Krom kelkaj libroj eldonitaj diversloke, preskaŭ ĉiuj unuaj
Esperantaj verkoj estas presitaj ĉe la Germana firmo Tümmel en
Nürnberg. Sed Tümmel ne estis propramova kaj propramona eldonisto;
li estis nur presisto, kaj la financaj riskoj estis elportitaj de
Doktoro Zamenhof, de la unuaj Germanaj propagandistoj Einstein
kaj precipe Trompeter, de S-ro Anton Grabowski kaj aliaj. Post la
mortoj de Einstein kaj Trompeter, la malapero de la gazeto »La
Esperantisto«, la momenta senkuraĝiĝo de S-ro Grabowski, la
presado ĉe Tümmel subite ĉesis.
Do, ĝis la jaro 1900, neniu eldonisto sin interesis pri Esperanto,
neniu volis preni sur sin la publikigon de necesegaj lernolibroj kaj
vortaroj kaj la malmultaj, maldikaj broŝuroj Esperantaj estis nur
eldonaĵoj de sindonaj privatuloj.
En tiuj malfacilaj cirkonstancoj okazis grava fakto: en komenciĝo
de la jaro 1901 S-ro Prof-o _Bourlet_, altirita al Esperanto de sia
eminenta kolego Prof-o _Charles Méray_, fariĝis agema Esperantisto.
Kun sia konata praktika sento, li tuj komprenis, ke antaŭ ĉio
necesas, ke nia lingvo estu subtenata de bona eldonisto, kaj li,
tiucele, klopodis. Kiel aŭtoro de multaj matematikaj verkoj
eldonitaj ĉe la firmo _Hachette_, ankaŭ kiel persona amiko de
S-ro _Bréton_, unu el la estroj de ĉi tiu firmo, li sin turnis
al ĝi kaj sukcesis, cetere ne facile, ĝin decidigi al eldonado de
Esperantaj libroj.
Prof. Bourlet, estante tiam nur kelkmonata Esperantisto, juĝis
sin ne sufiĉe kompetenta, por konduki mem tiun aferon. Li venigis
Parizon S-ron De _Beaufront_, interrilatigis lin kun la firmo
Hachette kaj poste lasis lin aranĝi libere, tute sola, la materiajn
kaj moralajn kondiĉojn de la eldono.
En 1901, Hachette komencis la publikigon de Francaj lernolibroj,
unue verkitaj de S-ro De _Beaufront_ kaj poste de Prof. _Cart_, kaj
dank' al tiuj libroj la disvastiĝo de Esperanto en Francujo rapide
kreskis. Baldaŭ la bezono eksentiĝis, helpi la propagandon ekster
Francujo. S-ro De Beaufront kaj liaj amikoj tiam opiniis, ke por tio
plej simple estus, se la firmo Hachette eldonus mem ĉiulingvajn
lernolibrojn kaj vortarojn, kaj kompreneble prefere tradukojn de la
Beaufront'aj verkoj. Por pravigi tiun ideon, oni citis la ekzemplon
de Baedeker. Sed S-ro Bourlet kaj la firmo Hachette opiniis malsame.
Ili asertis, ke tiu agmaniero estus malbona por Esperanto, ke tiel la
publiko imagus, ke Esperanto estas ia librista afero, la Francaĵo.
Ili do kontraŭe volis, ke en ĉiu lando estu almenaŭ unu nacia
eldonisto de Esperantaj lernolibroj, ne tradukitaj, sed verkitaj de
enlandanoj. Por tion efektivigi, malgraŭ la kontraŭstaro de De
Beaufront, S-ro Bourlet vojaĝis, meze de la jaro 1902a, Germanujon
por tie serĉi eldoniston. Li ne sukcesis; sed, reveninte, por
pli bone povi plenumi sian planon, li deziris ekkoni la materiajn
kondiĉojn aranĝitajn de De Beaufront. Tiam, kaj nur tiam, li legis
la kontraktojn, kiujn faris tiu ĉi kun Zamenhof kaj Hachette. Kun
granda surprizo li konstatis, ke tiuj kontraktoj ne nur estis ĉefe
profitdonaj al unu sola persono, nome al S-ro De Beaufront, sed plie,
ke ili metis preskaŭ la tutan sorton de nia lingvo en la manojn de
la tiama Prezidanto de la Franca Societo. Tio estis tre riskoplena,
kaj, interkonsente kun la firmo Hachette kaj D-ro Zamenhof, S-ro
Bourlet energie klopodis, por neniigi tiujn danĝerajn kontraktojn.
Post longa penado, li sukcesis ilin disŝirigi, kaj, en la komenciĝo
de la jaro 1903a, ili estas anstataŭigitaj de unu sola kontrakto
senpere inter Hachette kaj nia Majstro.
Ĉar oni ofte parolis pri tiu fama kontrakto kaj preskaŭ ĉiam
diris pri ĝi malĝustaĵojn, ŝajnas al ni utile, klarigi per kelkaj
vortoj ĝian esencon.
Laŭ tiu papero, D-ro Zamenhof elektis la firmon Hachette kiel
preferan eldoniston de siaj propraj verkoj kaj de la verkoj
surportantaj la surskribon »Kolekto aprobita de Doktoro Zamenhof«.
Reciproke, la firmo Hachette: 1e promesis pagi taŭgajn honorariojn
al la aŭtoroj, 2e estis _devigita_ eldoni _nur_ verkojn Esperantajn
aprobitajn de D-ro Zamenhof, 3e estis _devigita_ eldoni mem aŭ
eldonigi, antaŭ difinita templimo, lernolibrojn kaj vortarojn en ses
aŭ sep el la ĉefaj Eŭropaj lingvoj.
Tiu lasta punkto estis gravega. Ĝis tiam Esperanto staris antaŭ
malfacile solvebla dilemo: unuflanke la lingvo ne disvastiĝis kaj
ne ekzistis Esperantistoj, ĉar mankis lernolibroj, sed aliflanke la
eldonistoj ne volis presi, je sia propra risko, lernolibrojn, ĉar
ekzistis neniuj legantoj. La kontrakto kun Hachette fine solvis la
demandon. Nun oni ne plu atentis, ĉu ekzistas Esperantistoj aŭ
ne, ĉu la libroj estos aĉetataj aŭ ne, la firmo Hachette estis
ĉiokaze _devigita_ publikigi la necesajn studlibrojn. Konforme
je sia propra opinio, por plenumi sian devon, ĝi ne eldonis mem
la nefrancajn librojn, sed turnis sin al nefrancaj eldonistoj,
kiujn ĝi morale kaj finance subtenis. Tiel, sinsekve, ĝi ligis
amikajn interrilatojn kun la firmoj _Stead_ en Londono, _Möller
& Borel_ en Berlino, _Espasa_ en Barcelono, _Giusti_ en Livorno,
_Arct_ en Varsovio, k.t.p. Tiamaniere la diverslandaj eldonistoj,
riskante nenion aŭ malmulton, povis provizi siajn samlandanojn per
propagandiloj kaj lernolibroj, ĝis venos la tempo, kiam Esperanto
estos sufiĉe disvolviĝinta, por ke ili ne plu bezonu la kunhelpon
de Hachette.
Oni do komprenas, kian grandan signifon tiu kontrakto kaj la kuraĝa
sindono de Hachette al Esperanto havis por nia lingvo. Mirinde estas,
sekve, ke troviĝis sendankaj Esperantistoj, kiuj, kvankam bone
konante tiujn servojn, akre batalis kontraŭ la firmo Hachette.
En fino de Julio 1905, unu monaton antaŭ la unua kongreso de
Esperanto, subite eksplodis fortikaj atakoj. Kunligante la demandon
pri fondo de Internacia Ligo, proponita de D-ro Zamenhof, kun la
libristaj aferoj de Hachette, oni disvastigis inter la Esperantistaro
la famon, cetere tute maljustan, ke en tiu projekto troviĝas
»kaŝita glavo, kiu minacas Esperanton, minacas la tutan aferon
de helpa lingvo, je mortiga bato«. Oni diris, ke »kelkaj homoj
profitis sian apartan situacion kaj la izolecon de D-ro Zamenhof, por
iom post iom agadi sur la spiriton de la aŭtoro de Esperanto, kaj
puŝadi lin sur la vojon, kie li servos privatajn interesojn«. Oni
certigis, ke la firmo Hachette volas kapti tutan Esperanton kaj trudi
sian monopolon al ĉiuj; kaj de tiu tempo datumas tiu nemeritita
famo, ke Zamenhof estas katenita de ia monopolo de Hachette. Kion ni
diris supre, jam montras la malĝustecon de tiuj rakontoj. Zamenhof
ne estas katenita, sed tute libera; neniam la firmo Hachette sin
enmiksis en la Esperantistajn aferojn, neniam ĝi esprimis eĉ la
plej malgrandan deziron al nia Majstro, ke li kondutu iamaniere.
Ĉiuj Esperantistoj estis ja tiam liberaj eldoni siajn verkojn sub
sia persona respondeco, kiel ili nun estas ankoraŭ. Eĉ la fama
»Kolekto aprobita» ne estis verdire monopolo, ĉar Hachette havis
nur la _preferon de elekto_, kaj se tiu firmo rifuzis eldoni verkon
aprobitan de Zamenhof, la aprobita aŭtoro havis rajton sin turni al
tiu eldonisto, kiu plaĉis al li.
En tiaj kondiĉoj, kial do--eble vi diros--la firmo Hachette ne tion
publike sciigis, kaj kial ĝi ne tuj konigis la malverecon de tiuj
asertoj?
La respondon al tiu demando donis Prof. Bourlet en unu el siaj
»Babiladoj« en »La Revuo« (Januaro 1911), en kiu li aludis tiujn
tre bedaŭrindajn faktojn. Li diras:
»Kion fari en tiaj cirkonstancoj? Se tiuj, kiuj bone konis la tutan
demandon, kontraŭstarante la bruemulojn, kun skribitaj pruvoj kaj
dokumentoj en manoj, venus publike konigi la veron, tio certe naskus
neimageblan konfuzon. La unua kongreso de Esperanto ne eviteble
fariĝus interfrata batalado. Por eviti tiun skandalon, por la bono
de Esperanto, kiun ili lokas super ĉia persona intereso, Zamenhof
kaj la aliaj atakitoj silentis«.
Post la kongreso en Boulogne, Zamenhof, por haltigi tiujn malpravajn
atakojn, decidis, ke li ĉesigos la »Kolekton aprobitan«. Li
liberigis la firmon Hachette de ĝia promeso, ke ĝi eldonos nur
verkojn aprobitajn de li, kaj siaflanke li ne plu donis aprobon al
iu ajn verko. La rezultato de tiu batalo estas do jena: unuparte la
aŭtoroj, kiuj deziris esti kontrolitaj de Zamenhof, perdis tiun
helpon; kaj aliparte D-ro Zamenhof perdis la malgrandajn profitojn,
kiujn li ricevis de la »Kolekto aprobita«.
Liberiĝinte de la deviga aprobo, la firmo Hachette profitis sian
liberecon por ankoraŭ pli energie kaj pli taŭge labori por la
bono de Esperanto. Ĝi fondis »La Revuo-n« kaj komencis eldonon
de multaj literaturaj kaj teĥnikaj verkoj. Ĉiu, kiu eldonis tiajn
librojn, tre bone scias, ke ili ne vendiĝas sufiĉe, por ke la
enspezoj kompensu la elspezojn. Kiel ekzemplon, ni citos la fakton,
ke la unua eldono de »Faraono», la ĉefverko de Kabe, ne estas
ankoraŭ elvendita. La Esperantista popolo estas ja ankoraŭ en
infaneco, ĝi _lernas_, sed ne _legas_, kaj, krom kelkaj klasikaj
legolibroj, ĉiuj literaturaj aŭ teĥnikaj verkoj restas sur la
bretoj en la magazenoj. Tion la firmo Hachette sperte sciis, kaj
tamen ĝi kuraĝe daŭrigis sian eldonadon, por helpi nian lingvon.
Tiel aperis la novaj verkoj de nia Majstro: La Rabistoj, La Revizoro,
Georgo Dandin, Ifigenio, Marta kaj ceteraj, la multaj kaj gravaj
tradukoj el la Biblio; tiel aperis la belaj tradukoj, faritaj de
niaj plej lertaj samideanoj: Faraono, Aspazio, Makbeto, La Reĝo de
l' Montoj, Mistero de Doloro, Eneido k.t.p. Tiel aperis la Anatomia,
Matematika, Marista, Muzika Terminaroj, la teĥnikaj Vortaroj de
Verax, kaj ni ekscias, ke ĵus aperis Farmakopeo en naŭ lingvoj.
Vidante tiun senĉesan produktemon, trompitaj ankaŭ de malveraj
diroj, kelkaj Esperantistoj supozas, ke la firmo Hachette gajnas
monton da oro per siaj eldonaĵoj, kaj la vero estas, ke ĝi certe
multon malgajnas. Se hodiaŭ tiu ĉi firmo starigus la plenan
kalkulon de ĉiuj en- kaj elspezoj, kiujn ĝi faris por Esperanto, la
fina bilanco estus certe _malprofito_.
Hachette kondutis kontraŭ Esperanto ne kiel profitama komercisto,
sed kiel sindona propagandisto. Ĝi ne fanfaronas pri sia rolo, ĝi
ne sin prezentas, kiel unike Esperanta entrepreno, ĝi ne en gazetoj
donas al si mem laŭdojn, sed ĝi silente, senbrue, persisteme
helpadas al nia afero. Neniu estas, kiu estas sin turninte al la
firmo Hachette, por peti de ĝi helpon, ne ricevis afablan respondon
kaj plej ofte efektivan subtenon. Kiam oni senpasie studas la
historion de Esperanto, oni neeviteble alvenas al la konkludo, ke la
rolo de la firmo Hachette estas tiel grava, ke oni rajte povas sin
demandi, ĉu Esperanto nuntempe ankoraŭ ekzistus sen tiu »firma«
apogo.
Ni esperas, ke niaj legantoj komprenos, ke nur nia plena senpartieco
puŝis nin, esprimi ĉi tie nian sinceran admiron al la bela konduto
de Hachette kaj nian koran dankon pro ĝia oferema agado.
Ni ŝuldis al tiu ĉefa propagandisto de nia lingvo, ke, almenaŭ unu
fojon, ni rakontu la veran historion kaj la veran rolon de Hachette
en Esperanto, kaj ni supozas, ke niaj legantoj aplaŭdos nin pro tio,
kaj ke estonte ili havos al Hachette la dankajn sentojn, kiujn ĝi
meritas de la tuta Esperantistaro.