Sa pook ng mga mangingisda sa dakong ibaba pa ng Bangkusay, sa isang
bahay na namumukod na sadyang ipinatayo ni Maneng upang maging pugad
nila ni Orang ay ibang-iba ang kasalukuyang namamayani.
Mahigit na isang taon na doo’y nagsikip ang ligaya sa pagsusuyuan. Di
miminsang si Maneng ay inantabayanan nina Gorio at Biyang, nguni’t
hanggang umaga’y di dumating ng bahay; pagka’t kay Orang natulog,
doon tumunga at nagpakalasing sa mga alo ng kabataan.
Si Orang ay isang magandang bulaklak sa halamanan ng mga kulang palad.
Ang kaniyang ama ay isang mangingisdang manlalasing; ang kaniyang
ina ay kakambal mandin ng apat na hari nang ipanganak kaya si Orang
ay sa mga bahay pangingihan lumaki.
Ang kanyang kabataan ay namulat sa kanilang “inuman” na parang isang
baklad, sa mga mangingisda, na siyang karaniwang namamayan sa mga
pook na yaon.
Ang takalan ng anisado, ng ginebra at sinunog, ang pag-gawa ng mga
pulutan, ang panghalina sa mga mamimili na mga bandibandilaang papel
na iba’t ibang kulay na itinutusok sa mga suhang sungsong kung
magpapasko, ay mga kasangkapan at gawaing hindi na niya ipinagtatanong.
Nang siya’y tumatahak na sa pagdadalaga ay binigyan niya ng ibang
anyo ang kaniyang tindahan. Ayaw na siya ng mga manlalasing lamang
ang kaniyang suki.
Nagbukas siya ng isang “fonda” tindahang ibang iba ang kahulugan ng
pangalang hiniram sa mga kastila kay sa tunay na kahulugang ibinigay
ng kaugalian.
Yao’y isang tindahang munti ng talaghay ng may tinda, may isa ring
munting hapag na kinahahanayan ng ilang pingang naguumapaw sa
sari-saring bungang kahoy, mga dalandan, dalanhita, siko, suba; mga
bandeha ng sarisaring matamis, mga inumin gaya ng limonada, soda at
iba pa, mga kakaning iba’t ibang lasa na likha ng mga anak dukha
lamang; at hindi kabati ng mga inalo sa duyan ng ligaya.
Hapon pa’y parang nahahalina ang mga binatang hindi litaw sa bayan;
mga anak ng pag-gawa, mga kampon ng bisig at mangilan-ngilang aralan
na nagaaksaya ng kanilang panahon.
Mga bigkis ng tubo ang kanilang pinagaaliwan. May nagbibiyakan, may
nagsusukatan, may nagtutuksuhan, may nagtutuktukan ng itlog, may
naghuhulaan ng liha ng dalanhita, ng buto ng siko at iba’t iba pang
libangang pinaguubusan nila ng sandali hanggang lumalim ang gabi.
Hindi rin naman kakaunti ang _nagmimiron_ at lumiligaw ng ligaw mata
sa magandang kay Orang.
Ang pangalang Orang ay sumapit sa pangdingig ni Maneng; noon ay
kasalukuyang nababantog. At si Maneng ay natukso. Nahalinang kilalanin
ang magandang _fondista_.
At isang hapon ay di na nabuksan ang tindahan ni Orang.
Isang magandang bahay na ipit ang nahalile at isang auto ang tuwina’y
nakatigil sa tapat ng bahay: Ang auto ni Maneng.
Buhat noon ay lalo nang palaging lango ang ama ni Orang. Natuto ng
magmonte ang kaniyang ina at ang upo sa pangingihan ay lalong nagulol.
Hindi na umuupo sa “poso-poso” kungdi sa peseta at piso buhat noon.
Nguni’t ito’y hindi naglaon at isang pakanang likha ng masamang nasa
ang nagtanim ng panibugho sa puso ni Maneng.
Ito’y si Yoyong, si Yoyong na lumalangit kay Orang nguni’t di naman
tinutumbasan.
At isang araw nang hindi na yata niya matiis ang pagtatamasa sa
galak ni Maneng at ni Orang, noon ay isinagawa ang kaniyang balak.
Sinulatan si Orang ng matatalinghagang liham na tumutukoy ng iba’t
ibang panahon na parang tugon sa mga sulat ng birhen ni Maneng. Mga
sulat na sa kahangalan ni Orang ay iningatan at hindi ipinagtapat
kay Maneng, palibhasa’y di niya tarok ang mga pangungusap na may
dalawang kahulugan ni kung yao’y dapat na matalastas ng kaniyang
giliw. At ang mga sulat na ito’y natuklas ni Maneng nang si Orang
ay nagdaramdam at manganganak ng isang sanggol na bunga ng kanilang
pag-iibigan.
Ang panibugho ay nagtagusan sa puso ni Maneng agad-agad at pagkabasa
ng mga sulat ni Yoyong ay hinatulan pagdakang taksil si Orang at di
man lamang diningig ang kulang palad na binagsakan ng poot.
Dito siya nangaling nang gabing nagdaan at dito na nagsimula ang
mali niyang pagsumpa sa lipi ni Eva.
Nguni’t si Orang ay walang kamalay-malay sa mga ipinararatang sa
kaniya, at nasa banig palibhasa ay nanatili sa paghihintay na
magkausap silang muli ni Maneng.
Samantalang ang kulang palad na si Orang sa sandaling pagiging ina niya
sa anak ni Maneng ay binagsakan ng poot noon nang walang kadahilanan
at kasalukuyang linulunod ng luha at iniinis ng dalamhati; ang ina
niyang walang kalulwa ay galit at nagtutungayaw sa pagka’t walang
pupuhunanin.
--Buisit na lalaki iyan--anya--Walang araw na di mo makikitang lasing
na lasing. ¡Pueh!
--Ang nanay naman. Manong pagpasiensiahan na ninyo ang himaling ng
tatay. Wala na siyang aliwan kungdi yaon.
--Kung ganitong wala akong mapuhunan ay hindi ko maala-ala ang
magpasiencia... ¡Pueh!--Ilinura ang sapa at ang habol.
--Wala ka bang kualta diyan Orang? Wala akong mapupuhunan.
--May apat na piso pa rine nanay, nguni’t wala na tayong ipamimile
kung inyo pang pupuhunanin. (Si Orang ay nagsinungaling at di
ipinagtapat na siya ay may natitipon.)
--Bigyan mo ako kahit na dadalawang piso at kahiyahiya sa sumusundo
sa akin; meron pa naman kaming “concierto” ngayon.
--Mano nanay na huwag ka ng maglaro ngayon at alagaan mo na lamang
itong inyong apo. Oh tingnan mo nga’t kay ganda-ganda. Tingnan mo
nanay ang ilong at kay tangos-tangos, walang pinagibhan sa ilong ni
Maneng. Ano nanay?--at siniil ng halik ang sanggol.
Nang mga sandaling yaon ay nasok ang matandang lalaki na hinog na
hinog sa alak at parang baliw na nagsabi:
--_Ang ibig ko bang sabihin_, kung mayroon ay nagpapasasa at kung
wala ay tumunganga.
--Kung anoanong kaululan ang pinagsasabi nitong lasengong ito--ang
yamot na pakli ni aleng Ninay.
--Lasengo! ibig sabihin ay malinaw ang isip. Si Simon ay parang
parol na maraming langis; sa makatwid _ang ibig kong sabihin_ ay
maliwanag.
--Maliwanag ang isip... Tumahimik ka na nga’t ako’y hindi nakikialam
sa iyo. Baka paliwanagin pa kita.
--Eh kung ayaw ka bang makialam sa akin... _Ang ibig kong sabihin
eh..._
--Kerami mo namang ibig sabihin... Kung natutulog ka ba’y di mabuti...
¡Pueh!...
--Matulog; mabuti nga; nguni’t ang _ibig kong sabihin_ ay maghintay
ka ng ulan kung wala ng tubig--at sinabayan ng alis.
_Ang ibig kong sabihin_, ay siyang palamuti ni Tandang Simon sa
kaniyang pangungusap.
Ang dalawang pisong hinihingi ni aling Ninay ay ibinigay ni Orang
at parang itinaboy ang babaing alipin ng apat na kaharian na di man
napigil ng ligayang handog ng magandang apo.
At si Orang sa gitna ng mapait na pamamanglaw at pagmamalas sa
sanggol ay tila nawawalan ng diwa at walang tigil ang pagdaloy ng
mga unang luha ng puso.