U LAHUHMUL CA CHAU
QUECHE-ACHI.
(Ca qulun chuvach Ahau-Hobtoh.)
Cala, achi! Qui ba in va mi-x-yopih uloc chu chi u nimal tzak, chu chi u
nimal qoxtun, Lal gaharinak-vi, Lal muharinak-vi; qui mi-x-ul yopiza
xacut nu tzihoxic chi chi La, chu vach La. In oyeu, in achi; rumal
mi-x-cha apan-oc u yebal, u ziqibal oyeual La, achihilal La u
Galel-Achi Rabinal-Achi, chi nu chi, chi nu vach. «Mi-r-in yopizah
tzihol La chuvach v'ahaual, nu vinakil chupam u nimal tzak, mi-x-cha
uloc u tzih v'ahaual, nu vinakil: «Chi coh-ta na ba ulo La ri oyeu, ri
achi, chi nu chi, chi nu vach, can-v'il na u chi, can-v'il na u vach
hanicpa chi oyeu, hanicpa chi achi, Xacuxere x-chi pixabah ta ulo La ri
oyeu, ri achi, ma ta chi tililic, ma-ta chi vohohic, ch'u me-ta rib,
ch'u me-ta u vach, ta ch'oc uloc chu chi u nimal tzah, chu chi u nimal
qoxtun, mi-x-cha apanoc oyeual La, achihilal La chi nu chi, chi nu
vach.» La in qo hun chi oyeu, la in qo hun chi achi, curi ve-x-ch'ul nu
meo vib, ve x-ch'ul nu meo nu vach, qo bala va nu mebal vib, nu xucubal
vib! areba nu mebal vib, varal nu chab, varal nu pocob, xa cu x-ch'ul nu
kazah gih La, alaxic La, ch'ul nu quevih r'equem chi La, r'ahzic chi La
quita nabeh ca tih La, Lal ahau.
IXOK-MUN
CAMUL CA CHAUIC.
Oyeu achi, Cavek-Queche-Vinak! ma La camizah v'ahaual, nu vinakil, Ahau
Hobtoh, chupam u nimal tzak, chupam u nimal qoxtun c'ul-vi tzapil-vi.
U HULAHMUL CA CHAU
QUECHE-ACHI.
Quehecut chi quibizah-ta ulo La ri nu tem, ri nu chacat, rumal areri chi
nu huyubal, chi nu tagahal pakabam nu gih, pagabam v'alaxic; qo nu tem,
qo nu chacat. Nak qu'in pabax-tah chuvach teu, nak qu'in pabax-tah
chuvach horon! Ca cha curi nu tzih chuvach cah, chuvach uleu. Cah, uleu
chi qohe uq La, mama, Ahau Hobtoh!
U CAHMUL CA CHAU
AHAU HOBTOH.
Oyeu achi, Cavek-Queche-Vinak! qamo chirech cah, qumo chirech uleu,
mi-x-yopih-tah ulo La chupam u nimal tzak, chupam u nimal qoxtun in
gaharinak-vi, in muharinak-vi, in mama, Ahau Hobtoh. Quehecut chi
tzihon-ta cu La, chi cha-ta cu La rumal xa-pe xa Lal ri c'ul bana la
r'ogibal utïu, r'ogibal yak, r'ogibal utuy halan chirih u nimal tzak,
chirih u nimal qoxtun, chirech qui boyexic, chirech qui cahalexic, xavi
chirech qu'elezaxic ri zakil al, ri zakil qahol ri e qu'elezam chuvach u
nimal tzak qoxtun, chupam iximche, e zukuy re, e cahaley re u chicopil
gana cab, raxa-cab, tzukubal ve, in mama, Ahau Hobtoh chupam u nimal
tzak u nimal qoxtun. Xavi-qui Lal mi-x-e tzelehebeh la beleheb, lahuheb
zakil al, zakil qahol, xa zcaquin chi rah mana x-e opontah Queche huyu
veta ma-ta-hay ri v'oyeualal, v'achihilal, x-e be u tzelehvachih uloc;
catz chila ca chay-vi La qui vixal, qui cutamil ri zakil al, ri zakil
qahol. Xavi-qui Lal mi-x-in ul elezah La chiri Ch'Atinibal. Xavi-ca-re
mi-x-in u yac bi-La chupam r'al chab La, mi-x-in u tzapih La chupam
akam-chun zahcabih La v'ih nu vach Queche huyu Queche tagah: xavi catz
chila ca qiz-vi La u chayic nu vixal, nu cutamil Queche huyu, Queche
tagah. Arecuri rumal qolic v'oyeualal, v'achihilal, u Galel-Achi
Rabinal-Achi mi-x-in r'elezah chuviloc, mi-x-in u loteh uloc, chupam
r'al u chab, chupam r'al u pocob. Veta ma-ta hay e v'oyeualal,
v'achihilal, catz chila que chay nu vixal, nu cutamil. Arecuri rumal
mi-x-in ul u hetezah chic chupam u nimal tzak qoxtun. Xavi-qui Lal
mi-x-e qiz la caib, oxib u gab-amag, zivan-tinamit chiri Balamvac, chi
tintot poklah, chi Calcaraxah, chi Cunu, chi Gozibal-Tagah-Tulul,
ch'ucheexic....
... La hanicpa-cut mavi qu'iqouic r'ahabal qux La chire va oyeual, va
achihilal? qa-hulacha mi-x-yac ch'ulo La, mi-x-zilabizah ch'ulo La? Mapa
chila mi-x-bec u mukic u pizic va oyeual va achihilal chila chi Qotom,
chi Tikiram? Mapa Beleh-Mokoh, Beleh-Chumay mi-x-bec u mukic, u pizic va
oyeualal, achihilal mi-x-ka bano oh rahaual, oh vinakil upam huhun chi
tzak chi qoxtun? Are nacu x-ch'ul tohorizah La re varal chuxmut cah,
chuxmut uleu. Quehecut mi-x-pixabchin-ta can La chi huyubal La, chi
tagahal La, catz cu are Lal camel, Lal zachel chuxmut cah, chuxmut
uleu. Quehe cah, uleu ta chi qohe uq La, Cavek-Queche-Vinak!
U CABLAHMUL CA CHAU
QUECHE-ACHI.
Ahau Hobtoh, qui yuxtah La chuvach cah, chuvach uleu! Catz-ba-re tzih,
catz-are pixab mi-x-bixtah La chuvach cah, chuvach uleu, catz in x-nu
makubeh. Ca cha ri tzih La: «La mi-x-benebeh La, mi-x-tzelebeh La ri
zakil al, ri zakil qahol ri e qu'elezam e zucuy re, e cahaley re u
chicopil gana-cab, raxa-cab, tzukubal ve, in mama Alau Hobtoh chupam u
nimal tzak, chupam u nimal qoxtun?» ca cha ri tzih La. Catz cu in x-nu
makubeh rumal u cokobal nu qux, rumal ma x-in echaben-tah chirech zakil
huyu, zakil tagah, varal chuxmut cah, chuxmut uleu. Xavi ca cha ri tzih
La: «La mi-x-in elezan-oc La, mi-x-in elezah La, chiri ch'Atinibal, mapa
xa qu'in atin ucok chiri ch'Atinibal?» ca cha ri tzih La. Xavi catz in
x-nu makubeh, rumal u cokobal nu qux. Xavi ca cha ri tzih La: «La mi-x-e
qiz La caib, oxib u gab-amag, zivan-tinamit, chiri Balamvac, chi tintot
poklah, chi Calcaraxah, chi Cunu, chi Gozibal-Tagah-Tulul?» ca cha ri
tzih La. Catz cu in x-nu makubeh rumal u cokobal nu qux, rumal ma x-in
echaben-tah chirech zakil huyu, chirech zakil tagah, varal chuxmut cah,
chuxmut uleu. Xavi ca cha ri tzih La: «Pixabchin-ta can La chi huyubal
La, chi tagahal La, ca cha ri tzih La, rumal varal Lal camel, Lal
zachel; varal ca ka chay-vi vixal La, cutamil La, varal chuxmut cah,
chuxmut uleu.» Ca cha ri tzih La. Catz cu in x-nu maih ri tzih, ri pixab
varal chuvach cah, chuvach uleu, rumal u cokobal nu qux. Ve-cu catz varal
in camel, in zachel, ca cha chi curi nu tzih chi chi La, chi vach La:
Vecu catz Lal tzacat, Lal molah chupam u nimal tzak u nimal qoxtun,
ch'in cah-ta ba chi e La ri vaibal La, ri uqubal La, r'uquiy Ahau,
ixtatzunun u bi, ri cablahuh uquiy, cablahuh u-matul ri qui ca tzililic,
ca tiriric, quicoh, cabcoh ca tih La ul ca ma var, chupam u nimal tzak,
chupam u nimal qoxtun; u nimabal nu te, nu Xokahauh, ch'in tih-ta nape
xata nima r'etalil u vach nu camic nu zachic, varal chuxmut cah, chuxmut
uleu. Ca cha curi nu tzih. Quehe cah, uleu chi qohe uq La, Ahau Hobtoh!
ROOMUL CA CHAU
AHAU HOBTOH.
Oyeu achi, Cavek-Queche-Vinak! La ca cha na curi a tzih chuvach cah,
chuvach uleu? «Chi ya-ta La chuve ri vaibal La, uqubal La, ch'in cah-ta
chi ech La ch'in tih-ta nape, ca cha ri tzih La, xa nima r'etalil nu
camic, nu zachic.» Qolic ca nu yao, ca nu hetezah chi ech La.
Achih-mun, ixok-mun, cha qama uloc ri nu vaibal, nu uqubal, cha yaca
chire oyeu achi, Cavek-Queche-Vinak, xa nima r'etal u camic, u zachic
varal chuxmut cah, chuxmut uleu.