Zamenhof prave diris, ke la nomo de Leopold Einstein devas esti
enskribita per oraj literoj en historio de Esperanto. Liaj mallongaj,
sed gravaj kaj seriozaj laboroj, baldaŭ alportis neatenditan
rezultaton, kiun oni povas konsideri, kiel unuan venkan batalon
Esperantan: en Nürnberg, urbo, kiu estis unu el plej fortaj centroj
de Volapükismo, en Decembro 1888, la grava Germana societo, fondita
18-an de Februaro 1885: »Nürnberger Weltsprache-Verein«, en sia
plena ĝenerala kunveno, laŭ propono de sia prezidanto, Christian
Schmidt, post varma diskutado, decidis per granda plejmulto da voĉoj
de siaj anoj--aliĝi al Esperanto!
Tiu societo estas do la _unua Esperantista organizaĵo_. De tiu
momento la Esperantista afero, kuŝanta ĝis nun sur ŝultroj de unu
homo, trovis por sia kresko pli larĝan kaj fortan bazon. Baldaŭ
poste efektiviĝis la malnova revo de Zamenhof: en Nürnberg aperis
la _unua Esperanta ĵurnalo_.
La ĵurnalo eliradis ĉiumonate kun malgrandaj interrompoj dum ses
jaroj kaj estis en tiu epoko la ĉefa centro de la Esperantista
movado, ĉirkaŭ kiu kuniĝis kaj proksimiĝis ĉiuj tiamaj Esperantistaj
laboristoj.
Zamenhof komencis la unuan numeron per deklaracio konforma al ĉiuj
liaj antaŭaj vortoj kaj agoj. Li deklaris, ke la lingvo ne estas
fermita, nek neŝanĝebla, ke li neniam volis esti leĝdonanto kaj
ke la sorto de la lingvo trovas sin en manoj de ĉiuj Esperantistoj.
»Ĉio en la lingvo devas resti tiel, kiel decidos la plejmulto, tute
egale, ĉu mi persone konsentos aŭ ne«. Tamen, ni tuj vidos, ke lia
aŭtoritata opinio estis ankoraŭ multfoje necesa por savi la aferon.
La numero 8-paĝa enhavis: _Prospekton_ en tri lingvoj: Germana,
Franca kaj Esperanta, subskribitan: »La Redakcio«; komencon de
artikolo »Esperanto kaj Volapük« de D-ro L. L. Zamenhof, Germane
kaj Esperante, sur 4½ paĝoj; poezion »Al la Esperantisto« en 16
versoj, subskribitan »Amiko« kun ĝia Germana traduko de »Ein
Freund«; »Bibliografion«, Germane kaj Esperante, enhavantan
nomaron de 16 unuaj verkoj, daŭrigotan; anoncojn pri eldonotaj
verkoj. La numeron subskribis »Für die Redaktion verantwortlich:
Chr. Schmidt, Nürnberg. Druck von W. Tümmel in Nürnberg«.
La Redakcio anoncas, ke, »la ĉefan kondukadon de nia gazeto prenis
sur sin la aŭtoro de la lingvo mem (Dr. L. Zamenhof,--en Germana kaj
Franca tekstoj: Dr. Samenhof) kaj »ke la gazeto estos centra organo
por ĉiuj disĵetitaj amikoj de nia afero«.
Jam en la tria numero de »Esperantisto« (20. Decembro 1889)
Zamenhof revenas al sia antaŭa ideo, kiu ŝajnis al li sola rimedo
por definitive solvi ĉiujn dubajn demandojn pri la lingvo.
»La kongreso Esperanta laŭ iniciato de la Amerika Filozofia
Societo--skribis li--bedaŭrinde ne efektiviĝis pro indiferenteco de
la instruituloj... La afero estas sen kondukanto, kvankam de multaj
flankoj oni turnas sin ankoraŭ al mi mem kun diversaj proponoj... Mi
ne havas jam privilegion nek akcepti, nek malakcepti tiujn proponojn,
kaj fari en la lingvo ian ŝanĝon laŭ mia propra bontrovo... Ni
bezonas havi ian Ligon aŭ Akademion, kreitan de la Esperantistoj kaj
aŭtoritatan de ili«.
Zamenhof klarigas, ke kvankam en la »Aldono al la dua libro«
li proponis fari kongreson aŭ fondi akademion ne pli frue, ol
post kvin jaroj, tamen multaj Esperantistoj estas lacaj atendi.
Li mem ne volas preni sur sin respondecon por tiel grava afero,
li timas ankaŭ, _ke oni vidu en lia maniero de laborado aŭtoran
obstinecon_. Pro tiuj kaŭzoj Zamenhof proponas fondi tutmondan Ligon
de Esperantistoj--_sola kaj absoluta leĝdonanto en nia afero_.
En Marta numero 1890 (No. 6) la redakcio anoncis, ke la Ligo
estas fondita kaj publikigis regularon de la Ligo kaj de Akademio
»konsistanta el 10 personoj, elektataj ĉiujare per voĉdonado de
ĉiuj kluboj de la Ligo«. Oni elektis, kiel membrojn de provizora
administra komitato: Hugon Barbeck, Christianon Schmidt kaj Josefon
Gagel en Nürnberg.
Kvankam tiu ĉi regularo havis subskribon de Zamenhof, tamen en la
11a numero de »Esperantisto« la Majstro deklaris, ke ĝi faris al
li grandan surprizon, ĉar la redakcio enkondukis en lian projekton
gravajn ŝanĝojn. Ĉar krom tio multaj Esperantistoj,--kaj inter
ili: Einstein, Grabowski, de Wahl, Majnov, Geoghegan--esprimis
opiniojn malaprobantajn la Ligon, la tuta projekto estis forlasita.
Zamenhof nomis ĝin--infano malvive naskita (No. 12, Decembro 1890).
Tiu incidento estis verŝajne kaŭzo, ke Zamenhof prenis sur sin la
redaktadon. Sed tiu ĉi tasko estis por li terure malfacila. En tiu
ĉi tempo li ofte transloĝiĝis de urbo en urbon, serĉante vane
lokon, en kiu lia kuracista praktiko povus sufiĉi al liaj modestaj
bezonoj. Por la eldonado de la gazeto li devis konstante turni sin
al helpo de Esperantistoj. Zamenhof eĉ plendas, ke »niaj amikoj
estas tiel ekonomiaj, ke anstataŭ aboni, 9/10 legas ekzempleron
de ia konatulo, aŭ tute nian gazeton ne legas«. Kun la vivo de
centra organo--skribis li--estas ligita vivo de nia afero; ĝi estas
trunko kaj tiel longe, kiel la trunko vivas, oni povas timi nenian
vintron. Se ĝi eĉ glaciigos la branĉojn kaj foliojn, ni povas
atendi printempon kun bona espero. Sed se la trunko ĉesos vivi,
ĉiuj esperoj estos perditaj. Li konkludis, ke Esperantistoj devas
antaŭ ĉio certigi kaj sendanĝerigi la ekzistadon de la gazeto.
Nenian paŝon plu, antaŭ ol la plej grava estos farita. »Mia
situacio--aldonas Zamenhof--atingis lastan gradon de neebleco«.
(Aŭgusto, 1891.)
Ne mankis certe diversaj proponoj por krei monan fondon por la
gazeto. Grabowski proponis krei akcian societon, Trompeter--akcian
librovendejon, Lojko--fondon por konkursoj...
Zamenhof provis sekvi tiujn ĉi bonajn konsilojn kaj proponis fondi
akcian societon Esperantan kun 1000 akcianoj, pagantaj ĉiuj po 10
rubloj jare, kaj petis ĉiujn respondi, ĉu ili aprobas la projekton
aŭ proponas alian pli bonan kaj, en unua okazo, deklari, kiom da
akcioj ĉiu volas aĉeti.
El ĉiuj tiuj ĉi projektoj ne alvenis eĉ unu ora aŭ arĝenta
monero! Kun malĝojo kaj bedaŭro, en la lasta numero de tiu ĉi jaro
(No. 11--12, Novembro-Decembro, 1891) Zamenhof anoncis: »Kun la nuna
numero mi devas interrompi mian laboradon en nia afero: mi faris
ĉion, kion mi povis. Mi tenis min tiel longe, kiel mi povis, sed nun
mi devas foriĝi kaj peni refortigi miajn piedojn, kiuj rifuzas plu
min porti«.
La tuta afero,--kaj speciale la gazeto--travivis tiam danĝeran
momenton. Aperis tamen nova homo, kiu ne nur savis la gazeton, sed
oferis al la Esperanta afero fortan helpon dum kelkaj sekvantaj
jaroj: W. H. Trompeter, termezuristo, en urbo Schalke en Vestfalio
(Okcid. Germanujo). Kun novaj esperoj kaj pli trankvila horoskopo
la malgranda grupo de tiamaj Esperantistoj komencis la jaron 1892.
Trompeter prenis sur sin ne nur ĉiujn eldonajn kostojn por tri
jaroj, sed li oferis krom tio monatan pension je 100 markoj por la
redaktisto. Li plenumis siajn promesojn sen bruo, sen sinlaŭdo,
konscience ĝis la starigita limo, t. e. en la daŭro de jaroj 1892,
1893, ĝis la lasta numero de 1894.
Oni prave skribis en Esperantaj kronikoj, ke la nomo de tiu ĉi homo
ĉiam brilos, kiel luma stelo en historio de nia afero.
»Se nia afero ne mortis, sed vivas kaj floras,--skribis Zamenhof
post morto de Trompeter (li mortis 7-an de Novembro 1901 en
Essen)--tio ĉi estas en tre granda parto merito de Trompeter. Ripozu
en paco, kara kaj multmerita amiko de nia afero! La Esperantistoj
neniam forgesos vian nomon! En historio de Esperanto al vi apartenos
ĉiam plej grava, neniam elŝirebla, neniam elstrekebla paĝo«!
La formo de la gazeto estis iom ŝanĝita, la abonkostoj
malgrandigitaj de 6 ĝis 2 frankoj jare, kaj abonantoj de 10
ekzempleroj ricevis dekunuan senpage.
Ĉar la estonto de la gazeto estis tiamaniere certigita, Zamenhof
decidis uzi ĉiujn oferojn, alsendatajn de Esperantistoj por eldonado
de lernolibroj en lingvoj, en kiuj ili ankoraŭ ne ekzistis, oferante
al la aŭtoroj ¾ de la nombro da ekzempleroj por vigligi tiamaniere
aperon de novaj lernolibroj.
La nombro de Esperantistoj iom kreskis kaj--afero
neevitebla--vekiĝis denove reformaj projektoj...
[Sekvas priskribo de la lingvaj diskutadoj.]
Jen kiel Zamenhof, regajninte fine liberecon esprimi sian propran
personan opinion, karakterizas tiun ĉi momenton: »Nuboj paralizadis
dum la lasta jaro la tutan energion de niaj amikoj. Ĉiam pli
densiĝante, ili solviĝis per fulmotondro, kiu minaca en la komenco,
montriĝis en la fino tre bonfara, ĉar ĝi per unu fojo, dank' al
la novembra decido de la Ligo, purigis la atmosferon kaj donacis al
ni pacon kaj lumon por longa tempo. Liberigita de demandoj internaj,
nia afero povas nun en plena tuteco turniĝi eksteren al senhalta kaj
senmalhelpa progresado«.
Bedaŭrinde tiuj ĉi esperoj ankoraŭ ne devis efektiviĝi en tiu
epoko. Alproksimiĝis momento, ĝis kiu Trompeter promesis sian
helpon. Homo neriĉa, li ne povis daŭrigi siajn oferojn senfine. En
decembra numero 1894 li sciigis, ke li ĉesas eldoni la gazeton, kiu
transiros plene en manojn de Zamenhof. Krom tio okazis malfeliĉa
en siaj sekvoj afero: en No. 2a de 1895 estis enpresita tradukaĵo
de malgranda verketo de Leo Tolstoj: »Prudento kaj kredo«, kaj
tuj poste la Rusa cenzuro malpermesis abonon de »Esperantisto«
en Rusujo. Tiamaniere la ĵurnalo perdis ¾ de siaj abonantoj,
restis nur 172 (Aprilo). Tio devigis interrompi la eldonadon de
la Biblioteko kaj de la gazeto por kelkaj monatoj kaj prokrasti
la anoncitan konkurson kun premio de 250 fr. »por Esperantisto,
alportinta plejmulton da utilo«.
En la lasta numero, datita: Majo-Junio 1895 (No. 5-6 [65-66], VI.
jaro), sed kiu efektive aperis nur en Aŭgusto, Zamenhof anoncis,
ke li jam ne havas eblon eldoni gazeton en ĝisnunaj kondiĉoj kaj
proponas novajn: duona formato, numeroj dumonataj, la abonantoj,
al kiuj la gazeto devos esti sendata en fermitaj kovertoj, t. e.
en Rusujon, aldonos 1.25 fr. jare, kaj se iu ne akceptos tiujn
kondiĉojn, ¾ de la abonpago, pagita por jaro 1895, estos al li
resendataj.
Sed post la pretigo de tiu ĉi numero la cirkonstancoj devigis
Zamenhof forpreni eĉ tiun ĉi proponon; en letero, datita 15-an de
Aŭgusto, li skribis: »kun doloro en la koro mi devas diri al vi
adiaŭ, miaj karaj amikoj kaj kunbatalantoj... Kiam la cirkonstancoj
pliboniĝos, mi komunikos kun vi denove!«
Tiel finiĝis historio de la unua kaj dum ses jaroj sola gazeto
Esperantista (se ni ne kalkulus Bulgaran ĵurnalon, aperintan kun
interrompoj en jaroj 1890 kaj 1891 en Sofio)[19]. Ni povas nur
admiri sindonecon kaj energion de tiu malgranda rondo, kiu en plej
malfavoraj cirkonstancoj, sukcesis subteni Esperantan publikan
agadon, krei Esperantan centron, alte teni standardon, ĉirkaŭ kiu
grupiĝis samideanoj, trapasi venke neeviteblan en ĉiuj similaj
okazoj batalon inter reformistoj kaj tiuj, por kiuj la vivo de la
lingvo estis celo pli grava ol ĝia perfektigado,--disĵeti en dekon
da landoj fruktoportajn semojn, kiuj ĉu pli, ĉu malpli frue, ĉie,
kien ili trafis, alportis riĉan rikolton...
En »Esperantisto« ni trovas lingvajn artikolojn de E. de Wahl,
A. F. Rundstedt, N. Borovko, Krikortz, V. Serbin, M. Koĉergow, J.
Janowski, J. Waśniewski; prozaĵojn originalajn, de V. Devjatnin,
Enbe (Borovko); tradukitajn de V. Devjatnin, B. G. Jonson, J.
Kaminski, J. Ferreira, L. E. Meier, E. Weilhamer, J. Janowski, O.
Holmquist, M. Karovina, A. Roswall; poeziojn originalajn de V.
Devjatnin, J. Seleznet, Dm. Jegorov, Otto Zeidlitz, A. Olschwang,
Joz. Waśniewski, V. Lojko, W. Waher, A. Kofman; tradukitajn de A.
Grabowski, E. de Wahl, L. B--al (Blumental), Mozes Goldberg, Hemza,
S. Ŝatunovskij, N. Kuŝnir, S. Bskij, L. de B., Lojko, A. Nauman,
E. Haller, Enbe, Fez, N. Borovko, V. Devjatnin, L. Sokolov, Em.
Smetanka, M. Soloviev, Otto Zeidlitz, G. Janowski, M. Jezerski, W.
Waher, A. Olschwang, V. Gernet, M. Ĵerebko, A. Kofman, Dm. Jegorov,
Stankieviĉ; diversajn artikolojn de Grabowski, Trompeter, Lojko,
N. Borovko, J. Grohn, L. Meier, Fez, K. Hubert, A. Grünfeld,
Ŝmurlo, G. Dumpert, M. Soloviev, J. Selesnev, E. Hall, E. Haller,
P. Koĉergov, L. Okromĉdjelova, A. Thorn, K. Kildĵuŝevskij, E.
Neumark, F. Kuschner, N. Kuŝnir, Ernrot, M. Jezerski.