--Nasa Kolehio ka pa noon at ang kapisanan ay di pa nagkakapalad na
sumilay sa iyong hiwagang ganda. Bago magbakasiyon ang mga nagaaral
ay binawian ng buhay ang pinagpipitaganan kong mahal mong ama, na
sanhi ng unang pagtatama ng ating malas na ikaw ay dalaga na, nguni’t
ang mata mo’y pigta sa luha ang puso mo’y iniinis ng sakit, kaya’t
wala akong nasabi kungdi: “Ako po’y nakikiramay”. At ang kamay mo’y
iniabot mo sa akin na tandang napasasalamat, bagamang ang mga labi
mo’y di pinulasan ni isang salita man lamang. Nakasaklit ang kamay
ko sa baiwang ni Selmo, na tapat at mahal ko sa tanang kababata at
hinahandugan ko ng aliw...... Kay lupit na kaugalian na naguutos sa
atin, na sa mga gayong sandali ay magliponlipon; para bagang ang
pagdamay na yaon sa kadalamhatian ng mga naulila at pinapanawan ng
lalong pinakamamahal sa buhay ay dapat panoorin o saksihan man lamang
nino mang kaibigan o kakilala.
--Maniwala ka Nati--ang patuloy--na, nang mga sandaling yaon, kungdi
lamang natatakot akong maparatangang isang masamang kaibigan at di
tapat na kapwa bata, maniwala ka Nati, na bawa’t luhang nanalong sa
mga mata mo, sa mga mata ni Selmo at sa mga mata ng nangungulila
mong ina ay umiinis sa aki’t naguudyok mandin na lisan ko ang inyong
malungkot na tahanan, at ako’y yumaon na nga sana. Kay panglaw na
ala-ala ng aking napupukaw!
Ang binibini ay tumungo at idinampi ang kanyang panyo sa mga mata
upang salubungin ang mga luhang naguunahang dumungaw.
--Talastas ko Nati na ang bagay na ating pinaguusapan ay labas
na labas sa ala-alang itong napupukaw ko ngayon; nguni’t dito ko
sisimulan at nang magkaroon ng lalong dakilang uri... Huwag kang
tumangis.
Naaala-ala ko pa hangang ngayon ang mga pangaral ng nasira mong ama
sa aming dalawa ni Selmo kung siya’y dinadaanan ko upang kami ay
maglibot sa madadawag na landasin ng buhay.
Aniya:
“Ang babai ay isang bato balaning bumabatak sa mga lalaki; lumayo
kayo sa kanila, sa layong ang bisa ng kanilang lakas ay huwag umabot
sa inyo, sa pagka’t kung kayo ay mabalot ng kanilang mga panghalina
ay mahirap nang lubha ang sa kaniya’y humiwalay”.
--Ang ama mo--ang dugtong ni Maneng--ay isang dalubhasang talaisip,
nguni’t ako’y isang aralang aayaw maniwala, at di dumingig sa mga
aral ng Guro. At pagdating sa lansangan, ay nagkabiyak bunga kami
ni Selmo; tumungo siya sa ibang landas at ako naman ay sa iba rin.
Isang Sirena ang aking kinahulugan, hindi ko napansin ang kanyang
mababang uri. Sinilaw ako ng kanyang ganda. Ipinagtatapat ko sa iyo
Nati na siya’y maganda; at sinumpaan kong sa kaniya’y magsuob ng
dalisay na pag-ibig.
--Luksa kayo noon at ang laging pagdalaw ko sa inyong bahay ay
napigil--ang patuloy.--Kami ni Selmo ay magkita dili, panahong
ikinalaya kong magpasasa sa tagayan ng maitim kong kapalaran. Naniwala
ako gaya ng sapantaha mo, na, ako’y kaniyang iniibig, kaya’t nang
muli ninyong buksan ang inyong mga pintuan at magkapalad akong muli
ninyong makahalobilo sa inyong lipunan ay nagbaka sa aking puso ang
iba’t ibang damdamin. Ang lalaki ay talagang salawahan at halos
lahat ng babaing tamaan ng malas ay nasang bathalain. At ako’y
isang lalaking di naligtas sa kasalanang yaon, at ang kagandahan mo
ay bumalisa sa akin ng gayon na lamang, bagamang sa harapan mo ay
di ako nagsasalita; di ako nagpapahayag. Naging dungo ako tuwina at
pinalayulayuan kitang parang kinatatakutan. Tinika kong sariling
tangisan ang aking pag-ibig, yayamang wala sa panahon ay naialay ko
na sa iba; nguni’t ang gayo’y di ko napaglabanan. Sumapit ang sandali
na naidaing ko sa iyo ang damdamin ng puso na di mo man diningig
ng lubusan, ay di mo naman itinakwil. Naaala-ala mo ito at di mo
malilimutan, at sa dapat na ako’y palulong ay lumayo ako ng lumayo;
di miminsang nakarating sa akin ang sinasabi mong ako’y malaking tao
dahilan sa ako’y mayaman, at ang gayon ay pinapapasok ko sa isang
tainga at pinalalabas sa pangalawa, pagka’t ikaw naman ay mayaman
din na gaya ko. Nagkausap pa tayong muli. Ito’y magdadalawang buwan
ngayon... Noong magpista sa Santa Cruz. Naaala-ala mo pa ba?
At ang parungit mo’y gayari: “¡Talagang malaking tao!” Nalalaman
kong ako’y binigyan mo ng isang anino na umakibat sa akin tuwina at
nang malaman mo ang ibig mong malaman ay nanglamig ang pakikiharap
mo sa akin, nguni’t ako’y patuloy din sa patumbetumbeleng na pagsuyo
na kailan ma’y di mo nagipit na sa iyo’y magtapat. At di mo pa rin
ako itinatakwil.
Ang binibini ay taos na taos sa loob nang pakikingig kay Maneng at
ito nama’y nagpatuloy:--Lumakad ang panahon na di mapigilpigilan.
Ang aking lihim ay mabubunyag na. Ang tanging kublihan na nasa kong
panghawakan, upang makipag isang puso sa kaniya ay di malalaunan at
sisilay na sa sangmaliwanag. Handa na akong matali sa loob ng bahay,
paalipin sa isang puso, magmahal at mahalin. At ang mapanganib na
sandali ay dumating, ang kabuwanan ay sumapit, at nang ang pintuan
ng bilanguan na pagiging ama ay papasukin ko na, ang aking mabuting
tala ay nagising, isinakamay ko sa isang pagkakataon ang isang
bungkos na sulat na di ko nabasang makalawa. Ako’y ginising sa isang
mahimbing na tulog at napagtanto kong _siya_, ang inaakala mong
inibig ay isang _taksil_. Binulag niya yaring mga mata.
At sa pagka’t si Nati, ng mga sandaling yaon, na iba’t ibang karamdaman
ang dinadanas samantalang di natatapos ang salaysay, ay di umiimik, ay
binuksan ang kalupi na dinukot sa lokbotang dakong likod ng salawal
at iniabot kay Nati ang mga liham na sanhi ng kanyang pagsumpa kay
Orang. At ang sabi: Nariyan ang patotoo.
Binasa ni Nati ng boong bilis ang tatlong liham at pagkatapos ay
tiningnan si Maneng ng boong tamis.
Ang kanilang mga mata ay nagusap ng lihim.
--Ngayon,--ang basag ni Maneng sa katahimikan.--Naniniwala ka na?
Ngayon ano ang hatol mo sa akin? Di ba ako’y malayang makapamintuho
sa iyo ng walang kabalabalakid? May lakas ka pa bang ako’y itakwil?
Bilang tugon ni Nati ay itiningala ang kanyang mukha at nang muli
pang gawaran ni Maneng ng puspos pag-giliw na halik, niyaong halik
na di nakaw kundi lubos na kapahintulutan; at sinilo ang liig niya
ng mga bisig ni Nati at ang dalawang labi nila’y nagdaop na malaong
sandali, at ang kanilang mga puso’y nagkaramdaman ng tibok.
Ang araw ay lumiblib sa kalunuran at ipinagkatiwala sa nagmamadaling
gabi ang kanilang palad.