Sur (germanlingva) flugfolio, eldonita de la Ido-Eldonejo en
Lüßlingen, troviĝas »10 superecoj de Ido kontraŭ Esperanto«,
kiuj meritas esti rigardataj iomete kritike.
1. Alfabeto. »Ido uzas la ordinaran internacian alfabeton,
do ne havas supersignitajn literojn«.
Jes, sed pro tio en la Esperanto-alfabeto estas plenumitaj plej
severe la _principoj de la fonetiko_, kiujn la teoriuloj de Ido
postulas. _Nur en Esperanto, ne en Ido, apartenas al ĉiu sono unu
signo, kaj al ĉiu signo unu sono._ -- Krome la Esperanto-alfabeto
taŭgas pli bone por la transskribo de propraj nomoj, speciale de
geografiaj, ol la Ido-alfabeto. Plue estas pli praktike kaj pli
mallonge, skribi kaj komposti _ŝ_ kaj _ĉ_ anstataŭ _sh_ kaj _ch_.
Esperanta _ŝ_, _ĉ_ k.t.p. tiel same ne estas retropaŝo rilate
al _sh_ kaj _ch_, kiel la Germana _ö_, _ä_, _ü_ rilate al _ae_,
_oe_, _ue_, kiel la Franca _é_ rilate al _ais_ k.t.p. -- Pro
la duobla rolo, kiun ludas la Ida _j_, naskiĝas nenaturaj
vortbildoj, ekz. jenante, injeniero, jeneroza, jino, jirafo, k. c.
La malgrandaj malutiloj, kiujn la supersignoj povas kaŭzi al la
presisto, estas eviteblaj (kion la Ido-Eldonejo bone scias!) kaj
malaperos pli kaj pli kun la disvastiĝo de Esperanto.
2. Akcento. »Ido havas naturan akcenton (_fi_lio), ne
rigidan, nenaturan kiel Esperanto (fi_li_o)«.
Tiu tielnomata »natura« akcento alportas al Ido-lernanto nombron da
reguloj kaj esceptoj pri akcento kaj prononco, dume _Esperanto havas
unu regulon pri akcento sen iu ajn escepto_.
La »natura« akcentado celata de Ido grandparte ne ekzistas.
(Komparu Germ.: Sys_tem_, Angl.: _sys_tem; Germ.: Hori_zont_, Angl.:
ho_riz_on; Germ.: »Ko_mö_die«, Franc.: »comé_die_«.) Krome, tiu
akcentado tuj estas modifata, kiam nur unu sufikso aliĝas.
Laŭ Ida regulo oni devas akcenti: ga_le_rio, fila_te_lio,
filo_lo_gio, _re_vuo, e_ner_gia, in_du_strio, geo_gra_fio, _lo_trio,
epi_de_mio k.t.p. Tio estas la natura akcento, laŭ Ida »te_o_rio«.
Ho, kia »fan_ta_zio«!
Tial, _senescepta akcentregulo estas la pli simpla kaj la pli
laŭnatura_, precipe por ĉiuj unulingvuloj, kiuj ne komprenas tiajn
lingvistajn »delikatecojn«. _La akcento sur la antaŭlasta silabo
de ĉiu vorto kaŭzas en Esperanto facilan, nature fluantan ritmon de
la frazo_, mankantan ofte en Ido. (Vidu poste.)
La ekzemplo _filio_ estas malĝusta; ĉar la Ida _filio_ nomiĝas
Esperante _filo_, do ĝi havas la akcenton sur la sama _i_ kiel en
Ido.
3. Multnombro. »Ido havas la Italan, belan pluralformon
_i_, ne la pezan, malbelan per _oj_, _aj_, _uj_«.
Jes, sed anstataŭ tio Esperanto havas la »belan italan _i_« kiel
finaĵon de la _verboj_. Cetere, oni povas disputi pri la gusto. La
Germanaj filologoj laŭdas la belecon de la antikva Greka lingvo
ĝuste pro ĝia riĉeco je la plensonaj _oj-_ kaj _aj-_sonoj (laŭ
la ordinara prononco en Germanlando). La Germana frazo: _Heute fuhr
ein neuer mit Heu beladener Wagen in eine Scheune ein_, tute ne sonas
malbele, kvankam ĝi abundas je _oj-_ kaj _aj-_sonoj.
Tiuj ĉi finaĵoj en Esperanto havas grandan gravecon por la _ekzakta
disigo de la vortoj_ unu de la alia kaj por la _klara kompreno kaj
diferencigo_ precipe de la _parolata_ teksto. Sed la taŭgeco de
helplingvo, speciale ankaŭ por _buŝa uzado_, ŝajnas esti por la
Idistoj malĉefaĵo.
4. Adjektivo. »Ido havas la neflekseblan adjektivon;
Esperanto ĝin fleksas laŭ nombro kaj kazo«.
Tiu pli granda simpleco estas supereco kaj malsupereco. Ĉar estas
klare, ke _adjektivo konforma laŭ nombro kaj kazo kun la substantivo
montras pli klare sian logikan apartenecon_ ol aliokaze, ke per tio
la senco de frazo estas komprenebla pli facile kaj rapide, kaj ke pli
granda libereco en la vortordo estas ebla.
Cetere _ne ĉiam en Ido la adjektivo estas nevarianta_, kiel oni
asertas: En kelkaj okazoj ĝi devas ricevi pluralan kaj akuzativan
signon.
5. Verbo. »Ido havas la internacian finaĵon _r_ anstataŭ
la arbitran _i_ de Esperanto. Ido do povas formi la infinitivojn
konforme al la verbtempoj«.
Tiu ĉi tielnomata internacia _r_ nur en _Hispanaj_ verboj ĝenerale
estas parolata kiel finaĵo; en la plej oftaj Francaj verboj ĝi
estas muta, kaj en la Itala lingvo la verbfinaĵoj sonas _are_,
_ire_, _ere_; ili do enhavas _r_, sed ne kiel finaĵon.
_Ĉu estas plej science aŭ plej ridinde, elekti tian nur formalan
finaĵon laŭ la principo de la maksimuma internacieco?_ Ĉu ne
estas multe pli _racie, elekti tian finaĵon laŭ nur praktikaj
vidpunktoj_, t. e. laŭ tio, ke ĝi estu _facile prononcebla_, _klare
aŭdebla_ kaj _bone distingebla_ de aliaj finaĵoj?
Laŭ tiu vidpunkto _la enkonduko de la finaĵo_ _ar_ _en Ido estis
unu el la plej grandaj maltrafoj_. La kontraŭdiro, ke la Hispana
lingvo ĝin ankaŭ posedas, estas senvalora, ĉar en natura lingvo
estas pli bagatele, ĉu tia finaĵo estas klare distingebla aŭ ne,
ol en artefarita lingvo. Baldaŭ la kreintoj de Ido rimarkis, ke
la finaĵo _r_ dum la parolado estas preskaŭ ne aŭdebla, se oni
ĝin ne »rrr zumas«. Tial ili rompis la regulon pri akcento,
akcentante la _lastan_ silabon de la verboj ĉe la infinitivo.
Per tio la manko ne estas forigita, sed _novaj malutiloj estas
aldonitaj_: per la akcentado de la nur formala silabo »ar«, _la
atento de la aŭdanto rekte estas fortirita de la ĉefaĵo, t. e. la
vortradiko, al la malĉefaĵo: la sufikso_. Oni legu kompare:
Ido: Esp.:
tradu_kar_ tra_du_ki
obedi_ar_ o_be_i
puni_sar_ _pu_ni
kare_zar_ ka_re_si k.t.p.
Kiel plia malagrabla sekvo venas la ĝeno de la _frazakcento_, kio
en Ido ĉiam okazas, kiam dusilaba vorto sekvas la infinitivon. Ekz.
»Me _vo_las skri_bar_ _kar_to« kontraŭ la flua Esperanta »Mi
_vo_las _skri_bi _kar_ton«. (Vidu ankaŭ sub 8!)
Do, _ni lasu senenvie al Ido ĝian »internacian«_ _r_, _kaj ni
konservu zorge nian »arbitran«_ _i_!
Dua maltrafo laŭ fonetika vidpunkto estas la finaĵo _ez_ por la
imperativo. Ankaŭ ĉi tiu finkonsonanto aŭdebliĝas nur, se oni
ĝin laŭte zumas; krome oni povas facile konfuzi _ez_ kaj _is_.
Kontraŭe oni komparu la plenvoĉe kaj decide sonantan finan _u_
en Esperanto: _lernu_ kontraŭ _lernez_. La naciaj lingvoj plej
multe havas la molan _z_-sonon interne aŭ komence de la vortoj,
malofte ĉe la fino. La kontraŭparolo, ke la franca imperativo
ankaŭ finiĝas je _ez_, kompreneble estas stulta, ĉar tiu ĉi _z_
ne estas prononcata [_ez_ = _e_].
La mallongigitajn konjugformojn, kiujn Ido krome posedas, Esperanto
ĉiutempe povus enkonduki, se la bezono pri ili montriĝus kaj se iu
aŭtoritato (registaroj, ne kelke da scienculoj!) garantius ilian
enkondukon.
6. Deklino. »Ido ne havas devigan akuzativon, sed uzas
ĝin nur en la plej necesa okazo ĉe la vortinversigo«.
... Por ke oni ĝin forgesu ĝuste en la plej necesa okazo, kiel
eĉ montras la ekzemplo[76] de la »vere idana leono« (tiel la
»Idano« titolas S-ron Peus; neniu ŝerco!) Ĉar _ĉiu laŭvola uzo
de iu gramatika formo postulas denove specialan regulon_ pri tio,
kiam tiu regulo estas aplikota kaj kiam ne.
Sed per kio Ido pagas tiun »superecon«? Per tio, ke ĝi, anstataŭ
la deviga akuzativo, nun havas la _devigan vortordon_ kaj devas formi
ĉiun frazon laŭ la skemo: _subjekto_, _predikato_, _komplemento_.
Sed ofte ĝuste la _komplemento_ estas la ĉefaĵo en la frazo, kiun
oni tial volas meti ĉe la komenco de la frazo.
Nu, estas afero de gusto, preferi unu aŭ la alian devigon; tia
devigo ne estas evitebla pro logikaj kaŭzoj. Ĉiuokaze _la akuzativo
en Esperanto havigas plej grandan liberecon pri la vortordo_
(ŝatindan precipe ĉe parola uzado) _kaj pli grandan logikan
klarecon_ (ŝatindan precipe laŭ scienca vidpunkto).
7. Vortaro. a) »Ido aplikas neniujn artefaritajn vortojn
kiel Esperanto«.
Anstataŭ tio ĝi aplikas tie vortojn el mortinta lingvo, la
latina; anstataŭ tio oni devas lerni en Ido 24 diversajn
elementojn, kie sufiĉas en Esperanto 14. Krome, la signifo
de tiuj Esperanto-vortoj tre precize estas logike difinita per iliaj
elementoj. Cetere, la tielnomataj _tabelvortoj_ ne estas arbitraj:
ĉiuj vortoj kun la nedifinita senco komenciĝas per _i_, memoriganta
pri la Germana irgend; ĉiuj demonstrativaj per _ti_ (Germ. _d_,
Angl. _th_); ĉiuj neaj per _ne_ komuna al ĉiuj lingvoj; ĉiuj
demandaj per la Franca _ki_ (Germ. ĉiam _w_, Angl. _wh_).
b) »Ido havas neniujn arbitre elektitajn vortradikojn kiel
Esperanto, sed Ido ilin elektas laŭ la principo de la maksimuma
internacieco. Ekz.: El Germ. Kavallerie, Angl.: _cavalry_, Fr.:
_cavalerie_, Ital.: _cavallo_, Hisp.: _caballo_, Rus.: _kavaleria_,
Ido elektas por Germ.: _Pferd_, Fr.: _cheval_ la sole internacian
vorton _kavalo_; Esperanto elektas la kripligitan Francan vorton
_ĉevalo_«.
Certe Ido plenumis la principon de la maksimuma internacieco,
regantan ankaŭ en Esperanto, pli konsekvence ol Esperanto, _sed
ankaŭ pli pedante. La kreintoj de Ido traktis tiun principon tro
formale_; ili ĝin konsideras nur kiel _nombran_ aferon, kalkulante 1
Hispanon (aŭ 1 Mez- aŭ Sudamerikanon) aŭ 1 Suditalon tiom, kiom 1
Francon, 1 Germanon, 1 Anglon kaj 1 Skandinavon. Aliavorte: oni ne
enkalkulis la _kulturvaloron_ de la diversaj nacioj, el kio sekvas,
ke Ido dank' al la Hispana kaj Itala lingvoj ricevis tro Romanan
aspekton. Esperanto justamaniere koncesias al la Germanikaj lingvoj
iom pli grandan influon rilate al la vortaro.
Se en la ĉi-supra ekzemplo la Germ.: _Kavallerie_ estas citata
por kavalo, estas permesata ankaŭ nomi Germanan _Chevaux-legers_
kaj _chevaleresk_, same Anglan _chivalrous_ por _ĉevalo_, kiu
laŭ tio ne estas vorto konata nur de Francoj. Plue, la vorto
_ĉevalo_ tute ne estas kripligita Franca vorto; _alie la Idovortoj
tuchar_, _chasar_, _chapelo_, _charniro_, _chanjar_ k. a. _estus same
kripligita Franclingvo_; ĉar Ida _ch_ = Esp. _ĉ_.
8. Derivo. »Ido havas klaran, logikan regulan derivon, tiu
ĉi de Esperanto estas ofte neklara, mallogika kaj senregula. Pro tio
Ido estas pli klara, pli facile komprenebla kaj pli facile uzebla«.
Kiel ekzemplo sekvas la traduko de la Germana frazo: Ein Fischer kann
fischen, ohne Fische zu fangen. Esp.: Fiŝkaptisto povas fiŝkapti,
sen kapti fiŝojn. Ido: Peskero povas peskar, sen kaptar fishi.
Kion oni mallaŭdas en la Esperanta traduko? Vere, la vortludo kaj
la ironio inter la antaŭa kaj malantaŭa frazo de la Germana teksto
estas interpretata per la Esperanta traduko multe pli delikate ol
per la Idotraduko, kie ili malaperas per la speciala vorto _peskar_
anstataŭ _fiŝkapti_. Aŭ ĉu oni mallaŭdas la kunmetitaĵon
_fiŝkapti_? Se jes, oni forigu antaŭe el Ido la formojn _tronsidar_
(tronsidi), _seglirar_ (velŝipveturi), _trabapogar_ (apogi per
trabo), k. c. (Flanke dirate: Legante la Idan tekston laŭte, oni
denove ekkonas la ĝenantan ritmon de la frazo: Kap_tar_ _fi_shi.)
Cetere oni povas diri en Esperanto anstataŭ _fiŝkapti_ ankaŭ
_fiŝreti_ aŭ _fiŝhoki_.
Nun pri la ĝenerala pretendo! La vortoderivo en Ido _laŭdire_ estas
klara, logika, regula per la _principo de la renversebleco_, t. e.
principo _malfacile komprenebla_ por simplaj personoj, ankoraŭ pli
_malfacile uzebla, precipe en rapida interparolado_; ĉar sekve
de tiu principo _Ido ŝarĝas la komunan lingvon per tro granda
nombro da afiksoj_, sed tamen _ne atingas logikan unu-sencecon_[77].
Kontraŭ tio, la _principoj de neceso kaj sufiĉo_, formulitaj por
Esperanto de S-ro de Saussure, laŭ logika vidpunkto, ne nur estas
samvaloraj, sed krome multe pli simplaj, donante la necesan liberecon
rilate al la apliko por personoj diverskleraj.
Poste sekvas en la Idoteksto kiel ekzemploj por la asertita
mallogikeco de Esperanto la verboj _kroni_, _brosi_, _plumi_, _remi_.
(Inter ili ree troviĝas malĝusta Esperantovorto: _Plumi_ anstataŭ
_senplumigi_.)
Esperanto derivigas la vortojn _kroni_ kaj _brosi_ _rekte el la
substantivoj, sekvante la kutimon en ĉiuj nacilingvoj_: Fr.:
_couronne_, _couronner_, Germ.: _Krone_, _krönen_; It.: _corona_,
_coronare_; Hisp.: _corona_, _coronar_; Angl.: _crown_, _to crown_.
_Same_: _brosse_, _brosser_; _Bürste_, _bürsten_; _spazzola_,
_spazzolare_; _cepilo_, _cepilar_; _brush_, _to brush_.
Fine la verkinto de la Ido-teksto daŭrigas, konfidante la absolutan
regulecon de la derivo:
»Ido diferencigas precize _brosar_ per _brosilo_, _remar_ per
_remilo_...«
Nu, se oni konfidus la pretenditan regulan derivon, oni tuj venas en
interpremon inter sia propra intelekto kaj la oficiala Ido-vortaro.
Ekz. oni ne povas traduki: _martelar per martelilo_ (marteli per
martelo), _limar per limilo_ (fajli per fajlilo), _kriblar per
kriblilo_ (kribri per kribrilo), _frenar per frenilo_ (haltigi
per haltigilo); sed oni devas derivigi: _martelagar per martelo_,
_limagar per limo_, _kriblagar per kriblo_, _frenagar per freno_, kaj
multe da similaj ekzemploj.
La logika rilato inter ĉiuj tiuj vortoj estas la sama kiel inter
_remi_ kaj _remilo_.
Tia estas la »_klara_, _logika_, _regula derivo_« _en Ido_!
9. Evoluado. »Ido havas regulan fidindan evoluadon, ĉar
la Ido-Akademio, konsistanta el kompetentaj viroj el diversaj lingvaj
teritorioj, havas la taskon, esplori ĉiujn lingvoproblemojn, por
ilin solvi laŭ precize difinitaj principoj; kontraŭe en Esperanto
ĉiu ulo, eĉ la plej nekompetenta, povas enkonduki novajn vortojn
kaj faras pro tio la lingvon tute nekomprenebla...«
Kontraŭ la ebleco, ke iu persono _uzas_ malbonajn vortojn en siaj
tekstoj, Ido _ne estas ŝirmata_, tute same kiel Esperanto. Sed ke
tiaj vortoj fariĝas _oficialaj vortoj_ de la lingvo, _kontraŭ tio
Esperanto same kiel Ido estas ŝirmata per sia Lingva Akademio_.
Ke la Ido-Akademio kontraste al la Esperanto-Akademio konsistas,
_laŭdire_, el »kompetentaj« viroj, tio bezonas tre fundan
pruvon. La fakto, ke du lingvistoj apartenas al ĝi, certe ne jam
estas pruvo; ĉar disputis ja la lingvistiko, ankoraŭ ĝis nun,
eĉ kontraŭ la _ebleco_ de artefarita lingvo, ankaŭ kiam jam
ekzistis la plej evidentaj pruvoj por ĝi. _Ĉar la universala
helplingvo estas tute nova kampo por la ĝenerala filologio._ Jen
la _ne-filologo_ sin okupinta multajn jarojn praktike kaj teorie
pri la afero, _eventuale estas multe pli kompetenta_, speciale pri
la postulo de la simpleco kaj facileco, ol lingvisto ekipita je
instruiteco kaj ampleksa lingvoscio.
Ke ankaŭ _la Esperanto-Akademio starigis precizajn principojn_, laŭ
kiuj la evoluado de la lingvo estas reguligata, tion la verkinto de
la ĉi supraj linioj devus scii. Sed kial? La »kompetentaj viroj«
laŭ li ja nur sidas en la Ido-Akademio. Ke _Esperanto jam travivis
prospere kvaronan jarcenton, pruvante dum tiu tempo plej konfidindan
evoluadon_, pri tiu fakto li silentas.
10. Stabileco kaj progreso. »Ido estas la efektiva
internacia lingvo. Ĉar Ido unuigas en si la praktikan stabilecon kun
la scienca progreso, dume Esperanto devas konservi ĉiujn mankojn kaj
neperfektaĵojn pro tio, ke en la 1a kongreso tute nekompetentaj kaj
nerajtigitaj, okaze ĉeestintaj partoprenantoj deklaris libron kiel
fundamenton, kiu eĉ en la evidentaj mankoj kaj preseraroj devas esti
neŝanĝota...«
La unua frazo tute _ne_ esprimas _fakton_, sed nuran _deziron_
de la skribinto. Se oni substituas en ĝi la vorton »Ido« per
»Esperanto«, ĝi multe pli ĝustiĝas.
La _periodo de stabileco_ en Ido, enkondukita nur depost la jaro
1912, daŭros nur tiel longe, kiel la »kompetentaj viroj« en
la Akademio ĝin konservos. (Konate estas, ke la enkonduko de la
stabileco havas multe da kontraŭuloj en la Idista rondo mem.) Sed
kiam tiuj viroj ree ŝanĝos sian sciencan opinion--kio jam okazis
diversfoje--, aŭ kiam novaj laboremaj viroj aliĝos al la Akademio,
tiam la stabileco de la lingvo facile povos ekŝanceliĝi. Ĉar _sur
lingva kampo oni sufiĉe facile povas »science« pruvi preskaŭ
malajn teoriojn_.
La frazo, ke _Esperanto devas konservi ĉiujn mankojn kaj
neperfektaĵojn, estas unu el tiuj erarigantaj asertoj, kiujn la
Idistoj konstante disportigas pri Esperanto_, kontraŭ kio parolas
la tuta ĝisnuna evoluado de Esperanto. La verkinto mem devas
poste konfesi, ke tia »sankta netuŝebleco« de la Fundamento ne
ekzistas, ke, kie evidentaj mankoj estas entenataj en ĝi, tiuj estas
forigataj.
_Pri la praktika neceseco de firma bazo, pri la ĝisnuna evoluado
de Esperanto, pri la starigo de sciencaj vortaroj en Esperanto_, la
verkinto ŝajne nenion scias aŭ volas scii.
Li finas siajn »10 superecojn« per la vortoj:
»La netuŝebla fundamento de Ido estas: 1e la _simpleco_ de la
gramatiko; 2e la _ĝusteco_ de la derivo; 3e la _internacieco_ de
la vortradikoj«, sed li forgesas, ke tiuj ĉi tri ideoj: simpleco,
ĝusteco kaj internacieco, estas nur _relativaj ideoj_, malsamaj laŭ
profesio, nacieco kaj klereco de tiuj personoj, kiuj devas gardi
ilin. Do, _Ido havas ŝanceliĝan fundamenton, Esperanto firman_.
Kontraŭ tiuj »10 superecoj de Ido« staras _unu supereco de
Esperanto kompensanta ĉiujn dek: t. e. la multjara pruvado de la
taŭgeco de Esperanto sur ĉiuj kampoj, en komerco kaj industrio,
scienco kaj arto, dum la vojaĝo, je skriba kaj parola uzado, ne nur
por la interrilatoj de science instruitoj, sed ankaŭ de personoj
kun plej simpla klereco_.--Ĉiuflanke montrita taŭgeco sole estas
la _vera pruvilo_ pri ĝusta teoria fundamento en tia afero eminente
_praktika_, kia estas helplingvo.