ĉe la malfermo de la Oka Kongreso Esperantista en Kraków, la
11an de aŭgusto 1912[37]
La unuaj vortoj, kiujn mi volas hodiaŭ eldiri al vi, karaj
samideanoj, estas vortoj de kora gratulo, ĉar ni havas hodiaŭ
grandan feston. Ĵus finiĝis dudek kvin jaroj de la tempo,
kiam--post longa naska preparado--aperis publike la lingvo, kiu nin
ĉiujn unuigas, por kiu ni ĉiuj laboras kaj kiu enkorpigas en si
tiun homofratigan ideon, kiun la plimulto el ni havas en sia koro kaj
kiu dum dudek kvin jaroj flame instigadis nin labori, malgraŭ ĉia
malfacileco kaj ĉiuj malhelpoj.
Dudek kvin jaroj da laborado por Esperanto kaj por ĝia ideo! Tion
povas plene kompreni nur tiuj personoj, kiuj partoprenis en tiu
laborado de la komenco ĝis nun. Bedaŭrinde tre nemultaj estas
tiuj personoj. El la laborantoj de la unua tempo tre multaj jam
delonge plu ne vivas, aliajn lacigis la malfacila, grandan paciencon
kaj persistecon postulanta vojo, kaj ili malaperis el nia anaro.
El tiuj personoj, kiuj troviĝas nun en ĉi tiu ĉambrego, la
grandega plimulto en la unuaj jaroj de Esperanto nenion sciis pri
ĝi aŭ neklare aŭdis pri ĝi nur kiel pri ia freneza, mokinda
kuriozaĵo; tre multaj el vi en la momento de la apero de Esperanto
estis ankoraŭ infanoj; multaj, kaj certe ne la malplej fervoraj
el vi, en tiu tempo eĉ tute ne ekzistis ankoraŭ en la mondo. La
grandega plimulto el vi aliĝis al nia afero nur tiam, kiam ĝi
estis jam sufiĉe forta kaj elprovita. Tre kaj tre malgranda, facile
kalkulebla per la fingroj, estas la nombro de tiuj personoj; kiuj
iris kun Esperanto de la momento de ĝia naskiĝo ĝis la nuna tempo.
Kortuŝite ili povas nun rememori, kiel terure malfacila estis ĉiu
paŝo en la komenco, kiam ĉiu aludo pri Esperanto postulis specialan
kuraĝon, kiam el ĉiu milo da semoj, kiujn ni en plej primitiva
maniero, sen helpo kaj sen rimedoj, pacience ĵetadis en la teron,
apenaŭ unu ricevis radikojn.
Dudek kvin jaroj! Grandegan gravecon havas tia peco da tempo
en la historio de lingvo artefarita. Lingvoj naturaj kreskas
tute trankvile, ĉar kun tia lingvo neniu kuraĝas fari iajn
eksperimentojn aŭ fleksi ĝin laŭ sia gusto; sed pri lingvo
artefarita ĉiu opinias, ke li havas rajton de voĉo, ke li povas
aŭ eĉ devas direkti la sorton de la lingvo laŭ sia kompreno.
En lingvo natura ĉiu eĉ plej granda efektiva malbonaĵo neniun
incitas, eĉ neniun meditigas, kaj estas akceptata kun plena
kontenteco aŭ rezignacio; en lingvo artefarita ĉio ŝajnas al ni
kritikinda, ĉiu bagatelo, kiu ne estas konforma al nia gusto, pikas
al ni la okulojn kaj vekas deziron de refarado. Lingvo artefarita dum
longa tempo estas elmetata al senĉesaj ventoj, al senĉesa tirado
kaj puŝado. Kiom da ventoj, kiom da senĉesa tirado nia lingvo devis
suferi dum sia dudekkvinjara vivo! Se ĝi tamen ĉion sane eltenis,
se malgraŭ ĉiuj ventoj kaj puŝoj ĝi dum dudek kvin jaroj vivis
kaj kreskis regule kaj rekte, ĉiam pli fortiĝante kaj riĉiĝante,
neniam fleksiĝante aŭ kripliĝante, neniam minacante disfali en
dialektojn, sed ĉiam pli kaj pli fortikigante sian tute difinitan,
ĉie egalan spiriton, neniam perdante hodiaŭ, kion ĝi akiris
hieraŭ,--ni povas pri tio sincere nin gratuli.
Antaŭ dudek kvin jaroj mi timeme demandis min, ĉu post dudek kvin
jaroj iu en la mondo scios ankoraŭ, ke ekzistis iam Esperanto,
kaj--se Esperanto vivos--ĉu oni tiam povos ankoraŭ kompreni ion,
kio estis skribita en Esperanto en ĝia unua jaro, kaj ĉu Angla
Esperantisto povas kompreni Esperantiston Hispanan. Nun pri ĉi tio
la historio donis jam plenan kaj perfekte trankviligan respondon.
Ĉiu el vi scias, ke verko, skribita en bona Esperanto antaŭ dudek
kvin jaroj, en plena mezuro konservas sian bonecon ankaŭ nun, kaj la
legantoj eĉ ne povas diri, ke ĝi estas skribita en la unua jaro de
ekzistado de nia lingvo; ĉiu el vi scias, ke inter la stilo de bona
Angla Esperantisto kaj la stilo de bona Hispana Esperantisto en la
nuna tempo ekzistas absolute neniu diferenco. Nia lingvo konstante
progresas kaj riĉiĝas, kaj tamen, dank' al la _reguleco_ de sia
progresado, ĝi neniam ŝanĝiĝas, neniam perdas la kontinuecon kun
la lingvo de tempo pli frua. Kiel la lingvo de homo matura estas
multe pli riĉa kaj pli elasta, ol la lingvo de infano, kaj tamen
la lingvo de ĝuste parolanta infano neniom diferencas de la lingvo
de homo matura, tiel verko, skribita en Esperanto antaŭ dudek kvin
jaroj ne estas tiel vortoriĉa, kiel verko, skribita en la nuna
tempo, kaj tamen la lingvo de tiu tempo perdis absolute nenion el sia
valoro ankaŭ en la nuna tempo.
Lingvo, kiu eltenis la provon dum dudek kvin jaroj, kiu en plej bona
kaj ĉiam pli floranta stato travivis jam tutan homan generacion kaj
estas jam pli maljuna, ol multaj el ĝiaj uzantoj, kiu kreis jam
grandan, potence kreskantan literaturon, kiu havas sian historion kaj
siajn tradiciojn, sian tute precizan spiriton kaj siajn tute klarajn
idealojn,--tia lingvo ne bezonas jam timi, ke io pereige depuŝos
ĝin de tiu natura kaj rekta vojo, laŭ kiu ĝi evoluas. La vivo kaj
la tempo garantiis al nia lingvo naturan forton, kiun neniu el ni
povas senpune malrespekti. La hodiaŭa jubileo estas festo de tiu
vivo kaj tempo.
Por ke ni, vivantoj, povu festi la hodiaŭan jubileon, fervore kaj
sindone laboris multaj personoj, kiuj nun jam ne vivas. Nia morala
devo estus rememori ilin en la nuna solena momento. Sed ho ve! ilia
nombro estas tro granda, por ke ni povu ilin ĉiujn citi; kaj krom
tio la pli granda parto el ili laboris tiel modeste, ke ni eĉ ne
scias iliajn nomojn. Tial, por ne fari maljustan apartigon inter
eminentuloj kaj ne-eminentuloj, mi citos neniun nomon. Mi devas fari
escepton nur por nia kamarado Van der Biest, kies nomo estas ankoraŭ
tro freŝa en la memoro de ni ĉiuj, kiu en la pasinta jaro aranĝis
kaj prezidis nian grandan ĉiujaran feston, kaj kies morto estas
sendube ligita kun tiuj grandaj laboroj kaj malagrablaĵoj, kiujn li
prenis sur sin por ni ĉiuj. En via nomo mi esprimas funebran saluton
al la ombroj de _ĉiuj_ niaj karaj kamaradoj, kiujn dum la pasintaj
dudek kvin jaroj forŝiris de ni la morto. Iliaj ombroj staru nun
antaŭ niaj okuloj, kvazaŭ partoprenante en tiu granda festo, kiun
ili preparis, sed ne ĝisvivis. Mi proponas al vi, ke ni honoru ilian
memoron per leviĝo de niaj seĝoj.--
Nun, kiam la matureco de nia afero estas jam tute eksterduba, mi
turnas min al vi, karaj samideanoj, kun peto, kiun mi jam antaŭ
longe volis direkti al vi, sed kiun mi ĝis nun prokrastis, ĉar
mi timis fari ĝin tro frue. Mi petas, ke vi liberigu min de tiu
rolo, kiun mi, pro kaŭzoj naturaj, okupis en nia afero dum dudek
kvin jaroj. Mi petas vin, ke de la nuna momento vi ĉesu vidi en mi
»majstron«, ke vi ĉesu honori min per tiu titolo.
Vi scias, ke tuj en la komenco de nia movado mi deklaris, ke mi
ne volas esti mastro de Esperanto, sed ke la tutan mastrecon pri
Esperanto mi en tuta pleneco transdonis al la Esperantistoj mem. Vi
scias ankaŭ, ke de tiu tempo mi ĉiam lojale agadis aŭ almenaŭ
penis agadi konforme al tiu deklaro. Mi donadis al vi konsilojn,
kiel mi povis, sed neniam vi aŭdis de mi la vortojn: »tion mi
postulas« aŭ »tion mi deziras«. Neniam mi provis altrudi al vi
mian volon. Tamen, konsciante, ke ĝis sia plena fortikiĝo nia afero
bezonas ian enkorpigitan standardon, mi--laŭ via deziro--dum dudek
kvin jaroj plenumadis tiun rolon, kiel mi povis, kaj mi permesadis,
kvankam tre nevolonte, ke vi vidu en mi ĉefon kaj majstron. Kun
ĝojo kaj fiereco mi konstatas, ke vi ĉiam montris al mi sinceran
konfidon kaj amon, kaj pro tio mi eldiras al vi mian plej koran
dankon.
Sed nun permesu al mi, ke mi fine formetu de mi mian rolon. La nuna
kongreso estas la lasta, en kiu vi vidas min _antaŭ_ vi; poste, se
mi povos veni al vi, vi ĉiam vidos min nur _inter_ vi.
Jen estas la kaŭzo, kiu devigis min fari la nunan decidon:
La ekzistado de ia natura konstanta ĉefo, eĉ se tiu ĉefo
havas nur la karakteron de unuiganta standardo, prezentas gravan
maloportunaĵon por nia afero, ĉar ĝi donas al la afero kvazaŭ
personan karakteron. Se al iu ne plaĉas mia persono, aŭ miaj
politike-religiaj principoj, li fariĝas malamiko de Esperanto.
Ĉion, kion mi persone diras aŭ faras, oni ligas kun Esperanto.
La tro honora titolo de majstro, kiun vi donadis al mi, kvankam
ĝi en efektiveco koncernis nur la aferon de la lingvo, fortenis
de Esperanto multajn personojn, al kiuj mi pro ia kaŭzo ne estis
simpatia kaj kiuj timis, ke, fariĝante Esperantistoj, ili devus
rigardi min kiel sian moralan ĉefon. Ĉiu, kies opinio pri aferoj
Esperantistaj estas alia ol mia, ofte sin ĝenas, eldiri libere sian
opinion, por ne kontraŭbatali publike tiun, kiun la Esperantistoj
nomas sia majstro. Se ies opinion la Esperantistoj ne volas akcepti,
li vidas en tio nur la ĉiopovan influon de la majstro. Nun, kiam
nia afero estas jam sufiĉe forta, estas necese, ke ĝi fine fariĝu
absolute libera, ne sole libera de ĉiuj personaj _dekretoj_, kia ĝi
fariĝis jam antaŭ dudek kvin jaroj, sed ankaŭ de ĉia efektiva
aŭ ŝajna persona _influo_. Estas necese, ke la mondo sciiĝu tute
klare, ke Esperanto povas havi aŭ ne havi siajn libere elektitajn
gvidantojn, sed ke ĝi posedas nenian konstantan _majstron_. Nomu min
per mia nomo, nomu min fondinto de la lingvo, aŭ kiel vi volas, sed
mi petas vin, ne nomu min plu »majstro«, ĉar per tiu morale tro
liganta nomo vi malliberigas nian aferon.
Multaj el vi portas en sia koro la samajn idealojn, kiel mi, kvankam
ne ĉiuj en tute egala formo; sed la mondo devas scii, ke tiu spirita
parenceco inter mi kaj vi estas laŭvola, ke la Esperantismo ne povas
esti responda pri miaj personaj ideoj kaj aspiroj, kiuj por neniu el
vi estas devigaj. Se mi ion diras aŭ faras, kio ne estas konforma
al la gusto aŭ konvinkoj de tiu aŭ alia el vi, mi deziras, ke tio
neniun el vi ĝenu kaj ĉiu el vi havu la rajton diri: tio estas
tute privata ideo aŭ frenezaĵo de Zamenhof, kaj ĝi havas nenion
komunan kun la Esperanta movado, en kiu li estas nun persono tute
privata. La interna ideo de Esperanto, kiu havas absolute nenian
devigon por ĉiu Esperantisto _aparta_, sed kiu, kiel vi scias, plene
regas kaj ĉiam devas regi en la Esperantaj _kongresoj_, estas:
sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj
kaj alkutimigadi la homojn, ke ĉiu el ili vidu en sia proksimulo
nur homon kaj fraton. Ĉio, kio estas super tiu interna ideo de
Esperanto, estas nur _privataĵo_, kiu povas eble esti _bazita_ sur
tiu ideo, sed neniam devas esti rigardata kiel _identa_ kun ĝi.--
Antaŭ ol mi formetas de mi ĉian oficialan rolon en nia afero,
mi ankoraŭ la lastan fojon admonas vin: laboru ĉiam en plena
unueco, en ordo kaj konkordo! Ĉiujn dubajn demandojn, kiuj
koncernas la tutan Esperantan aferon kaj kiuj ne tuŝas la personan
liberecon de ĉiu aparta Esperantisto, solvu ĉiam pace, per regula
interkonsiliĝo de viaj egalrajte elektitaj delegitoj kaj per
disciplina cedo de la malplimulto al la plimulto! Neniam permesu,
ke en nia afero regu la principo: »kiu pli laŭte krias, tiu estas
prava«! Per unueco ni pli aŭ malpli frue certe venkos, eĉ se la
tuta mondo batalus kontraŭ ni; per interna malpaco ni ruinigus nian
aferon pli rapide, ol tion povus fari ĉiuj niaj malamikoj kune. Ne
forgesu, ke Esperanto estas ne sole simpla lingvo, kiun ĉiu el ni
uzas nur por siaj propraj bezonoj, sed ke ĝi estas grava _socia
problemo_, ke, por atingi nian celon, ni devas konstante _propagandi_
nian aferon kaj zorgi pri tio, ke la mondo havu _estimon_ kaj
_konfidon_ por ĝi. Se en nia afero aperas io, kio ŝajnas al ni
malbona, ni povas trankvile ĝin forigi per komune interkonsentita
decido; sed ni neniam semu en nia tendaro reciprokan malamon kaj
malpacon, kiu nur ĝojigas kaj triumfigas niajn malamikojn. En la
unuaj jaroj de nia laborado sur nia standardo estis skribitaj la
vortoj »espero, obstino kaj pacienco«; tio tute sufiĉis, ĉar ke
ni, samideanoj, devas reciproke nin estimi kaj helpi, tio por ĉiu
estis komprenebla per si mem. En la lastaj jaroj ni bedaŭrinde ofte
forgesis tiun devon; tial nun, transirante en la duan gravan periodon
de nia historio, en la duan kvaronjarcenton, ni skribu sur nia
standardo novan vorton, kaj ĉi tiun vorton ni ĉiam respektu kiel
sanktan ordonon; tiu vorto estas: »konkordo«.
Mi finis tion, kion mi intencis diri al vi, karaj amikoj. Mi scias
tre bone, ke multajn el vi mia nuna parolo malagrable seniluziigos.
Kun maldolĉa sento de neplenumita espero vi eble demandos: »ĉu
en sia lasta kongresa parolo, en sia »kanto de cigno«, li nenion
pli havis por diri al ni? ĉu en la grava tago de la jubileo de la
Esperantismo, de tiu jubileo, kiun ni atingis post tiom multe da
laboroj kaj suferoj, li nenion pli havis por diri al ni? ĉu en la
unua kaj eble ankaŭ la lasta fojo, en kiu ni el ĉiuj partoj de
la mondo alproksimiĝis, kiom ni povis, al tiu loko, kie Esperanto
naskiĝis kaj kie la atmosfero, saturita de intergenta malpaco, per
neevitebla natura reago naskis la Esperantisman movadon,--ĉu en ĉi
tiu grava kaj solena momento li nenion pli havis por diri al ni?
Ho ne, miaj karaj amikoj, miaj karaj samideanoj kaj kunlaborantoj!
Multe, multe, tre multe mi volus hodiaŭ diri al vi, ĉar mia koro
estas plena; en la jubilea momento de la Esperantismo mi volus paroli
al vi pri tio, kio naskis la Esperantismon, pri ĝia esenco kaj
espereblaj sekvoj; sed hodiaŭ mi staras antaŭ vi ankoraŭ en rolo
oficiala, kaj mi ne deziras, ke mia privata kredo estu rigardata kiel
deviga kredo de ĉiuj Esperantistoj. Tial pardonu min, ke mi pli ne
parolas.
Kio estas la esenco de la Esperantisma ideo kaj al kia estonteco
alkondukos iam la homaron la interkompreniĝado sur neŭtrale-homa,
sengenta lingva fundamento,--tion ni ĉiuj sentas tre bone, kvankam
ne ĉiuj en tute egala formo kaj grado. Ni donu do hodiaŭ plenan
regadon al tiu silenta, sed solena kaj profunda sento, ni ne profanu
ĝin per teoriaj klarigoj.
Samideanoj! La antikva pola ĉefurbo, en kiu ni kunvenis, pretigis
por ni gastaman akcepton, faris multe, por honori nian aferon kaj
por agrabligi al ni nian restadon dum la kongreso. Mi esperas, ke,
revenante en sian hejmon, ĉiu el vi kunportos kun si plej bonan
rememoron pri tiu lando kaj urbo, kiujn la plimulto el vi ĝis nun
verŝajne tre malmulte konis. Al la regno kaj lando, kiuj montris al
ni sian amikecon, sed precipe al la estraro de la gastama Krakovo
kaj al ĉiuj institucioj kaj personoj, kiuj donis al nia kongreso
sian moralan kaj materialan subtenon, mi esprimas en via nomo la plej
koran dankon. Plej koran kamaradan dankon ni esprimas kompreneble
antaŭ ĉio al la senlaca loka organiza komitato, kiu ne ŝparis
laboron por la plej bona aranĝo de nia kongreso. Kaj nun mi deziras
al vi ĉiuj gajan feston kaj sukcesan laboron.