Napakainam na tanawin ang idinudulot ng umagang yaon.
Ang mga taga-bukid na nagluluas ng gulay na galing sa dakong Kalookan,
Maypajo at Gagalangin ay masisipag at boong tulin na ihinahabol ng
panahon ang kanilang munting lako. Bawa’t isa sa kanila’y kakikitaan
ng ilang patola, pumpong ng sitaw, mumunting tangkal ng ibon, atis,
at dalawa o tatlong sisiw na bagong walay; puspos karangalan nilang
tinutuklas ang pangagdog buhay. Mayroon din naman sa kanilang nalahiran
na ng pagdadaya ng malalaking tikma gaya halimbawa ng ginagawa ng
ilan na namimili ng mga itlog ng manok na buhat sa Sunsong na di
kalugdan ng mga tagarito sa pagka’t lubhang malansa, iniuuwi nila
sa bukid upang buhat doon ay muli nilang iluwas sa Maynila ng boong
pagyayaman at ipagbile na gaya ng tunay na itlog ng manok bukid na
lubhang pinaghahanap at inaabangan kung umaga ng mga may kayang
kabuhayan. Ang daya mandin ay talagang talamak na rine sa atin at
sampu ng mga tagabukid ay nahahawa na. Sino kaya ang may dala dine
ng pagdaraya? Ang mga insik nga kaya?
Hindi rin naman nagpapahuli ang maggagatas at magpapatis na may
kanikaniyang talino sa pagbibile ng kanilang lako. Ang maggagatas
at magaalak ay magsingtulad sa dunong.
Ang maggagatas ay may tindang binyagan at hindi. Ang binyagang gatas
ay kasama na pati inumin ng mamimile. ¡Ang tubig ay nagagawa rin
namang gatas! Ang magaalak ay gayon din. Ang magpapatis sa kabilang
dako ay may dalang tatlo o apat na sididlan ng patis na tangi pa sa
isang galunggalungan na siyang pinakaimbakan; at kung dumating sila
ng bayan at ang ninili ay nangangailangan ng patis Malulos, Malabon
o Kabite kaya, ay maaasahan mo giliw na mambabasa na ang patis na
gawa kahit na saang kamalig ng kapit bahay mo, ay magiging galing
sa Malulos, sa Malabon o sa Kabite, salamat sa pagkabukodbukod ng
sisidlan.
Ang hugos na parang agos ng mga anak ni Pag-gawa na tungo sa mga
iba’t ibang tikma o gamlayan ay parang isang pelikula ng Revista
Pathe na kung umaga ay masasala ng iyong paningin, ang mga trambia
ay punuan at animo’y talaksanan ng kahoy; kay dami ng nangagsabit
na animo’y panike, salamat at ang ating Hunta Munisipal ay nagising
din at naglagda ng isang kautusan sa bagay na ito. Matanda at bata,
lalaki at babai ay maagang dumalo sa kanilang tuklasan ng buhay nang
araw na yaon.
Ang mga karro ng tinapay ay humihinto sa bawa’t tindahan at nagrarasion
ng tinapay; ang mga karihan, bibingkahan at mga tindahan ng suman at
sampurado ay pawang puno ng mga suki; gayon din ang mga magpuputo
bungbong ay di makaagad ng pagluluto: Badha ng sipag.
Subali’t ang lahat ng mga tanawing ito ay di na inabutan nina Maneng
at tangi sa mangisangisang magbabakiya na buhat sa Pulo at Meykawayan
at ilang mga dalagindeng ng Panghulong Ubando na nagtatawag ng:
_Kalamay kayo sa latik diyan, ampaw, suman, atsara’t puloot..._ na
parang nagaawit ay wala nang iba pang makikita sa pagka’t mataas na
ang araw.
Ang matandang monumento ng mga kastila sa kanal de la Reina sa
pagakiyat ng tulay ng Pretil ay gaya ng lahat ng lipas na bagay
ay linulumot at parang isang tuod na nakatayo nang walang saysay.
Katapat pa naman ng libingan ng Tundo na nakalapat din ang pintuan
at aayaw ng tumanggap ng panauhin; bangkay ma’y hindi na dumadalaw
doon.
Naggugubat ang makapal na damo at mga kalasutse na naglalaganap ng
isang samyo na nakaliliyo. Ang monumentong yon marahil na labi ng
yumaong panahon ng kastila ay itinayo doon upang magbantay sa mga
kaloluwang nagmumulto at nagsisipanakot sa mga paniwalain.
Ang lipas na ring kamalig ng dating tren sa Malabon na katungko ng
libingan at ng monumento ay parang isang kasangkapang luma at puno
ng kalawang.
Ang mahabang lansangan ng Gagalangin na ngayo’y Juan Luna ay
tahimik na tahimik patag na patag at matangi sa nagpapapangit na
mga sasabunging nangatutulos sa mga looban at sa mga pulupulutong
na nagkakahig at nagbibitaw upang subukin ang kanilang mga tinali
ay pawang kawiliwili ang handog na tanawin kung umaga.
Malalagong punong kahoy na nagbibigay lilim; mga sampalok at kamatsile
na nagdidilim sa tataba; kawayanan sa dakong likuran ng mga bahay; mga
mumunting kubo na halos dikit-dikit habang nalalayo sa Maynila ang
nagtitimpalak ng karukhaan; para bagang ang kahirapan at pagsasalat
ay di makalipat, natatakot at lumalayo sa kamaynilaan na siyang
pinakamaringal sa boong Kapuluan at umaapaw sa kasaganaan, salamat
sa matalinong VETO ng Alkalde.
Nadaanan nila ang malalaking sabungan sa Maypajo. Yaong kalipunan kung
linggo at pista ng ating mga _tahur_ at magsasabong: punong puno ng
panglaw at maliban sa maminsanminsang hunihan ng tuko at ng tilaok
ng mga sasabungin ay walang ibang katangian. Yaon ang malalaking
baklad na pinapasukan ng boong tinipid ng ating mga manggagawa sa
boong sanglingo. Di iilang maganak ang pinatatangis kung natatapos
ang sabong sa mga kamalig na yaon. Libolibong mga mananabong ang
pangagaling doon ay pigta ng pawis, malalim ang mata, at ang bulsa’y
baligtad; di kakaunti sa kanila ang di pa nanananghali. Mga manok
na pinakaalaga-alagaang taunan ay duguan at nahinainan nang bitbit
sa dalawang paa at parang idinayo lamang doon upang patain at ng
magawang pakang.
Ang simbahan ng Kalookan na napinsala ng mga digmaang yumaon, ay
kababakasan pa ng mga tanda ng mga punglo ng kanyon na nagbuhat sa
mga kastila na rin noong una at pagkatapos ay sa mga americano na
pinamamahalaang kasalukuyan noon ng imperialismo.
Nadaanan nila ang Sangang-daan at kaaya-ayang palayan magkabila
na parang isang malapad na balabal na lungtian na doo’y ilinatag
ay nagsimula na. Ang sikap ng mga tagabukid na pangbuhay sa mga
taga-bayan. Kay inam na tanawin.
Ang mga maya ay nalalabugaw sa hagibis ng “Bwick” at parang inaalon
ang palayan at ang alikabok ay animo’y usok na nagdidilim. Ang
tahulan ng aso na humahabol pa kung minsan ay namamayani.
Sinapit nila ang hanganan ng Rizal pagkatapus na masampa nila ang
tulay na matarik ng Tinajeros at sandali pa’y lupang Bulakan na ang
kanilang tinatahak.
Saloob na saloob ni Maneng ang pagkakahawak ng _Manivela_ at ni hindi
man lamang lumilingon kungdi manakanaka kung ang kurutan at tawanan
ng magpinsan na parang kinikiliti na nakayayamot kay aling Tayang, ay
nakaaakit sa kaniya na tapunan ng sulyap na pinatatagos sa nandidilat
niyang salamin.
Dumating sila sa Meykawayan at ang monumento ni Rizal na unang
napansin ay inukulan ni Nati ng tuligsa:
--Tingnan mo,--aniya kay Mameng--ang monumento ni Rizal na yaon,
tila isang kimpal na luad lamang. Bakit ba naman pinintahan ng kulay
putik.
Tinapunan ng titig ni Mameng ang tinukoy ni Nati at ang
tugon:--Napakawalang sining ang Komite na namamahala niyaon.
Napagkilalang malayo sa simbahan. Wala kayang kabinataan sa bayang
ito?
--Malayo pa ba sa simbahan yaong halos katapat,--ang salo ni
aleng Tayang.
--Malayo po sa Maynila ang ibig kong sabihin--at nangagtawanan parang
kiniliti. Paano’y kinurot na naman ni Nati.
Napalingon si Maneng at pinagmasdan ang monumento na palayo na sa
kanila at di napansin ang isang karretela na kinalululanan ng
dalawang babai na pasalubong sa kanila sa makipot na lansangan bago
umakyat ng tulay. Pinisil ang bocina ni Ikong (ang Chouper) na nasa
siping ni Maneng at umangil na parang isang malaking halimaw.
Ang kabayo ng karretela ay nagulat at nagalma at nang abutin ng malas
ni Maneng ay malapit na mabanga; at di na maiiwasan. Pinatigil niyang
biglang-bigla ang makina; hinigit ng ubos lakas ang _freno_, na
nagngalit at nailihis din ng kaunti nguni’t ang “Bwick”... ¡Oh!--ang
tilian ng mga nangakakita. Ang Bwick ay nabanga.
Salamat at hindi naman nasapol ang karretela. Ang mga baras noo’y
nangabali, at napatid ang rienda. Ang nagpapalakad ay gumulong sa
lupa; ang kabayo ay nagtatakbo ding di napigilan at dala ang kapiraso
ng karretela at guarnicion at ang dalawang babai ay nagkadaganan na
parang dalawang balutang ihinugos.
Lumundag pagdaka si Maneng at ang Chouper.
Sinaklolohan nila ang dalawang babai na sa kabutihang palad, likha
niyang mga himalang hindi maliwanagan kung bakit, ay hindi man lamang
nangagalusan; nguni’t putlang-putla, parang dalawang bangkay sa laki
ng sindak. Walang malamang gawin si Maneng sa pagsaklolo.
Bumaba rin si Nati at si Mameng na nagsidalo, samantalang ang cochero
na parang sanay sa mga gayong pagkahulog, ay nagtindig, pinagpag ang
alikabok sa salawal at baro, at hinabol ang kabayo na nahuli na ng
mga taong bayan.
Hindi nalaunan at nagbalik na tumitika at dinadampian ang gasgas ng
tuhod at mukha na kapuwa may dugo.
Dinala ni Maneng pagdaka sa Botika ng Meykawayan at doo’y tinapalan
ng unang gamot na kailangan.
Dinukot ang kaniyang kalupi at itinala ang pangalan noon at dalawang
dadalawang poing piso ang isinakamay ng kochero kasabay ng gayaring
sabi:
--Ito’y sa mga unang gugol mong kakailanganin samantalang ang
karretela mo’y sira.--At sumulat ng mga ilang talata sa isang tarheta
ng gayari:
Sa Karroceria Meykawayan:
Ayusin ang karretela ng may taglay nito sa loob ng lalong madaling
panahon.
Ang gugol ay ipasingil sa akin.