas ang banta ng pista. Lubhang marami
na, ang dalong panauhin, na buhat sa iba’t ibang pook. Mga lalong
tanyag sa mga bayang kalapit. Mga dalagang lalawigan na may kanyang
sariling tatak na pagkakakilanlan, maging sa yumi, sa kilos at sa
pagsasalita; may mga tingig silang nakakikiliti, may mga pangungusap
silang kawiliwili, mga anyong kapintupintuho, talaghay na nanghahalina
at mga ngiti at titig na tumitigatig sa mga pusong pangarapin;
yumayayang umawit sa may diwang makata, at manikluhod, sumuyo at
sumamba sa mga kawal ng kapanahunan. Mga binata na parang kakambal
ng mga babai sa mga gayong pistahan na di rin naman nagpapabaya. Sa
kanilang anyo, ay mababasa ng mga mapapansinin ang tatlong kiyas na
iba’t iba.
Mayroon doong mahahabang buhok, amerikanang mahahaba rin, nguni’t
makipot at maigsi ang salawal na natatapos sa isang saping malapad
ang dulo at tikwas. Sila’y ang mga yari ng bagong panahon, ang bunga
ng _civilización moderna_, sa kapanahunang ipinakikipamuhay natin
sa mga inakay ng dakilang lawin ng mga Washington. Ang kanilang mga
salita ay maingay, mapalalo ang anyo at magaslaw ang mga kilos na
salungat na salungat sa yumi ng tagalog, nguni’t mga diwang maliwanag,
o matang malilinaw, bagamang marami’y gumagamit ng salamin, at may
mga kaisipang mapapangahas.
May pulutong namang binubuo ng _kaugaliang yumao_ niyaong mulat at
aral sa mga paaralang kastila at ang kanilang mga anyo kahit hindi
palalo ay kagalang-galang at mapipitagang makipagusap, at pihikan ang
mga kilos. Mga buhay na Bantayog ng limang daang taong pagkaidlip.
Nguni’t ano mang kapangyarihan ng dalawang _civilizacion_ na nagsumikap
pumatay ng ating likas na kakanyahan, ay nababakas din ang dati nating
mga kiyas maging sa mga magugulang na, na nangakabarong tagalog, sa
mga binatang nadaramtan ng mga damit na pang antipolo, at sa mga
dalo na gumagara sa pamamag-itan ng kanilang mga kasuotang pinya,
husi, at sinamay, sangayon sa pahintulot ng kanilang kalagayan at
kaya.
Sa lahat ng ito’y bakit ang mga musiko’y di nagsisidating?
Balisa si Selmo at di mapatahimik, parang dinuduro ng karayom,
yao’t dito at palaging sa malayo ang tingin. Si Maneng ay poot na
poot sangayon sa ibinabadha ng kaniyang nangungunot na kilay na
nagbibigay sa kaniyang mukha ng isang anyong mabalasik. Si Nati at si
Mameng at sampu ni aleng Tayang ay dinadalaw ng lungkot sa malaking
kahihiyang sasapitin. Tumugtog ang orasan at bumilang ng labing isa;
labing-isang palo ng bakal na nagbigay ng taginting na nanunuod sa
mga buto ni Selmo, nagpapalungkot ng gayon na lamang kina Nati at
Mameng, gayon din naman kay aling Tayang, na lumapit kay Selmo na
nasa tabi ng tarangkahan at aniya:
--Kundangan ka lamang ay kung bakit kumatikati pa ang balat mong sa
Maynila pa sumita ng Orkesta sa dito naman sa Marilao ay may kamada
din ng musiko.
Si Selmo ay hindi umiimik at isinungaw pang muli ang kanyang ulo sa
tarangkahan.
Si Maneng, ay hindi makausap. Malayo sa karamihan. Kay bilis mandin
ng lakad ng orasan.
Si Yoyong sa kabilang dako sa nasang makasabagal ay maya’t maya’y
naghahandog ng mga hititin at cerveza sa mga binata, at bulaklak
naman at _vermouth_ sa mga babai. Ang kasaganaan ng alak at iba pang
kailangan ay hindi na mahuhuli sa isang lalong maringal na piging;
nguni’t piging na walang musiko ay piging na walang pinagibhan sa
isang halamang malago nguni’t walang bulaklak, o bulaklak kayang
napakadidilat gaya ng gumamela nguni’t wala namang samyo.
Kung nang mga sandaling yaon, ay may humarap na Tikbalang kay Maneng,
ipinagpalit niya disin ang kaniyang kaluluwa, huwag lamang matayo
sa kahihiyan si Selmo.
Nang mga sandaling yaon ay para silang iniinis kapuwa ng iisang
kabalisahan, kapuwa nginangat-ngat ang kanilang puso ng isang di
makitang kaaway, at nagpapasasa sa kanilang kahinaan.
Tumugtog na pamuli ang orasan at ang balita’y isang mataginting na
“tang” ibig sabihi’y kalahating oras na naman ang yumaon.
Lumapit si Selmo kay Maneng ng boong lungkot at hinarap naman kaagad
ng linapitan na parang di man lamang nababahala.
--Huwag kang malungkot Selmo at iya’y isang malaking subok sa atin.
Tinataya lamang kung gaano kalaki ang ating diwa.
--Maneng... Hindi na ako mahuhulog na muli pa sa ganitong katayuan.
--May pinagsulatan ba kayo ng Nangangasiwa ng Orkesta?
--Oo. Mayron.--at dinukot ang isang tiklop na papel ng kasunduan
nila ng “Orkesta San Juan.”
Hindi pa nababasa ni Maneng nang makitang “Orkesta San Juan” ay
aniya:
--Si Kapitang Kikoy ay isang taong mahal at di maaaring magpakasira.--At
tinunghan ang kasunduan. Nang mga sandaling yaon ang magkaibigan ay
parang wala sa isang malaking pista, katulad nila’y ang mga Patnugot
ng kalakal na bumabasa ng isang babala tungkol sa mga bagay na
tatanggapin sa isang sasakyang dumadaong at nasang makapamahagi agad
sa mga suki, o niyang mga Pamunuang digma na nagmamasid ng boong
ingat ng mga balak, ng labanan.
--Talagang hindi magpapakasira si Kapitang Kikoy--ang patunay ni
Maneng at ang dugtong--O, basahin mo--at itinuro ang tanda ng oras.
“Sayawan pag-kapananghali hangang sa hating gabi.”
--¡Leekat!... Ako ang may kasalanan kung gayon; hindi ako dapat
mabahala at mainip, sila’y walang salang di lulan ng tren sa _a las
doce_. Ano ang wika mo Maneng?
--Yaon ang inaasahan ko.
Ang angal ng “Bwick” ay nagbalita sa kanilang si Ikong ay dumarating
at walo kataong manunugtog ang kasama. Isang _comparsa_ ng mga
bandurrista na binubuo ng panay na binata na pawang nakabarong
madalang. Parang tiniyap sa isang piknik.