La delegacio estis »tre lerte kombinita teatraĵo, kies scenojn
2-3 personoj direktis post la kulisoj«. (Prof. Boirac, rektoro de
Diĵona Universitato, membro de la Delegacia Komitato.)
»Linguo Internaciona di la Delegitaro«--tiu grandlitera, fiera
surskribo nepre ornamas la kovrilon de Idistaj presaĵoj. Do, estos
nature, se ni komencos per mallonga historia skizo.
La Delegacio por elekto de lingvo internacia estis iniciatita de
s-roj L. Couturat kaj L. Leau dum la Universala ekspozicio en Parizo
(1900), kaj la 17-an de Januaro, en la jaro 1901 estis subskribita
de s-roj Cugnin, Laisant, Lalande, Couturat, R. de la Grasserie,
Limousin kaj Leau la sekvanta deklaracio, kiun ni citas, ĉar ĝi
prezentas oficialan programon kaj regularon de la Delegacio:
§ 1. Oni devas elekti kaj disvastigi la uzadon de helplingvo
internacia, destinita ne por anstataŭi la naciajn idiomojn en la
vivo individua de ĉiu popolo, sed por servi al la rilatoj, skribaj
kaj buŝaj, inter la personoj, kies patrolingvoj diferencas.
§ 2. Helplingvo internacia devas, por plenumi utile sian rolon, esti
konforma al la sekvantaj kondiĉoj:
1-a kondiĉo.--Esti kapabla servi al rilatoj ordinaraj de la socia
vivo, al komerco kaj al la raportoj sciencaj kaj filozofiaj;
2-a kondiĉo.--Esti facile lernebla por ĉiu persono meze instruita
kaj speciale por la personoj de civilizacio Eŭropa;
3-a kondiĉo.--Ne esti unu el lingvoj naciaj.
§ 3. Oni devas organizi Delegacion ĝeneralan, reprezentontan la
tutan kvanton de personoj, kiuj komprenas la necesecon kaj la eblecon
de helplingvo internacia kaj kiuj interesiĝas pri ĝia realigo.
La Delegacio elektos komitaton, konsistantan el membroj, povantaj
kunsidi dum kelka tempo.
La rolo de la Komitato estas fiksita en la sekvontaj paragrafoj:
§ 4. La elekto de la helplingvo internacia apartenas unue al la
Asocio internacia de l' Akademioj, poste, en okazo de malsukceso, al
la Komitato laŭ § 3.
§ 5. Konsekvence, la unua misio de la Komitato estas prezenti,
en deca formo, al la Asocio Internacia de l' Akademioj, la
deziresprimojn de l' aliĝintaj societoj kaj kongresoj, kaj ĝin
inviti respekte, ke ĝi realigu la projekton de helplingvo.
§ 6. Apartenas al la Komitato la rajto, krei societon propagandan,
destinitan por disvastigi la uzadon de la helplingvo elektita.
§ 7. La subskribintaj delegitoj sin turnas al ĉiuj societoj de
sciencistoj, komercistoj kaj turistoj, invitante ilin aliĝi al la
prezentata projekto.
§ 8. La Delegacion povos partopreni la reprezentantoj de _societoj
regule formitaj_, kiuj aliĝos al la nun legata Deklaracio.
Se nun la leganto supozos, ke,--konforme al la § 8 de la
Deklaracio,--la Delegacio mem estis regule formita societo, li
eraros; la Delegacio, kiu devis propagandi sian ideon tra la tuta
mondo, kiu kolektis monon, eldonis multe da libroj, broŝuroj,
cirkuleroj, la Delegacio, kiu devis elekti specialan komitaton
por fine solvi la problemon de lingvo internacia, aspektis, kiel
_privata_ entrepreno, kaj kvankam ekz. en ĉiu privata akcia kompanio
estas elektata la Administrantaro k.t.p., la Delegacio ne havis
prezidanton, nek administracian komitaton (en la Delegacio funkciis
nur du oficoj: sekretario estis s-ro Leau kaj kasisto s-ro Couturat),
nek revizian komision, la Delegacio ne havis plenan regularon,
kunsidojn k.t.p. Kiel ni jam diris, oficiale s-ro Couturat okupis
nur la modestan oficon de la kasisto, sed en la realeco li estis
la sola direktoro kaj eĉ diktatoro de la nomita pseŭdo-asocio.
En la daŭro de ses jaroj s-ro Couturat aŭtokrate regis la tutan
aferon, tamen li mem certe ne povus atingi ian rezultaton sen potenca
helpo de la Esperantistoj. Dank' al morala kaj financa helpado
de la tutmonda Esperantistaro oni eldonis multe da libroj pri la
Delegacio; precipe dank' al energia agado de Esperantistoj, membro de
Franca Akademio de l' Sciencoj, generalo Sebert (ano de la Delegacia
Patronkomitato), prof. Laisant, Meray k.t.p., oni kolektis la
subskribojn de multaj societoj, sciencistoj, kaj oni efektivigis la
petskribon de 1250 scienculoj, adresitan al la Internacia Asocio de
Akademioj[66]. Fervore laboris por la Delegacio nia samideanaro, ĉar
estis nedubeble, ke oni elektos Esperanton. Membro de la Delegacia
patronkomitato, prof-ro Ostwald, mem skribis, ekz., en sia broŝuro
»Lingvo Internacia«, pĝ. 30-a (rusa eldono); »persone mi pli kaj
pli konvinkiĝas, ke Esperanto estos elektita«. La samon aludis la
fondintoj de la Delegacio, s-roj Couturat kaj Leau, en kies 576-paĝa
»Histoire de la Langue universelle« estis defendataj Esperanta
akuzativo, la multenombra finiĝo »j«, la tabelo de pronomoj, la
supersignitaj literoj k.t.p., k.t.p.
La senlaca agitado de l' Esperantistoj efikis: al la Delegacio
aliĝis 310 societoj[67], la petskribo, adresita al la Internacia
Asocio de l' Akademioj, estis subskribita de 1250 scienculoj,
kaj rezultate la 15-an de Januaro de la jaro 1907 s-roj Couturat
kaj Leau,--sekve de la §4--5 de la Delegacia programo,--petis la
internacian Asocion de l' Akademioj elekti la plej bonan lingvon
internacian[68], sed la Asocio de l' Akademioj,--konforme al la
propono de Viena Akademio,--rezoluciis la 29-an de Majo (1907): ne
decidi la demandon _senkompetente_[69] kaj teorie, ĉar la vivo mem
praktike solvos la problemon kaj elektos mem la plej bonan lingvon
universalan.
Post kiam la Asocio,--scienca aŭtoritato plej supera kaj plej
internacia,--kategorie rifuzis la peton de la Delegacio, kiu sole
kolektis la subskribojn de nur 310 societoj, precipe turistaj,
sportistaj, fotografistaj (eĉ kelkaj urbaj bibliotekoj elektis
sian delegiton), ĝi tamen kuraĝis preni sur sin la rolon de pli
alta apelacia instanco: la 25-an de Junio ĝi elektis--aŭ, pli
ĝuste, konfirmis--la komitaton, elektitan de s-ro Couturat, kaj
tiu komitato devis solvi la problemon, konsistante el la sekvantaj
12 personoj: prof. de Lima Medicina Fakultato Barrios (Peru,
Sud-Ameriko), prof. Baudouin de Courtenay (Peterburgo), prof.
Boirac (Diĵono), medicinisto prof. Bouchard (Paris), matematikisto
Eötvös (Budapest), prof. Foerster (Berlin), gazetisto Harvey
(New York), prof. Jespersen (Kopenhago), Lambros (Ateno), Paige
(Liège), ĥemiisto prof. Ostwald (Leipzig), prof. Schuchard (Graz).
Sed el 12 »elektitaj« komitatanoj nur 3 konstante partoprenis la
Komitaton kaj pro tio la Komitato mem invitis kelke da personoj
kaj sen la elekto de la Delegacio enkomitatigis ilin, ekz. s-ron
Rados (Budapest), s-ron Couturat, s-ron Leau, prof. Peano (Torino),
s-ron Stead (London), la lasta ankaŭ ne povis veni, kaj tial lin
reprezentis s-ro Hugon (Leitchwort); same profesoron Bouchard
(Paris) reprezentis kuracisto Rodet, s-ron Harvey (New York) abato
Dimnet (Parizo) profesoron Boirac reprezentis s-ro Moch. Kiel
honor-prezidanto estis elektita prof. Foerster, prezidanto Ostwald,
vic-prezidantoj Baudouin de Courtenay kaj Jespersen.
La Komitato kunsidis en Parizo, inter 15.--24. de Oktobro 1907.
Okazis vera konkurso de lingvoj artefaritaj, konkurso, kiu,--laŭ
atesto de prof. Baudouin de Courtenay,--tre similis la faman religian
konkurson, aranĝitan de antikva Kieva princo Vladimir la Sankta,
nome la Komitato esploris longan serion de lingvo-projektoj: de s-ro
Wise (Filipinoj), Lundström (Elberfeld), »Langage simplifié«
de Thaust (Toulon), »Dilpok« de Marchand (Franclando), »l'
Apolema« de R. de la Grasserie (Paris), »The Master Language« de
Houghton (Ameriko), »Logo« de s-ro Darde, (Makeevka, Ruslando),
»Universal« de Molenaar (München), »Idiom neutral« de »Akademi
internasional de Lingu universal«, »Neutral reformed« de
Rosenberger (Peterburgo), »Novilatin« de Beerman, projekton de
Blondel, k.t.p. La Komitato diskutis kun D-ro Nicolas, aŭtoro de
»Spokil«, kun Bollack, aŭtoro de »Langue Bleue«, kun s-ro
Spizer, aŭtoro de »Parla«. La kreinto de Esperanto, D-ro Zamenhof,
ne alvenis persone Parizon kaj petis sian karan kaj fidelan amikon,
markizon Louis de Beaufront, ke li estu advokato de Esperanto, kaj
s-ro Couturat skribis al D-ro Zamenhof: »_Via elekto estas tre bona
kaj mi tute aprobas ĝin_«.
Multe da lingvoprojektoj ekzamenis la komitato, kaj finfine, la
24an de Oktobro dum foresto de komitatano Boirac, prezidanto de
Esp. Lingva Komitato, oni decidis elekti en principo Esperanton sub
rezervo de kelkaj modifoj, ekzamenotaj de la konstanta Komisio _en la
senco difinita per la raporto de la sekretarioj kaj per la projekto
de Ido_, kiu estis »anonime« naskita samtempe kun la komitata
kunsido. Pli frue oni absolute ne konis Idon. Tamen la 2an de
Novembro la Delegacio sendis nur 25 ekzemplerojn de Ida gramatiko al
centmembra Lingva Komitato Esperantista kaj postulis respondon pri
la reformo post unu monato, kvankam kelke da Lingvokomitatanoj el
Ameriko kaj Afriko povis respondi nur post du monatoj. Prezidanto
de »Lingva Komitato«, rektoro Boirac,--membro de la Delegacia
Komitato,--vane protestis. El 100 membroj de Lingva Komitato nur
8 aprobis la reformon, proponitan de Ido, kaj 11 membroj akceptis
malpli radikalan reformon. Rezultate, la 18an de Januaro (1908)
aperis la konata cirkulera letero de D-ro Zamenhof[70]...
Eble D-ro Zamenhof estis ne prava, opiniante, ke la Delegacio ne
rajtis reformi Esperanton? Kiel juristo, mi plene konsentas kun la
opinio de D-ro Zamenhof, ĉar estas nedubeble, ke la Komitato de la
Delegacio ne havis la necesan mandaton por reformi la lingvon. La
oficiala programo (»Programme officiel«), kiu entenas eĉ negravan
detalon (ekz. la § 6 pri la rajto, krei propagandan societon por
la elektita lingvo), tamen per neniu vorto aludas la plej esencan
rajton:--reformi la lingvon elektitan. La § 1 diras nur, ke oni
devas »_elekti_ kaj disvastigi la uzadon de helplingvo« (»faire le
choix et de répandre l'usage d'une Langue auxiliaire«). Laŭ § 4
»La _elekto_ de la helplingvo apartenas unue al la Asocio internacia
de Akademioj...« Laŭ § 6 la Komitato rajtas »disvastigi la
uzadon de la lingvo _elektota_« (»qui aura été choisie«). En la
cirkulero (de I./XII. 1906) same nur la termino »_elekto_« estas
trovata. Plue, la 10an de Majo (1907) al la Delegacianoj estis
dissendita la cirkulero kun nomaro de la kandidatoj por la Komitato
de la Delegacio; voĉdonante, ĉiu membro de la Delegacio havis
samtempe la rajton, esprimi sian personan opinion kaj opinion de la
reprezentata societo nur pri la _elekto_ de la lingvo. La Komitato
devis esplori la opiniojn kaj konsideri ilin. Estas ja grave, ke
el 74 ricevitaj opinioj 57 estis por Esperanto; pri la ebleco aŭ
intenco, _reformi_ la elektitan lingvon, la cirkulero silentis
absolute, kaj ĝi devis silenti, ĉar se la Delegacio havus la
rajton, reformi ekzistantan lingvon, aŭ la rajton, krei tute novan
sistemon de lingvo internacia, sendube tiu rajto estus klare markita
en la regularo, sed--ni ripetas--ĝi ne estis eĉ aludita kaj same en
neniu cirkulero de la Delegacio, en neniu dokumento estis uzita la
vorto »reformoj«.
Oni komprenas cetere, ke kolegio, kompetenta por elekto de lingvo,
povas esti nekapabla por ĝia plibonigo aŭ por ĝia originala
kreo. Analogie, muzika kritikistaro povas juste elekti kaj premii
la plej bonan muzikverkon, kvankam, eble, neniu el la kritikintoj
kapablus, memstare aŭ »komitate« komponi plej primitivan
melodion. La nekompetenteco de la Delegacia Komitato estas ekster
dubo, kaj vane la Idistoj (ekz. en la broŝuro »Apprenez Ido«!)
certigas, ke »Esperanto estas reformita de internacia komitato
el sciencistoj-lingvistoj, elektitaj inter la plej kompetentaj«;
vane en la libro »Internacia lingvo kaj Scienco«, verkita
kvarope de ĥemiistoj Ostwald kaj Lorenz, fizikisto Pfaundler kaj
filozofo Couturat, oni kredigas, ke Esperanto estas plibonigita per
laborado de »plej spertaj lingvosciencistoj«. En la realeco la
Delegacia Komitato _havis nur 2 lingvistojn_, nome Rusan profesoron
Baudouin de Courtenay kaj Danan profesoron Jespersen. La unua, kiu
estis vicprezidanto de la Komitato, diris, ke per la reformoj oni
flikis unu lokon, krevigante la alian. En oficiala organo de Ido
»Progreso« prof. Baudouin de Courtenay skribis: »tiu tendenco
al la reformoj venas de l' inklino, serĉi truon sur la tuto bona,
t. e. ofta flikado de Esperanto sen sufiĉaj motivoj. La rolo de
la Delegacio, de la Komitato, elektita de ĝi, kaj de la konstanta
komisio estas malprosperinta«. (»Progreso«, 1909, p. 114)[71]. Kaj
ni vidos poste, ke prof. Baudouin de Courtenay malaprobas preskaŭ
la tutan reformaron de Ido. La dua,--kaj lasta--lingvisto de la
Delegacia Komitato, prof. Jespersen, proponis al la Delegacio sian
propran originalan gramatikon, alian ol ia Idista, kun la multenombro
ne-idista per _oi_, _ai_, ne-idistaj pronomoj _lo_, _la_, _loi_,
_lai_, adjektiva finiĝo -e kaj inigo per a, ekz, frato = frato;
frata = fratino[72]. La lasta demando estis longe diskutita, sed
la Komitato per plimulto rifuzis akcepti la proponon de la »plej
sperta lingvisto«. Do, oni ne devas moki D-ron Zamenhof, kiu skribis
al s-ro Lemaire: »La proponoj de Couturat ne povas plaĉi al mi;
se oni min demandus, mi proponus ŝanĝojn tute aliajn, kiuj laŭ
mia opinio, estas multe pli gravaj«. Kiu scias? Eble D-ro Zamenhof
samopinias ĝuste kun lingvisto Jespersen!
Sed ni revenu al la Delegacio! La rezolucio pri la reformo de
Esperanto indignigis ne nur la tutan Esperantistaron. Pli ol 70
profesoroj, interalie la honora prezidanto de la Delegacia Komitato,
prof. Foerster, protestis kontraŭ la pretendo, reformi Esperanton.
El 310 societoj, formintaj la Delegacion, nur 14 aprobis Idon en la
jaro 1910. La plej gravaj societoj, kun pli ol 100 000 membroj, akre
protestis kaj deklaris, ke ili rajtigis la Komitaton nur _elekti_
la plej perfektan lingvon internacian. Tamen, ĝis la nuna tago
en ĉiu Idista lernolibro, broŝuro, sur ĉiu Idista poŝtkarto
vi nepre legos, ke Ido estas Esperanto, reformita de Delegacio,
kiu konsistis el 310 societoj kaj 1250 scienculoj. Sed, Idistoj
diplomatie sekretigas, ke la 1250 scienculoj ne partoprenis la
elekton de la Delegacia Komitato, ke _ili nur subskribis la peton,
senditan al la Internacia Asocio de l' Akademioj, kiu malaprobis
ĝenerale la ideon »elekti« lingvon internacian_. Kaj certe la
1250 scienculoj ne lernis Idon. Tuŝante la demandon pri la 310
societoj, oni ne devas forgesi, ke la plimulto de la societoj estis
varbita de Esperantistoj, kaj se la lastaj suspektus, ke la Delegacio
havas la rajton reformi, certe ili ne laborus por la Delegacio, kaj
aliparte la Delegitoj, se ili scius, ke la Delegacio povas reformi,
ili eble elektus la Komitaton nur el personoj, kies fideleco estis
ekster dubo. Cetere s-ro Couturat mem skribis en sia broŝuro
»La réforme justifiée« ke »la Komitato de la Delegacio estis
komisiita ne komponi teorian studon pri la demando, nek prezenti
respektajn dezirojn al kiu ajn ekstera kaj ŝajnanta aŭtoritato,
nek proponi humile plibonigojn en kiu ajn lingvo jam ekzistanta, sed
elekti unu lingvon kompletan, pretan kaj tuj uzeblan praktike por la
interesatoj«.
Sed ni eĉ supozu por unu momento, ke la Delegacia Komitato efektive
rajtis reformi Esperanton kaj tamen estas facile trovi sufiĉan
motivaron por kasacio de la Komitata decido. Unue, laŭ § 5 de la
Deklaracio »la unua misio de la Komitato« estas sin turni al la
Internacia Asocio de l' Akademioj, tamen la Komitato estis elektita
nur, post kiam la Asocio jam rifuzis la peton prezentitan de s-roj
Couturat kaj Leau; tiamaniere ili uzurpis »la unuan mision« de
la Komitato, kaj tiu uzurpo, eble, estis tre grava, ĉar se la
Komitato mem turnus sin al la Asocio, la rezultato povus esti tute
alia. Due, la komitatanoj estis »elektitaj« laŭ propono de
s-ro Couturat, kiu ne devis influi la elekton, ĉar kiel ni vidos
poste, li estis kunaŭtoro de Ido. Plue, por konscie elekti ian
komitaton, estas necese koni la »kredon«, la programon de ĉiu
elektota kandidato, sed s-ro Couturat ne diskonigis tion kaj ne
levis la vizieron de sia kavaliraro. Do, estas supozeble, ke li
intence proponis elekti unuparte siajn samideanojn kaj aliparte
la personojn, kies nepartopreno en la kunsidoj estis certa[73],
ĉar nur tiamaniere estas klarigebla la fakto, ke el 12 elektitaj
komitatanoj nur 3 persone, kaj ne havante ian reprezentanton, vizitis
la kunsidojn,--spite la § 3 de la Deklaracio, kiu diras, ke »_La
Delegacio elektos Komitaton, konsistantan el membroj, povantaj
kunsidi dum kelka tempo_«. Ne kuraĝante kunsidi triope, la Komitato
invitis interalie prof. Peano, aŭtoron de »Latino sine flexione«
kaj ne protestis kontraŭ la partopreno de s-roj Rodet kaj Hugon,
aŭtoroj de reform-projektoj, kvankam laŭ Delegacia cirkulero,
datita de I/XII 1906, la aŭtoroj de lingvo internacia ne rajtas
partopreni la Delegacion kaj des pli ne rajtas eniri en la Komitaton.
Tamen la vicprezidanto de la Komitato, prof. Jespersen, prezentis
al la Komitato sian propran projekton »Esquisse de grammaire
éclectique«.--Fine, la Delegacio ne rajtis diskuti kiun ajn
projekton ne-eldonitan, ĉar aliokaze estus tro absurda la rajto de
ĉiu elektita aŭ invitita komitatano, ne veni persone kaj sendi sian
reprezentanton. Efektive, la projekto de Ido aperis dum la kunsido
de la Komitato kaj estas memkompreneble, ke s-ro Barrios (Lima,
Peru) aŭ s-ro Harvey (New-York) k. a. ne konis Idon, kaj tial iliaj
_reprezentantoj_ en la Komitato _ne povis_ esprimi la opinion de siaj
_reprezentatoj_. Same la elektitaj komitatanoj, ekzamenante Idon,
absolute ne povis esprimi la opinion de la elektintaj Delegacianoj,
ĉar Ido aperis publike nur post la kunsidoj de la Komitato. Jen
estas la motivoj por kasacio de la Delegacia decido, eĉ se ni flanke
lasos la demandon: ĉu la Komitato ĝenerale havis la juron, reformi
Esperanton.
Pri la rezolucio de la Komitato ni jam parolis sur la pĝ. 6,
kaj nun ni devas aldoni, ke, »solvinte« la problemon de lingvo
internacia,--problemon, kiun pro nekompetenteco rifuzis solvi la
Internacia Asocio de l' Akademioj--tiu strangamaniere elektita
Komitato, plena de neelektitaj membroj, siavice elektis--sen konfirmo
de la Delegacio--konstantan komision, por esplori kaj fiksi detale la
elektitan lingvon. La komisio konsistis el prof. Ostwald, Baudouin
de Courtenay, Jespersen, L. de Beaufront, L. Couturat kaj L. Leau.
Vicprezidanto de la komisio prof. Baudouin de Courtenay post nelonge
eksiĝis; same eksiĝis la prezidanto, prof. Ostwald, kiu--laŭ
atesto de Baudouin de Courtenay--ne nur rifuzis la titolon de la
prezidanto, sed ĝenerale eksiĝis kaj unu el la motivoj estis, ke
s-ro Couturat volas krei novan netuŝeblan fundamenton de lingvo
internacia[74]. Post eksiĝo de la prezidanto kaj vicprezidanto, en
la komisio restis nur kvar personoj, el kiuj tri estis kunaŭtoroj de
la reformprojekto kaj, sekve, ili devis juĝi sian propran verkon.
Du el ili estis, nome s-roj Couturat kaj Leau, sekretarioj de la
Komitato, decidinta reformi Esperanton »en la senco, difinita per
la _raporto de la sekretarioj_ (t. e. de s-roj Couturat kaj Leau)
kaj per la projekto Ido«. Aliparte estas notinde, ke la mistera
aŭtoro de Ido en sia subita broŝuro, disdonita al la membroj de la
Delegacia Komitato, kvazaŭ interkonsente kun Couturat, skribis, ke
li tute ne parolas pri la novaj reguloj de la vortfarado, ĉar ili
estas majstre kaj tre praktike difinitaj de ... s-ro _Couturat_ en
»Étude sur la dérivation en esperanto«. Fine, estas atentinde, ke
s-ro Couturat mem prezentis Idon, kies aŭtoro estis anonima. Kiu do
estis la tria kunaŭtoro, la efektiva ĉefaŭtoro de Ido? Ĉu s-ro L.
de Beaufront, advokato de Esperanto,--advokato, rekomendita de s-ro
Couturat? Ni vidos tion en la ĉapitro IIa.