Johannesburg zal wel worden het centrum en de hoofdstad van
Zuid-Afrika. Het begint reeds op een wereldstad te gelijken. Zoo
zou ik het niet aan de Johannesburgers durven zeggen, want die zijn
vast overtuigd, dat hun stad reeds een wereldstad is. Zoo ver is de
ontwikkeling van de stad echter nog niet gevorderd, maar het gaat
er met rassche schreden heen. Er zijn reeds hotels, die met de beste
Europeesche hotels kunnen wedijveren, drie à vier theaters en eenige
music-halls bieden 's avonds de noodige verstrooiing aan, al is het
kunstgenot dat men er zou moeten smaken dan ook nog van zeer inférieur
gehalte. Overal standplaatsen voor motorcars en huurrijtuigen, een
geregelde en van goede wagens voorziene electrische tramdienst,
breede, goed geasphalteerde straten met groote, mooie winkels,
een zeer woelig, druk verkeer in de stad en de mooie buitenwijken,
groote kantoren en officieele gebouwen, dat alles geeft inderdaad
reeds een grootsteedschen indruk. Deze indruk wordt nog versterkt
door het gezicht van zoovele hooge, rookende schoorsteenen buiten
de stad, die bijna alle aanduiden, dat daar het goud aan den grond
wordt onttrokken, of het zijn eenvoudig fabrieksschoorsteenen.
Cosmopolitisch is Johannesburg meer dan eenige andere stad in
Zuid-Afrika. Het Hollandsch-sprekend publiek wordt er bijna niet
aangetroffen, want de betrekkelijk weinige Hollanders, ongeveer een
300, die er wonen en de Afrikaanders, die er zich gevestigd hebben,
beijveren zich allen om toch vooral Engelsch te spreken. De Duitschers,
Franschen, Belgen, Italianen, Arabieren, etc. die er aangetroffen
worden, spreken onder elkaar ten minste nog hunne moedertaal, maar
overigens is de taal, die hier gesproken wordt, bijna uitsluitend
Engelsch. In Johannesburg zetelt ook de zeer sterke Unionistische
politieke partij, de partij der Britten en Uitlanders, die zeer sterk
tegen deze nationalistische of Afrikaander regeering gekant is. Wanneer
men zich hier in een gezelschap bevindt, hetzij van mannen of van
vrouwen of gemengd, men kan zeker zijn, dat het gesprek onmiddellijk
een politieke kleur aanneemt en dat de regeering wordt hard gevallen
over alle daden, die het heeft verricht. En het is te voorzien, dat
Johannesburg en omstreken steeds sterker Britsch-gezind worden, want
alle goudmijnen en alle fabrieken en groote werkplaatsen zijn in handen
van Britten en die employeeren bij voorkeur Britsche werkkrachten,
voor zoover het werk niet door kleurlingen wordt uitgevoerd.
Eene andere bijzonderheid valt hier nog op te merken, waardoor
Johannesburg zich van de meeste andere steden in Zuid-Afrika
onderscheidt. Nergens treft men zoovele rijkaards aan, die nu in
mooie, smaakvolle paleizen wonen en in de mooiste automobielen door
Johannesburg's straten tuffen, wie het zoo onweerspreekbaar is aan te
zien, dat zij niet op zijden kussens in de wieg hebben gelegen en dat
de weg tusschen zwoeger en genieter van 's werelds goede gaven, niet
zoo'n heele lange is geweest. Toeval, handigheid, geluk, misschien ook
fijn verstand, schijnt hen in korten tijd van het eene uiterste tot het
andere te hebben gebracht. Onwillekeurig wekt hier elke millionnair,
of die er voor wil doorgaan, de gedachte zoodra men een poosje met hen
gesproken heeft "ik zou willen weten hoe ge aan uw geld komt", of "hoe
hebt ge hem dat zoo gauw geleverd?" Slechts weinigen treft men aan,
die de weelde met de daarbij behoorende waardigheid weten te dragen.
Ik hoop niet, dat ik hiermede den indruk wek, dat elkeen in
Johannesburg een gemakkelijk bestaan lijdt en dat hier over het
algemeen veel en gemakkelijk geld verdiend wordt. Niets is minder
waar dan dit. De groote massa moet hier zeer hard werken voor een
betrekkelijk klein salaris, klein vooral in verhouding tot 't zeer dure
leven. De goudmijnen hebben natuurlijk--en doen het nog--de meeste
Europeanen, die hun geluk wilden beproeven, naar Johannesburg gelokt
en die velen doen elkander in den strijd om het bestaan eene bittere
concurrentie aan. Het schijnt hier volstrekt niet gemakkelijk te zijn
eene goede en passende betrekking te krijgen. Toch schijnen de meesten,
die hier een tijdje geleefd hebben, het aangenamer te vinden hier
gebrek te lijden dan weder naar Europa terug te keeren. Het heerlijke
frissche, opwekkende klimaat maakt het waarschijnlijk gemakkelijker
hier armoede te lijden dan thuis.
Het klimaat is hier heerlijk, maar wij treffen het nu
bijzonder. Johannesburg ligt ongeveer twee duizend meter hoog,
de hitte van het klimaat wordt hier meestal door een frissche
bries afgekoeld. Maar deze frissche bries brengt eenige zeer groote
onaangenaamheden met zich, die wij hier misloopen. Rondom Johannesburg,
waar de goudschatten uit den grond worden opgedolven, verheffen zich
torenhooge bergen van fijn wit zand, het afval van de steen, die het
goud bevatte. Deze zandmassa's hullen Johannesburg, vooral in het
droge seizoen, onophoudelijk in een stofwolk, waardoor niet alleen
de huizen en straten bijna niet schoon te houden zijn en de kleeren,
die gedragen worden, als zij niet uit waschstof bestaan, voor goed
bederven, doch die het ademen bijna onmogelijk maakt en in elk geval
op de gezondheid zeer nadeelig inwerkt. Wij kwamen hier juist na het
begin van het regenseizoen. Flinke onweers- en regenbuien houden nu
de zandmassa's nat en compact genoeg om niet te verstuiven en houden
het overigens zonnige klimaat aangenaam koel. Die regenbuien zijn
volstrekt niet onaangenaam, zij komen met groote hevigheid op, maken
in korten tijd van de straten meren en houden dan plotseling op om
de zon weder gelegenheid te geven hare krachten te beproeven. In een
oogenblik zijn dan de straten weder droog en kan men zijn autotocht
of wandeling voortzetten.
Met deze goudmijnen rondom Johannesburg is toch niet de omgeving van
Johannesburg bedorven. Na Kaapstad, die inderdaad een zeer prachtige
omgeving heeft, is Johannesburg in dit opzicht te noemen. Er zijn
hier zeer mooie omstreken, en als alles wat meer gevestigd is,
als die omstreken niet meer zoo in disorde zijn door de in wording
zijnde groote paleizen en heerenwoningen, die er gebouwd worden, dan
zal een autotocht in de omstreken van Johannesburg een nog grooter
genot opleveren.
Ook hier werden wij weder met groote onderscheiding ontvangen. Niet
alleen boden de burgemeester en de burgemeestersvrouw ons den dag
na mijne komst een officieele lunch in het Carlton-hotel aan, waar
behalve wij vieren, de Amerikaansche en Hollandsche consuls en hunne
vrouwen en een honderdtal andere dames en heeren genoodigd waren, maar
ook de Amerikaansche Club en de Nederlandsche Vereeniging hadden een
avond van ontvangst voorbereid, die inderdaad schitterend was. Op al
deze gelegenheden werd weder van ons verwacht, dat wij eene korte rede
hielden en bovendien had Mrs. Catt den avond, toen ik van Heidelberg
terugkeerde, voor eene zaal, die meer dan duizend menschen bevatte,
eene voordracht over Vrouwenkiesrecht te houden. Zij won ook hier aller
sympathie en op onzen tocht door Zuid-Afrika heeft zij zich den roem
verworven van eene spreekster "bij Gods Genade" te zijn. Een avond
nog, toen ik in Germiston voor de Afrikaander vrouwen moest spreken,
sprak Mrs. Catt in eene andere voorstad voor een Engelsch publiek.
In de Amerikaansche Club, de Martha Washington Club, die voornamelijk
bestaat uit directeuren en hooge ambtenaren van de goudmijnen, had
onze ontvangst een zeer huiselijk karakter en werden wij vergast op
allerlei American-drinks en Amerikaansche kostjes. In de Nederlandsche
Vereeniging, waarvan de sympathieke predikant Brandt de voorzitter
is, werd ik ontvangen (Mrs. Catt was dienzelfden avond afgereisd,
omdat zij zich verbeeldde de hooge lucht op den duur niet te kunnen
verdragen en daarom zoo gauw mogelijk naar Durban wilde afreizen)
door een jonge dame, die mij eene zeer fraaie bouquet bloemen met
linten in onze nationale kleuren aanbood, namens de Hollandsche
vrouwen in Zuid-Afrika en verder door het geheele bestuur, waarvan
ds. Brandt toen eene zeer mooie en gevoelige toespraak hield. Er
heerschte dien avond eene zeer gezellige geest, eenige landgenooten
gaven mooie muzieknummers ten beste en ik sprak over de positie van de
hedendaagsche vrouw in Nederland, en overigens had ik de gelegenheid
met tal van oude landgenooten de kennismaking te hernieuwen of
opnieuw aan te knoopen. De Nederlandsche consul in Johannesburg,
de heer Baerveldt, bevindt zich op dit oogenblik in Nederland,
maar zijn lieve, ontwikkelde, beschaafde vrouw, en de waarnemende
consul, de heer Prior, beijverden zich, om mevrouw B. en mij toch
alle gastvrijheid aan te bieden en ons zoo ter zijde te staan als zij
aan landgenooten van den consul meenden verschuldigd te zijn. Hoewel
mevrouw B. eene Duitsche van geboorte is en de heer Prior een Deen,
geven zij zich alle moeite onze taal te leeren en correct te spreken.
Natuurlijk hebben wij hier ook een goudmijn gezien. De directeur
geleide ons persoonlijk. Van het begin, dat de steen in de mijn
wordt losgehakt en naar boven gevoerd, tot aan het oogenblik, dat de
zuivere goudblokken gereed zijn om naar Londen te worden verscheept,
hebben wij het geheele proces gezien. Het meest wat mij bij dit
alles verbaasde was de minieme hoeveelheid goud, die uit een wagen
vol steenen verkregen wordt. Microscopisch klein is het korreltje,
soms niets meer dan een stofje, dat in de smeltkroes overblijft;
doch al deze stofjes tezamen genomen, vormen toch ongeveer vier
goudblokken, elk 50 pond wegende, die in één dag uit een mijn worden
opgehaald. Aan een stuk ruwe steen ziet men niets bijzonders, het
bloote oog kan met geen mogelijkheid er goud in ontdekken.
De compound, de plaats, waar de kleurling-mijnwerker verplicht
is te vertoeven als hij niet werkt, is niet zoo goed en gezellig
en gezond ingericht als diezelfde inrichting in de diamantmijnen,
en ook het hospitaal was er lang niet zoo frisch. Verbazend groot
is het sterftecijfer onder de mijnwerkers en zelfs onder de blanke
employé's van de goudmijnen.
Het is vooral tuberculose, die velen in korte jaren grafwaarts
voert. Men stelt het leven van een mijnwerker gemiddeld op 7 jaren,
dat wil zeggen, langer dan 7 jaren houdt zoo iemand het niet uit,
voordat de tuberculose, vooral longtuberculose, hem reeds ten grave
heeft gevoerd.
Treft dit lot een inboorling, een Kaffer, dan wordt die meestal
onmiddellijk naar zijn kraal teruggestuurd, waar hij dan de ziekte
verder kan verspreiden en een vroegen dood sterven. Van het lot van
deze arme menschen trekt niemand zich iets aan. Zoolang zij gezond en
sterk zijn, zijn die menschen goedkoope arbeidskrachten; zijn zij ziek,
dan hoopt men, dat zij zoo gauw mogelijk dood gaan en niemand meer
tot last strekken. Worden de blanke arbeidskrachten der goudmijnen
tuberculeus, dan worden zij eerst op kosten der directie naar een der
hier bestaande sanatoria gezonden; blijken zij ongeneeslijk, dan worden
zij naar hun geboorteland teruggezonden met een kleine lijfrente.
De kaffers worden hier als mijnwerkers aangeworven, zooals men vroeger
bij ons de soldaten voor Indië aanwierf. Er zijn mannen, die daarvan
een beroep maken en onder allerlei mooie beloften en voorspiegelingen
de Kaffers uit hun kralen naar de mijnen lokken. Zoo'n Kaffer moet
zich dan voor één jaar verbinden en kan onder geen voorwendsel
dat contract verbreken. Men kan gerust zeggen, dat een Kaffer, die
een jaar in deze mijnen gewerkt heeft, als hij in dien tijd niet
lichamelijk ten gronde is gegaan, dan toch zeer zeker zedelijk totaal
bedorven is. De toestanden, die hier op zedelijk gebied heerschen,
zijn allerbedroevendst. Het is mij echter onmogelijk daarover in een
open schrijven uit te wijden.
Ons langer blijven in Johannesburg bracht ons in de gelegenheid het
een en ander te hooren en te zien van het bezoek, dat door de leden
van het parlement aan Johannesburg gebracht werd. De groote afstanden
in Zuid-Afrika, het dure reizen en nog andere bezwaren zijn oorzaak,
dat vele volksvertegenwoordigers, die toch de belangen van het geheele
land dienen te behartigen, hun land slechts bij overlevering kennen, en
velen onder hen niet verder zijn geweest dan in de staat (nu provincie
genoemd), waarin zij wonen, of soms alleen het district kennen wat
zij vertegenwoordigen. Daardoor weten de landbouwers en veetelers
niets van de belangen der mijnwerkers of van de struisvogelboeren
en omgekeerd. De man van het land kent de behoeften en verlangens
niet van de stadsbewoners en de vertegenwoordigers der steden
kennen de belangen der landelijke bevolking niet. Om aan deze
bezwaren tegemoet te komen, heeft de spoorwegmaatschappij voor
een week een extra-trein ter beschikking gesteld om de leden van
de volksvertegenwoordiging, benevens senatoren en ministers, dit
jaar Transvaal te laten bezoeken en wel de daarin voorkomende steden
Pretoria, Johannesburg en Potchefstroom. In die steden zijn zij dan
de gasten van het gemeentebestuur en de burgemeesters. Voorzoover
aan de feestelijkheden, aan dit bezoek verbonden, dames deelnamen,
had de burgemeester ook mevrouw B. en mij een uitnoodiging gezonden,
waardoor ik in de gelegenheid was met tal van interessante personen
kennis te maken. Vooral was het mij aangenaam den heer Schreiner,
oudste broeder van Olive Schreiner en vroeger eerste minister van
de Kaapkolonie, te ontmoeten. Hij is de echte broeder van zijne
wereldberoemde talentvolle zuster; een even groote idealist, feminist
en strijder voor de rechten van de kleurlingen.
Aan het feestmaal, dat door den gemeenteraad en eenige invloedrijke en
financieel-rijke mannen van Johannesburg aan de gasten werd aangeboden,
namen geen vrouwen deel, maar toch werden wij om tien uur, toen het
diner was afgeloopen, door de vriendelijkheid van den burgemeester
in staat gesteld, de officieele speeches te hooren. Nadat door den
burgemeester eerst op den koning en daarna op de Zuid-Afrikaansche
regeering was gedronken,--getoast kan ik het niet noemen, want
er werd eenvoudig gezegd: "The King" en daarna "South-African
government",--begonnen de speeches. De heer Hofmeyr, burgemeester
hield een speech, die vol luimigheden in den aanvang was, aardigheden,
die bij ons, stijve Hollanders, misschien een glimlach zou hebben
verwekt, doch die de goedlachsche Zuid-Afrikaander in uitbundige
hilariteit bracht. Het ernstige gedeelte van de speech, dat een
groot effect had en door alle dagbladen sterk op den voorgrond wordt
geschoven en met algemeene instemming wordt vermeld, komt daarop neer,
"dat de beste volksvertegenwoordiger niet is, de man met het grootste
verstand, zelfs niet de man met het beste hart, maar de man met het
beste voorstellingsvermogen; hij, die zich geheel verplaatsen kan in
de belangen en behoeften van anderen; hij, die zich voorstellen kan,
dat er naast de belangen, die hij het best heeft leeren kennen, nog
andere landsbelangen bestaan, die evenzeer behartigd dienen te worden".
Hiermede was bedoeld de groote belangen van de mijndistricten en die
van de landbouwdistricten.
Na den burgemeester sprak minister Malan, de minister van
Onderwijs. Hij sprak over het groote belang voor Zuid-Afrika, om zoo
spoedig mogelijk technische scholen in het leven te roepen. Zoowel
gewone ambachtsscholen als een hoogeschool voor de opleiding van
ingenieurs, moesten spoedig overal in Zuid-Afrika tot stand worden
gebracht. Voor al het technische werk had men nu nog vreemdelingen
noodig, of moesten de Zuid-Afrikaansche jonge mannen hun kennis in
andere landen opdoen; Zuid-Afrika moet zorgen, dat het spoedig daarin
zichzelf kan redden en ambachtslieden en mijningenieurs etc. zoo goed
zou kunnen voortbrengen, dat 't met de beste opleidingsscholen in
het buitenland kan concurreeren. Hij vroeg daarvoor de medewerking
der volksvertegenwoordigers.
Alle andere speeches hadden verder éénzelfde doel, éénzelfde
strekking. Alle kwamen er op neer, dat er verbroedering moet komen
tusschen de Britten en Afrikaanders, dat Zuid-Afrika thans aan allen
behoort en dat beide partijen moeten medewerken, om de klove te dempen,
die hen nog van elkander scheidt.
Men verwacht van zulke gezamenlijke bezoeken aan een of ander deel
van het land, die in het vervolg elk jaar zullen plaats vinden, heel
veel voor de verbroedering van beide partijen, die nu echter nog als
een paar kemphanen tegenover elkander staan.
Met een enkel woord wil ik hier nog even vermelden, dat ook de
kleurling-vrouwen zich beginnen te organiseeren en voor hun belangen
strijden. Een eerste groote bijeenkomst, onder leiding van mevrouw
Amos Burnett, een vrouw van gemengd ras, die een Europeesche opvoeding
heeft gehad, had deze week plaats in Potchefstroom, waaraan vrouwen,
honderdvijftig in getal, van Zulu's, Amaxoses, Basuto's, Pondos,
Hottentots en andere rassen, benevens van gemengd ras, deelnamen. Ik
kan hiervan niets anders mededeelen, dan wat de dagbladen ervan
vermelden, doch alle beschouwen deze samenkomst als een zeer belangrijk
teeken. Deze eerste keer werd niet veel anders besproken dan de wijze
van organisatie, eenige godsdienstige arbeid, die ter hand zal worden
genomen, en de belangen van het kleurling-meisje in huisdienst bij
blanken. De Engelsche taal was de officieele congrestaal.