"'t Steet mien niks oan; as 'k dát had kunnen veurzien was 't best
meugelik gewêst da 'k de jong iensgeheel niet in huus had genomen."
"Moar hoe ku'j nou zoo sprêken," beantwoordde een vrouwenstem de
pasvernomen mansstem: "Ge weet 'r nog niks af; 't is licht nog
verbeilding; en al was 't zoo...."
"Al was 't zoo...! Al was 't zoo...!" viel de eerste in: "Nooit van z'n
lêven! Denk ie da'k mien dern oan zoo'n koale jong zou versmieten? Neen
vrouw, wa'k gedoan heb, dat he'k gedoan, en God zal me doar veur
zêgenen, dat zal ie; moar gek zin, za'k niet; doar ku'j over rêkenen."
Na deze woorden van den eersten spreker volgde er een pauze, van
welke gelegenheid wij gebruik maken, om den lezer met de sprekend
ingevoerde personen, en met de plaats waar ze spraken, bekend te maken.
Voorzichtig!--'t is donker in de keukenkamer van Janboer. Voorzichtig,
er brandt geen nachtlicht, en het flauwe schijnsel der starren, dat
door de hartjes in de luiken naar binnen dringt, is niet voldoende
om u voor een onaangename kennismaking met de stevige meubelen van
Janboer te vrijwaren. Voorzichtig! wij zullen u--met het terrein
bekend--den weg wijzen. Pas op! Links van den ingang hebt gij
het groote kabinet. Wat daarin zit, weten wij niet. Janboer weet
het best, en misschien ruilt hij den inhoud niet voor dien van
uw kunstig bewerkte en zekere brandkast. Wacht, hier zoudt ge u
leelijk kunnen stooten aan de ijzeren vuurplaat; en buk u wat, want
de vooruitstekende schoorsteen is niet bijzonder hoog; jammer dat gij
die mooie porseleinen pullen en schotels niet zien kunt, Mevrouw, wel
wat groot voor uw étagère, maar voor uw pronkkamer à _la renaissance_
lang niet te versmaden. Hoor! tik, tik, de groote staande klok vlak
in den hoek bij het raam. Het is ons als zagen wij de, altijd met
den slinger heen en weer duikende scheepjes boven de wijzerplaat, die
reeds zoo menigen boer een: "Hoe is 't meugelik!" deden ontboezemen.
Zie zoo, houd u maar dicht bij de groote, in het midden staande tafel,
dan loopt gij geen gevaar u aan de langs den wand staande stoelen te
stooten. En nu, niet verder; dat zou onbescheiden zijn. Weet gij, daar
in dien hoek, schuins tegenover het kabinet, hangen een paar bonte
meubelsitsen gordijnen voor een vierkante opening, die men bedstede
noemt, en waarin, weinige seconden geleden, het afgeluisterde gesprek
gevoerd werd.
De gordijnen zijn flink dicht geschoven, en al waren zij dat
niet, dan zouden wij in dat duistere vierkant toch niets kunnen
onderscheiden. Gelukkig, dat onze bekendheid met Janboer en Trijntje
de verbeelding te hulp komt, en dat gij alzoo over den inhoud van die
bedstede niet in het onzekere behoeft te blijven. Mochten en konden
wij zien, dan zouden wij twee hoofden bespeuren: de hoofden van
Janboer en Trijntje. Janboer--volle maan; echter minder blank, want
zijn gelaatskleur heeft niets maanachtigs. Vol als de maan, en rood,
of liever bruin, als ja, als een bruin boerengezicht.--Trijntje,
die denkelijk achterin ligt, daar zoudt gij zeker medelijden mee
hebben.--"'t Vel over de butjes," zeggen zij die haar kennen, "en
zoo gêl, als 't eier-door van 'en kiep, die niks as achterwurp kriegt."
Janboer heeft zeker de blauwe pluimmuts op, en Trijntje de nachtelijke
floddermuts.
De staande klok slaat--elf--en, vijf minuten later hoort men hetzelfde
getal slagen dof in de verte.--Stilte in de bedstee. Eindelijk is
het echter alsof er door de achterin liggende, iets binnensmonds
gemompeld wordt.
"Aweer! aweer!" hooren wij nu duidelijk Janboers stem: "ik zeg oe
dan, da'k 'r niks van heuren wil. Goed bin'k, moar niet gek: As
Jenneke dat in de kop het, dan loat z'op mien niet rêkenen. Nou is
't uut. Sloap wel!"
Een zacht gemompel doet zich wederom hooren, en eindelijk de stem
van moeder Trijntje: "Bidt ie van oavend niet?" waarop wij het:
Dat hêw ummers al gedoan," vernemen, 't welk met een: "Neen Jan,"
beantwoord wordt, na welk gesprek zich een geritsel van dekens laat
hooren, alsof twee lichamen zich overeind zetten, en daarna een
onverstaanbaar geprevel, dat slechts.... door Eén gehoord werd, door
Éen, die alomtegenwoordig is, die de kleinste wenschen van het hart
kent vóór dat de lippen ze hebben geuit, door Een, die barmhartig,
genadig en liefde is.
Nogmaals vernemen wij nu van Janboer en Trijntje een: "Sloap wel!" en
niets treft meer onze ooren, dan het onophoudelijk tik, tik, tik,
der staande klok met de scheepjes.
Op ongeveer twintig schreden afstands van Janboers woonhuis met
achterdeel, stond de groote of hooge schuur. Bij de schuur waren
drie hooibergen geplaatst, die, met graan en hooi gevuld, den
landman een heerlijk gezicht opleverden, en hem reden gaven tot de
innigste dankbaarheid voor zooveel onverdienden zegen. In de genoemde
hooge schuur, die voor de winterstalling van het rundvee, en tot
berging van het boerengerij diende, was tevens een kamertje op de
eerste balken getimmerd, waar de twee knechts, Berend en Jozef, hun
nachtverblijf hielden. Berend was na den avondmaaltijd naar de hooge
schuur gegaan. Jozef had gezegd: nog wat op de dêl te motte keeren.
--Da's nou al zoo dukkels! dacht Berend, toen hij op zijn kamertje
was gekomen: doar wi'k 't miene van hebben. Den Jozef is 'en onnutte
dienstknecht, woar den Heere 'en grouwel af het; en wat het ie 'en
pretensies op z'n lief; en wat smeêrt [5] ie den boer en de vrouw. Joa,
ik zie 't best, asof zien botterams niet de halfscheid dikker zin as
de miens; en dan altied dat sjenken en drêjen bij Jenneke; doar he'k
't ook niet op geloajen. De begeerlikheejen des vleises! Ik kan 't
niet begriepen, dat de dern zin in 'em het; en ik geleuf toch, dat
'r wel zin, die d'r knapper uutzien as hie. Is ie zoo zwart van hoar
as ik? is ie zoo stark as ik? en is ie zoo schriftuurlik as ik? Neen
Jeuzefke, doar za'k is 't miene van hoalen!" En de schriftuurlikke
Berend, die heel onschriftuurlijk jaloersch was, klom behoedzaam de
ladder af, die naar het kamertje leidde, sloop de schuurdeur uit,
en wilde juist langs den hooiberg naar het achterhuis gaan, toen
hij--duudelijk gesmuuspel heurde.
Doar hewwe 't lieve lêven al! dacht Berend, en--hij vuulde zich
ontruuren. Of het een heilige verontwaardiging was, weten wij niet,
maar zeker is het, dat hij een koortsachtige aandoening ondervond,
die hem de klavieren deed knuusten. Langzaam, met ingehouden adem,
naderde hij nu de plaats, waar hij het gesmuuspel vernam. 't Was te
donker om veul te onderscheijen, moar toch, 't was tussen den bongerd
en 't huus, dat heurde ie wel, bij de zonneblommen en stokrozen. Heur,
joa--'t was Jenneke die sprak.
En Berend hoorde haar zeggen:
"Moar ik geleuf toch, Jozef, dat ie 't oan voader most zeggen. Hie
mag oe best, en 't is nóú zoo in 't gniep."
"Och lieve Jenne," was Jozefs antwoord: "wat zal 't dan zin! Neen,
zal ie zeggen; kortweg neen, en, wat zal 't dan wêzen! Licht mo'k dan
vort, de deur uut; wied weg den boer op; en 'k zie oe nooit weerum. As
'k moar 'en klein lepke grond had, dan was 't nog te prebieren; moar
nou---en och, ge bint zoo'n snuuperig dernje, 'k heb oe zoo lief,
da'k hoast niet zonder oe zou kunnen lêven; en gij, Jen?"
"Nou Jozef, dat he'k oe ummers al zoo duk gezeid" sprak Jenneke:
"ik mag oe óók best, en ik geleuf dawwe al heel tevrêjen zouwe zin
as we moar zooveul hadden as 'en errebeijers mins; moar toch, 't was
bêter as ze 't wisten. Jong, as ze d'r is achterkwiemen dawwe zoo in
't gniep met mekoar verkeerden!"
--Wél in 't gniep, dacht Berend: wee u, gij geveinsden! zegt de Heere;
maar Berend vergat dat ie zelf machtig in 't gniep stond te luusteren.
"'t Kan ummers geen kwoad," hernam Jozef: "overdag bi'j te bang um
me oan te zien, en dus zie'k al blied as ik oe 's oavonds is pakken
en mokkelen kan."
Kleine pauze.--Berend sloop nog dichter bij--maar zag niets. De
torenklok sloeg elf uur. 't Was omtrent het oogenblik, waarin Janboer
en Trijntje baden. Baden zij ook voor de onschuld hunner dochter? Ja,
zeker hebben zij voor hun kind gebeden, maar, voor hare deugd hadden
ze niet te vreezen, want Jenneke was braaf en goed, en had God lief
met een rein en schuldeloos hart.
't Bleef, noar Berends zin, al te lang stil. Of ze hum misschien ook
geheurd hadden...? 't Kon wel wêzen: moar neen, heur, doar fluisterde
Jenneke weer:
"Kom Jozef, loawwe nou goan, 't het al elf gesloagen, en 'k stoai de
dood uut, dat z'ons gewoar worden."
"Nou dan, mien beste Jenne," zei Jozef: "'k wil oe niet langer houwen
a'j wilt; moar, loa'k oe erst nog is kussen...."
--Vort moar weer, dacht Berend: 'k het 'r 't miene af. En zeer haastig
sloop hij langs den hooiberg de schuurdeur binnen, beklom de ladder,
smeet op zien cel [6] de bovenkleeren uut; wierp zich op zijn stroozak;
prevelde: "Berend is d'r ook nog," en begon flink te snorken, toen
hij Jozef de ladder hoorde opkomen.
Het: "Wee u gij geveinsden!" was hem wel op de lippen, maar niet in
het hart.
"Watte?" [7] zei Janboer den volgenden morgen, toen Berend, die op
de deel aan den wanmolen had gezeten, hem iets aan 't oor was komen
fluisteren.
"Da'k den boer asteblief wel is sprêken wou," herhaalde Berend
iets harder.
"Sprêken?" hernam de boer: "Wat hei'j dan? As 't moar niet van oe
fiemelderie is, went ieder veur zich het zien eigen begriep, en as
ie met 't ouwe in den hemel denkt te kommen, dan zu'j d'r noar alle
gedachte niet veul conversoatie hebben. Ikke en de vrouw we gleuven
nog niet ens 't zelfde."
"Neen boer," sprak Berend weder: "doar za'k moar af zwiegen; 't is
van heel wat anders."
"Nou kom d'r dan moar veur uut; 'k houw van rond veur de vuust,"
zei Janboer.
"Moar 'k wou oe _allinnig_ sprêken," hervatte Berend: "'t is 'en
geheim."
"Denk ie dan, dat de twee kelfkes en de verkens in 't schot 't zullen
noavertellen?" zei Janboer: "Gauw wat, 'k heb geen tied."
"Nou dan boer," begon Berend, terwijl hij een verbazend braaf
gezicht zette: "ik bin achter 'en ding gekommen, woar 'k niet van
heb kunne sloapen. De boer weet 't, 'k het den boer altied met zurg
en eerlikheid gediend, asof 't veur mien eiges was, en 'k mag niet
liejen dat ze den boer achter zien rug beknoojen of bestêlen, en
den boer moar wat veurproaten en 'm toch schand aandoen."--Berend
herinnerde zich zeker niet meer, dat ie ens toen de boer ziek was,
met de weit noar de merkt was gewêst en toen 'en kwartje op 't mud
minder had thuus gebrocht as ie beurde. "Neen," vervolgde Berend:
"dat kan 'k _niet_, en doarom mo'k den boer nou moar zeggen wa'k weet."
"Dat zou tied wêzen," zei Janboer: "ge proat mien al veuls te lang."
"'k Zal dan zeggen," hernam Berend: "da'k den Jozef al lang gemêjen
heb. Of ie den boer bestêlt, da wee'k niet,"--wat zachter sprekende:
"moar da'k dan dit, en dan dat, niet zie, dat weet 'k best."
"Da's niettes!" zei Janboer wrevelig: "dat za'k van Jozef nooit
gleuven; doar is de jong veuls te best toe. Al het ie geen cent,
gevuul van dankboarheid het ie genogt da'k 'em as 'en schoojersjong
in huus heb genomen; sprèk doar niet van."
"Dat niet gleuven, dat niet gleuven!" riep Berend: "Niet gleuven van
't kromme en verdrêjde geslacht! Nog wel arger, boer, zu'j motten
gleuven van oe Jeuzefke. Joa, nou za'k 't zeggen ook," en Berends
gelaat nam een vreemde plooi van heiligheid aan: "Asof ie Jenneke
ook al niet slecht het gemoakt, en asof ie d'r niet altoos...."
"Berend, ge liegt!" riep Janboer pijnlijk geschokt, zoo hard
dat de varkens verschrikt uit het schot naar buiten stormden:
"Wát...! wou.... ie.... van Jenneke proaten! Ge bint 'en lasteroar
met al oe fiemelderie, en ge kunt m'n huus uut, heur ie!"
Berend stond eerst mal te kijken, maar zocht den ontstemden boer,
door gunstig gekozen woorden tot bedaren te brengen, en verhaalde:
hoe hij _toevallig_ de bijeenkomst achter 't huus had bijgewoond, en
't van zien plicht had gerêkend, den boer d'r kennis af te geven;
dat ie 'm volstrekt niet behoefde te gleuven, moar dat ie toch wou
dat ie zich overtuigde en 't oavend is mee achter 't huus kwiem.
Janboer stonden de tranen in de oogen. Of 't leugen of woarheid was,
den Berend had ie wel willen trampen. Evenwel, hij hield zich goed, en
besloot om zich 's avonds te overtuigen in hoever Berends beschuldiging
waarheid bevatte.
't Was kwartier over tienen. Jenneke had genacht gezeid. De meiden
en knechts ook.
Moeder Trijntje, die niet wist wat Jan toch schêlde, stapte juist in
haar bedstee, toen de man zei: "Vrouw, 'k goai nog êfkes op de dêl
um te zien of de jongens alles wel kloar hebben."
"Goed," zei de vrouw, en weg was hij.
Janboer, wien het bloed den ganschen dag had gekookt, voelde zijn
onrust vermeeren nu het oogenblik naderde, waarin hij wellicht de
hardste waarheid zou vernemen.
--Die jong, die Jozef, die 'k as mien eigen kind heb opgevuud, zou
die mien Jenneke, mien eenigste Jenneke, hebben slecht gemoakt? dacht
Janboer.--Neen, neen, ik mag, ik kan't niet gleuven. Den Berend,--'k
vertrouw 'm moar half. Altied het ie zoo wat biebels, en, dán is
't duk niet veul. Hie het 'en hêkel oan Jozef, umdat ie meer mien
man is; en naar Jenneke drêjt ie altied zien zwarte kop.--Moar, as
't is zoo was?.... Weet Jozef dan niet da'k Jenneke nooit oan den
jong van bleinde blauwwammis zou gêven; oan 'en jong, die tot zien
viefde joar met zien voader den boer af bêdelen liep? Wist Jenneke
niet, dat 'k heel wat bêters veur d'r had as 'en koale jong, zonder
huus of hof?--As 't verkeeren was gewêst, 'k had 'm weggeschopt: moar
dát.... 't is um 't verstand te verliezen...!" en Janboer verdween
door een achterdeurtje op de deel, in de duisternis.
Even als den vorigen avond zaten Jozef en Jenneke weder hand in hand op
het bankje tusschen de zonnebloemen en stokrozen. Reeds geruimen tijd
hadden zij geliefkoosd, met wat ruwer handen, maar anders al tamelijk
als gij, minnende lezers of lezeressen! Reeds menig zoet woordje was
er gewisseld, wel niet zooals gij ze wisselt, maar toch heel aardig:
mien beste Jenne--mien Jozef--mien hartje--mien jong--duufke--en al
wat in de ooren van verliefde boortjes en boerinnetjes liefelijk en
zoet klinken mag.
Toen echter het gekoos eenigen tijd had voortgeduurd, begon Jenneke
vreeselijk te beven.
"Wat schêlt oe Jenne?" vroeg Jozef.
"Och Jozef, heur ie dan niks?" was Jennekes wedervraag: "'t was krek of
'k zuchten heurde, en geritsel bij den bongerd."
"Malligheid dern," hernam Jozef.
"Neen Jozef, heur dan moar: ik bin zoo oakelig! Hawwe 't moar niet
begonnen. Ik gleuf da'k toch slecht heb gedoan."
"Slecht? slecht!" schreeuwde eensklaps de bekende stem van
Janboer achter de minnenden, die Jenneke van schrik deed
verstijven en Jozef deed sidderen: "Slecht! Woar is de rekel, de
smêrlap--de..... ..." Jozef hoorde niets meer. Een vreeselijke slag
op het hoofd deed hem duizelen; bewusteloos zeeg hij neder, en noch
het getier van den bedrogen vader, noch het geschrei van het ontzette
Jenneke riepen hem tot zijn bezinning terug.
Na den noodlottigen slag, aan Jozef toegebracht, maakte Janboers
woede spoedig voor een angstige bezorgdheid aangaande des jonkmans
toestand plaats. Zonder zich in de eerste verwarring meer om zijn
dochter te bekommeren, droeg hij Jozef de woning binnen, en gelastte
der verschrikte moeder Trijntje, om de wond aan 't achterheufd
met êk [8] en woater te wasschen. Jenneke stond te kieken asof ze
versteind was. Janboer sprak haar geen woord toe, en liep, toen
Jozef in 't bed op 't kelderkamerke was geleid, zoo hard as ie kon
noar den dokter. Toen deze was aangekomen--Janboer had niet op den
dokter gewacht, maar in vreeselijke onrust terstond den terugtocht
aangenomen,--vroeg deze natuurlijk in de eerste plaats, na den patiënt
te hebben onderzocht, hoe de wonde ontstaan was.--En Janboer begon:
"Joa dokter..." Maar moeder Trijntje, die in des boers afwezigheid,
onder snikken en hikken van Jenneke de toedracht der zaak had vernomen,
viel hem in de rede met een: "Loat _ik_ nou sprêken, Jan.--Hoe
't gekommen is dokter? dat za'k oe zeggen, heur ie.... dat za'k oe
wel zeggen...."
Maar juist, toen moeder Trijntjes brein werkzaam was om een noodleugen
te verzinnen--waarover wij haar niet al te hard zullen vallen, omdat
haar lang aarzelen getuigde hoe onhandig zij in 't liegen was--sloeg
Jozef,--dank zij dokters meegebrachte opwekkende middelen,--voor het
eerst de oogen weder op, zag de omstanders pijnlijk aan; en moeder
Trijntje die deze gelegenheid aangreep om haar onbegonnen verhaal af
te breken, riep: "Zie hie lêft weer. Goddank!"
Janboer, wien 't hart vreeselik had geklopt, begon ook weer ruumer te
oajemhoalen, en 'en gevuul van dankboarheid kwiem bij 'm op.... O! as
ie is 'en moord had begoan! zoo dacht hij, en een paar tranen
glinsterden in zijne oogen.
"Maar door welk toeval is de wond ontstaan?" vroeg de dokter nog
eens.--'t Was net, of Janboer 'en scheut deur z'n lief kreeg, toen
ie alweer die vroag heurde, en zich vermannende wilde hij oprecht
zijn vergrijp verhalen, toen Jozef met een zwakke stem zich liet
hooren. "Mien--eigen--schuld," zeide hij: "'en zwoar stuk hout,
is mien--op 't heufd gekommen."
Janboer, die, door de verschrikkelijke gedachte van manslag te hebben
begaan, de oorzaak van zijn overijling schier vergeten had, hoorde
de voor hem verontschuldigende woorden van Jozef, terwijl ze toch de
volle waarheid behelsden, met ontroering. Moeder Trijntje klonken ze
als engelentonen in de ooren; en Jenneke.... Jenneke, die weer strak
voor zich uit had zitten staren, brak in een bitter schreien los.
De geneesheer, die in de woning van den alom geachten Janboer, haast
aan geen misdadig opzet had durven denken, was door Jozefs woorden
geheel gerustgesteld, en ging, na een verband te hebben gelegd,
huiswaarts, om bloedzuigers te halen, die aan het achterhoofd moesten
gezet worden.
Dat er dien nacht niet veel van slapen kwam, was natuurlijk, en
zelfs Jenneke, die op haar vaders woorden "Goa noar bed, dern!" zich
naar haar zolderkamertje had begeven, was te zeer door verschillende
aandoeningen verontrust, om den slaap te kunnen vatten. De verdenking
waaronder zij lag; het misnoegen harer dierbare ouders bij het
gevoel van schuld over hare, ja, onschuldige, doch tevens ongepaste
samenkomsten; de deerniswaardige toestand waarin zich haar beste Jozef
bevond, door den opgewekten toorn van haar vader, dien zij, door haren
plicht getrouw te blijven, had kunnen voorkomen--dit alles te zamen
deed Jenneke vele tranen storten; en nog had zij geen oog geloken,
toen Trui de melkmeid haar om vijf uur kwam roepen.
--Nou za'k dan toch is zien, of 'r veur mien ook 'en brok in de pap
is, dacht Berend, toen hij den morgen na het noodlottige voorval, in
de hooge schuur aan het dorschen was: Nou zal 't dan met Jeuzefke wel
uut wêzen, en _ik_ zal 't miene woagen. Wat kan 't mien schêlen of ze
met Jozef het verkeerd? ik zal d'r mien niks um schrenieren. Janboer
zal ze nou toch niet kwiet roaken. Zoo kom ie in 't smeer Berend,
en--Jeuzefke, heur ie: de lesten zullen de ersten zin!
Nog was de schriftuurlikke Berend zoo aan het denken, toen Janboer,
die moar niet wist woar ie 't zuuken zou, de schuurdeur binnentrad.
--Zou ik? dacht Berend, toen hij den boer zag naderen: "Toe moar,"
sprak eene stem in zijn hartengedichtsel; en Berend lei de vlêgel over
den nek; zette de linker vuust in de zied', en zijn boer medelijdend
aanziende, sprak hij:
"Nou boer, gleuf me, 'k heb veul met oe te doen; ge bint tot 'en
oakelige beveinding gekommen; moar, 't was mien plicht um 't oe te
zeggen. Joa, 'k zei al lang, den Jozef bedriegt den boer, moar niemand
kos 't gleuven. En 'en jong die j' as 'en keuje [9] gefokt hebt; 't is
'en ding, 't is 'en ding! Ie hebt 'en adder oan oe boezem gekoesterd,
en hie het oe lilk in oe eigen vleis gebêten."
Janboer werd bleek--zijn ongelukkig kind.
"Moar," vervolgde Berend: "de Heere kastijdt dengenigen den ie lief
het. Joa boer, zoo mo'j d'r moar over rekenen; en of Jenneke nou
al verkeerd gelêft het, d'r zou 'r toch nog wel een te veinden zin,
die zou zeggen--um den Heere noa te sprêken--Ik rêken oe de zunden
niet toe; en die, um de wereld geen achterdocht te geven, zou zeggen:
Boer, ik zal oe en Jenneke wel weer in eere stellen. En, boer, wat
zou ie wel zeggen, as _ik_ Jenneke is tot vrouw nemen wou?"
Janboer, die sedert het voorgevallene geheel van streek was, keek
Berend aan alsof deze een tijger was die op hem loerde. 't Was alsof
hem de woorden in de keel bleven steken; en toen hij eindelijk de
stem terug kreeg, zeide hij, terwijl hij zich eensklaps omwendde:
"Mins, mins, 't schêlt oe in 't heufd, of, ge zint slecht!"
Berend had een geheel ander antwoord verwacht, en keek krek asof ie
de vlooi in 't zoad zag. [10]
--Niet! niet! dacht hij: dan za'k 'em anders sprêken! En den boer
volgende, beet hij hem met een nijdige stem in het oor:
"Weet ie wel, Janboer, da'k _oe ook_ in mien macht heb? Weet ie wel,
da'k giesteren oavend alles heb gezien, en da'j, as _ik_ 't wil,
wel is op 't schavot kost kommen?"
"Wat, wat!" riep Janboer ontsteld: "zeg, wat proat ie, mins?"
"Wat ik proat," hernam Berend: "da'j Jozef met 'en stok op 't heufd
hebt gesloagen, en dat ie wel is krepieren kos, hê! Zeg, bin ik gek,
of zu'j mien toesloan?"
"Pak oe boel in; op stond!" riep Janboer, schier buiten zich zelven:
"Vort, mins, ik mag oe niet langer zien!"
't Was kort na het laatst vermelde gesprek, dat Janboer het
kelderkamertje binnentrad, waar moeder Trijntje bij de bedstee
van Jozef gezeten was. Zijn vragende blik werd met een bedenkelijk
hoofdschudden beantwoord. Janboer zuchtte.
"Woar is Jenneke?" vroeg hij eindelijk zeer zacht. Trijntje haalde
de schouders op, en fluisterde: "Stil toch; hie slupt."
Janboer ging heel voorzichtig naar de bedstee--de klompen had hij
voor de de deur laten staan--keek door de reet der gordijnen naar
den rustende, en zag dat deze met geopende oogen voor zich uit
staarde. Waarschijnlijk had de zachte tred van Janboer Jozefs ooren
getroffen: althans hij wendde zich naar de opene zijde der bedstee
en zag den boer met zijne doffe oogen droevig aan. Janboer schrok,
ja hij schrok van dien blik.--Gij hebt het gedaan; gij zijt mijn
moordenaar! waren dat niet de woorden, die de lijder met zijn matte
oogen tot hem sprak? "O God!" klonk er een stem in Janboers binnenste,
terwijl hij de handen vouwde en de oogen naar boven sloeg: "O God,
vergêf 't oan mien Jenneke; vergêf mien miene schuld, en loat den
Jozef weer kloek worden. Spoar mien, Heer! da'k op mien olden dag
geen moordenoar zal wêzen. Vergêf mien da'k mien overeild heb; moar,
hie had mien kiend verzuukt! Spoar dit huus Heere, 't zij zoo!" En
in Janboers oogen welden groote tranen op, die langzaam over zijn
bruine kaken vloeiden.
De lijder, die na de woorden van den vorigen avond niet weder
gesprokken had, scheen de tranen van den boer te hebben bespeurd, en
het was zichtbaar, dat hij zijne krachten verzamelde om iets te zeggen.
"Hier kommen," sprak hij eindelijk: "Jenneke ook", en weder sloot
hij de oogen.
Het kwam Janboer voor, dat 't al heel arg met den jong gesteld
was. Schielijk gaf hij Trijntje te verstaan, dat zij Jenne halen moest,
en zoo spoedig mogelijk naar den dokter moest zenden om den patient
te komen zien. Trijntje verwijderde zich snel, doch zonder gerucht,
en eer vijf minuten waren verstreken, bevonden zich vader, moeder en
dochter voor Jozefs legerstede.
Wij zullen de verschillende aandoeningen van de zich op
het kelderkamertje bevindende personen niet in 't wijdloopige
beschrijven, en den lezer niet vermoeien met de lezing van datgene,
't welk hij gereedelijk uit de verschillende toestanden besluiten
kan. Bij Janboer en Jenneke waren vrees, medelijden en schuldbesef,
uit verschillende oorzaken, de heerschende gevoelens. Moeder Trijntje
was geheel medelijden, en toen zij daar bij Jozefs bed stond, bij
Jozef, die doar zoo ellendig neerlag en toch altied zoo'n goeje jong
was gewêst, en die 'r as 'en eigen moeder altied had lief gehad,
toen wier 't hoar te eng um 't hart en ze begon luidkeels te snikken.
Jozef, door die droevige tonen gewekt, sloeg de oogen weder op,
en de bedrukte ouders met hun lieve kind voor het bed bespeurende,
sprak hij langzaam en zacht, met merkbare krachtsinspanning:
"Gleuf mien boer en vrouw, ik het oe vertrouwen _nooit_
geschonden. Jenneke het nooit veur God misdoan. 'k Had hoar _niet_
allinnig motten sprêken, moar--zoo woar as 'k bij God hoop te lêven,
zoo woar is ze nooit slecht gewêst." Jozef hield even stil.--Jenneke
snikte; vatte de handen van haren vader, en Janboer, die bij Jozefs
woorden, om zijn eenig kind ruimer ademde, maar tevens meer schuld
gevoelde--want hij geloofde Jozef--liet Jenneke begaan: en toen hij
dien kinderlijken handdruk voelde, had ie zien kiend weer, zien beste
Jenne en hij riep--naars moeders oordeel veel te hard: "Goddank!"
"As 'en erme jong," hernam Jozef: "hei'j mien, toen mien bleinde
voader in oe schuur starf, in huus gehouwen, en gevuud as eigen;
'k zie d'r dankboar veur gewêst; moar 'k had motte begriepen, da'k te
min was um oan Jenne te denken. Boer en vrouw, vergêf mien dan wa'k
'k heb misdoan; en, wa'k liejen mot is mien verdiende straf."
"Och, mien Jozef, mien kiend!" huilde moeder Trijntje.
"'k Zal 't niet lang meer moaken," hervatte Jozef: "dat gleuf 'k;
moar 'k zal bij God veur oe bidden, en dan zal God oe ook verder wel
zêgenen. Nou zie'k muû. Lêft soamen wel."
"God! hie starft!" riepen Janboers vrouw en dochter als uit éénen
mond, en juist wilde Janboer den dokter te gemoet loopen om hem tot
spoed aan te zetten, toen deze de deur binnentrad.
"Och, help mien Jozef, as 't niet te laat is," smeekte de goede
Trijntje.
De geneesheer trad dadelijk op den lijder toe; sloeg hem aandachtig
gade; voelde zijn pols, en verklaarde dat er volstrekt geen gevaar
bestond: "De patiënt heeft rust noodig," sprak hij,--"hij is niet
zonder koorts, maar gepaste middelen en rust zullen hem, met Gods hulp,
wel spoedig weer in orde brengen." Nu onderzocht hij de wond, legde
een nieuw verband en verliet Janboer en de vrouwen in een geheel andere
stemming, dan die waarin hij hen bij zijne komst had aangetroffen.
Voor een oogenblik zullen wij Janboers woning verlaten, om
den schriftuurlikken Berend bij zijn vertrek een eindwegs te
vergezellen. Den valschen beschuldiger, den bewerker van Janboers
overijling, den schelm, die met de treurige omstandigheid, zoo brutaal
als slecht zijn voordeel had willen doen, en die bij de natuurlijke
verwerping van zijn schandelijk aanbod, den boer met een gerechtelijke
aanklacht had durven bedreigen, den schijnbaar vromen Berend, kon
Janboer niet langer onder zijn dak dulden, en met zijn bijeengepakt
boeltje in een zak over den schouder, en het volle loon in den buidel,
trok Berend tegen den oavond het dorp in.
--Erst is oanstêken, dacht Berend, en hij stapte de herberg _het
Zwaantje_ binnen.
Hij pruufde, en dacht aan 't mislukte plan;--hij kommendierde nog 'en
slok en beet zich kwaadaardig op de lippen;--bij den derden borrel,
die naar binnen gleed, verkreeg Berends gelaat weder een vreemde
uitdrukking van heiligheid, en toen hij den vierde binnenhad, en den
vijfde trillende aan de lippen bracht, dacht hij--als een dronken
mensch nog denken kan--aan--zijn wraak.
Nog nooit hadden de boeren van 't dorp, Berend van Janboer zoo
onbekwaam over den weg zien loopen. De jongens, uut de oavendschool,
riepen hum noa: "Lap, zuupert," enz. enz., en Berend, wien alles
soeselde en drêjde, belandde eindelijk waar hij wezen wilde, namelijk
aan het woonhuis van den burgemeester. De schel ging over met een
vreeselijk geweld, zoodat de burgervader, eenig onheil vermoedende,
in persoon de deur ging openen.
Het onderhoud van Berend met den burgemeester verdient geen vermelding;
want de edel achtbare vernam van den beschonkene niet veel meer
dan onsamenhangende klanken, die hem alleen bewezen, dat de vent
smoordronken was.
"Als ge niet goedschiks vertrekt, zal ik je met den veldwachter 't
dorp laten uitzetten," riep de burgemeester, eindelijk het gebrabbel
van den beschonkene moede: "Vort kerel!" en tevens gaf hij Berend
een duw in de ribben, waardoor deze vloekende--ja! vloekende--op den
grindweg voorttuimelde! smeet de deur weer dicht, en kwam bij zijne
vrouw met de geruststellende verzekering: dat 't maar 'en dronkende
vent was geweest.
Tot onuitsprekelijke blijdschap van Janboer, Trijntje en Jenneke,
werd de voorspelling van den kundigen dokter ten volle bewaarheid. Den
derden dag nadat Jozef de wonde bekomen had, kon hij het bed reeds
verlaten. Wel was ie nog licht en wonderlik in 't heufd, moar de pien
was veil minder en de wond zou spoedig geheeld zijn. En, toen hij,
weinige dagen later, met Janboer achter de stokrozen op 't benkske zat,
toen dacht hij aan de liefderijke hand Gods, die hem gespaard had,
en er kwam hem een: Goddank! over de lippen.
"Amen," zei Janboer, en Jozef wenkende, gingen zij te zamen naar de
keuken, waar moeder Trijntje en Jenneke zaten te spinnen.
Janboer ging bij 't vuur zitten; stopte zien piepke; stak 'et oan;
keek in den schorsteen; kwam 'en poar moal: hm! hm! keek nóg ens in
den schorsteen; smeet het hout van de ploat in 't vuurgat; h'mde nóg
ens, en zei toen, terwijl hij zijn gelaat in dichte rookwolken hulde:
"Me dunkt vrouw, we mosten nou moar de kogel deur de kark smieten. Wat
'r gepessierd is, is gepessierd, en doar zal ik, en Jozef en gij,
nieweer over sprêken. Nou Jozef--hm! hm!....." Janboers gelaat was
door den tabaksdamp geheel onzichtbaar: "nou Jozef, a'j dan veur
Jenneke den rechten Jozef wilt zin, dan geluk d'r mee, we zullen oe
as zeun beschouwen. Pas moar goed op, dóár hei'j mien hand.
Jenneke, die na den noodlottigen avond, geen tien woorden met haar
vader gewisseld had, en steeds, in weerwil van hare blijdschap over
Jozefs herstelling, afgetrokken was gebleven, 't was haar alsof
ze droomde.
Jozef was zoo beduusd, dat ie de hem toegereikte hand in 't eerst
geheel vergat. Moeder Trijntje keek alsof ze bij 't bakken van den weg
was gewêst; en 't einde van de confusie was, dat Jozef en Jenneke,
Janboer en de vrouw kusten dat het zoo klapte. Natuurlijk, lieve
lezeressen, werd Jenneke later door Jozef schadeloos gesteld.
"Nou, nou, 't is al genog," zei Janboer eindelijk, toen er bij al
die hartelijkheden ook al weer tranen in 't spel kwamen: "Spoar mien
zénuees as 'k oe bidden mag. 'k Het 'r nooit af geheurd of geweten,
moar sinds da'k de domeneisjuffer van zénuees heb heuren sprêken,
gleuf ik vast da'k ze ook heb.'"
Nu waren dan in Janboers woning de hekken geheel verhangen. Allen
waren dankbaar; allen waren tevreden; en ofschoon Janboer somwijlen
wel eens de oude schoen knelde, en hij Jozef veur zien Jenneke toch wel
wat heel min vond, zoo ontdeed hij zich dan spoedig van het knellende
schoeisel. Hij herdacht dan den geheelen loop van omstandigheden,
en vooral die liefderijke woorden van Jozef toen zij allen voor zijn
behoud vreesden, en besloot met de woorden: "Joa en goeie, is toch
beter as 'en rieke."
Drie maanden na de verloving was het brulleft in Janboers woning.
Jozef en Jenneke waren volkomen gelukkig.
Janboer en Trijntje ook.--Volkomen? Ja, volkomen,--moar zie, Jenneke
goeng 't huus niet uut. Neen, al vond Jenneke 't ook niet zoo heel
verkieslik, dat was niet anders, de jongeluu trouwden bij de ouwers in.
En Berend?--Berend was, drie weken na zijn vertrek uit Janboers woning,
in de functie van koloniaal te spreken, aan boord van _de Eendracht_,
liggende te Harderwijk.
Janboer en Trijntje zagen hem nooit terug, en waren er niet rouwig om.
Wat Jozef betreft, hij toonde wel veur Jenneke de _rechte_ Jozef
te wêzen, want hij bemint zien Jenne as z'n oogappel. Veur de
kienders--joa 't half dozijntje is al vol--kan er geen bêter voader
zin. En, veur de oudjes? Zie, hie eert en lieft ze as 'en eigen zeun,
en 't litteiken oan 't achterheufd, hie nuumt 'et: den oadelslag!