En la unuaj numeroj de la »Germana Esperantisto« de jaro 1910a
okazis diskuto pri la ĉi-supra temo, al kiu nia kara kunlaboranto,
S-ro. profesoro P. Christaller, liveris kelkajn solvigajn datojn. Jen
resumo de la diskutaĵo kun kelkaj personaj notoj:
La plej unua societo Esperantista certe estis, laŭ la kolektitaj
sciigoj, la Klubo Esperantista en Nürnberg (Nurnbergo). Ĝi
formiĝis el la en jaro 1885a fondita »Weltsprachverein«, unuiĝo,
kiu propagandis Volapükon, sed laŭ propono de sia prezidanto, S-ro
Christian _Schmidt_, farita en la ĝenerala kunveno de Decembro
1888, decidis pluen labori por la propagando de »Esperanto«.
Nürnberg, la historia urbo en Bavarujo, estas sekve la lulilo de
la Esperantista movado tutmonda. En tiu urbo vivis kaj senlace
agis la unua energia propagandisto de Esperanto, S-ro. Leopoldo
_Einstein_, bedaŭre mortinta en jaro 1890a. Einstein estis antaŭe
fervora propagandisto de Volapük, sed kiam li en jaro 1888a
konatiĝis kun la »Lingvo internacia«[13], li fariĝis nelacigebla
Esperantisto. Krom multaj gazetaj artikoloj kaj propagandaj
paroladoj li verkis du broŝurojn (lernolibron kaj propagandan
broŝuron komparantan Volapük kun »Lingvo internacia«). Jen
la titoloj de la broŝuroj, kiuj feliĉe ambaŭ troviĝas en la
biblioteko de Esperanto-Propaganda Instituto: »La lingvo internacia
als beste Lösung des internationalen Weltsprache-Problems«,
»Weltsprachliche Zeit- und Streitfragen: I. Volapük und Lingvo
internacia«. En Nurnbergo ankaŭ aperis la unua Esperantista gazeto
»La Esperantisto«, en Oktobro 1889, eldonata de S-ro Christian
_Schmidt_. La gazeto havis 544 abonantojn, nome en Ruslando 335, en
Germanujo 124, en Svedujo 56, en Francujo 10, en Usono 6, en Italujo
4, en Bulgarujo 3, en Hispanujo 2, en Anglujo, Belgujo, Portugalujo
kaj Brazilio po 1. Estas evidenta afero, ke la unuaj Esperantistoj
estis plej parte Rusoj kaj Poloj. Tion ankaŭ pruvas la de D-ro L.
L. _Zamenhof_ en jaro 1889a eldonita »Adresaro de la personoj,
kiuj ellernis la lingvon »Esperanto« Serio I. (Nro. 1 ĝis
1000)«. Jen la nombro da unuaj mil, en tiu ĉi adresaro enskribitaj
adeptoj, kiujn ni ordigis laŭ landoj: Rusujo 921, Germanujo 29,
Aŭstrujo-Hungarujo 21, Anglujo 9, Francujo 5, Usono 4, Svedujo 4,
Turkujo 2, sen adreso 2, Italujo 1, Ĥinujo 1, Rumanujo 1.
Ankaŭ la »Biblioteko de la lingvo internacia Esperanto« estis
presata en Nürnberg ĉe W. Tümmel. La biblioteko, redaktata kun
plej granda zorgemo de nia kara Majstro mem, aperadis laŭ formato
14 x 21 cm kaj kostis 1 Sm por ĉiuj cent paĝoj. Ĝi enhavis pleje
verkojn de Rusaj aŭtoroj, aŭ tradukitaj, aŭ originalaj, kaj ankaŭ
lernilojn en diversaj lingvoj. Oni povas facile diveni, ke tiu ĉi
tre valora entrepreno ne trovis multe da abonantoj en la tiama
tempo kaj kaŭzis al la tiom oferema D-ro L. L. Zamenhof grandajn
elspezojn. Kun pia admiro mi rigardas tiujn unuajn altajn pruvojn
pri literaturebleco de nia kara lingvo. Netakseble valoraj estas por
ĉiuj veraj Esperantistoj tiuj ĉi kajeroj kun verdaj kovriloj. La
unuaj 400 paĝoj enhavas sekvantajn verkojn: _Hamleto_, tragedio
de Ŝekspir, trad. D-ro L. L. Zamenhof; _Ekzercaro de la lingvo
Esperanto_, de L. L. Zamenhof; _Boris Godunov_, dramo de Puŝkin,
trad. V. Devjatnin; _Granda Vortaro Germana-Esperanta_, folio 1, de
L. L. Zamenhof; _Iliado_, poemo de Homero, kajeroj I kaj II (kantoj
1-3), trad. A. Kofman; _Vortaro Esperanto-Esta_ de W. Waher; _Aŝik
Kerib_, rakonto de Lermontov, trad. N. Kuŝnir; _Dio ĉiam veron
vidas_, rakonto de Leo Tolstoj, trad. J. Lojko; _Ŝtona Gasto_, dramo
de Puŝkin, trad. N. Borovko.
Krom tiuj verkoj ni citu ankoraŭ laŭ la ekzempleroj troviĝantaj
en nia bibliotekujo: _Unua brandfaristo aŭ kiel diableto meritis
pecon da pano_, komedio de L. N. Tolstoj, trad. A. Burenkov; _Kvar
tagoj_--_Attalea princeps_, du rakontoj de V. Garŝin, trad. N.
Kazi-Girej; _Nevola mortiginto_, rakonto (originalo) en versoj de V.
Devjatnin; _El la vivo de Esperantistoj_, rakonto (originalo) de V.
Stankieviĉ.
Krom la jam citita fervora protagonisto L. Einstein, nia kara lingvo
trovis nelacigeblan kaj ofereman subtenanton en la neforgesebla
W. H. _Trompeter_, termezuristo en Schalke (Westfalio), kiu en
jaro 1888a fondis malgrandan grupon en Schalke kaj en jaro 1891a
aperigis la duan Germanan lernolibron sub la titolo »Die Weltsprache
Esperanto. Vollständiges Lehrbuch nebst Wörterbüchern, nach
der russischen Ausgabe von Dr. L. Samenhof«. Kune kun sinjoroj
L. _Einstein_, L. E. _Meier_, _Ch. Schmidt_, S-ro _Trompeter_
fervore subtenis la tiaman gazeton »La Esperantisto«, kiam ĝi
troviĝis en malfacilaj cirkonstancoj[14]. La nelacigebla verkisto
kaj propagandisto _Einstein_ mortis jam en jaro 1890 post longtempa
suferado; admirinda estis lia persisteco kaj nerompebla energio,
kortuŝaj la leteroj, kiujn li, malsanulo, skribis antaŭ sia morto
al la Majstro, estante plene konvinkita pri la fina neretenebla venko
de nia sankta bela afero. Post lia morto pro homa indiferenteco kaj
kaŭze de la malsukcesinta »Volapük«, la unuaj ĝermoj de la
Esperanta movado iom post iom pereis. Sed dume en aliaj landoj, en
Francujo, Rusujo, en Kanado, Bulgarujo, Holando kaj Belgujo Esperanto
malrapide, sed certe progresis.
Ankaŭ en la poliglota Aŭstrio ĝi trovis varmajn amikojn.
Malriĉa Bohema instruisto, Th. _Ĉejka_ en Bystřice-Hostyn
(Moravio), fariĝis kun kelkaj amikoj ĝia protagonisto[15]. En
Novembro 1902 Ĉejka aperigis modelan gazeton »Revuo Internacia«
kun du nacilingvaj aldonoj »Bohema Esperantisto« kaj »Germana
Esperantisto«. La »Revuon« kunlaboris eminentaj Esperantistoj
Rusaj: J. _Seleznjov_, N. P. _Evstifejev_ k. a. Bedaŭre pro
nesufiĉa subteno aperis nur 5 numeroj kaj ankaŭ la »Germana
Esperantisto« mortis post apero de la 2a numero en Decembro 1902.
Ĝi enhavis sciigojn de la grupoj en Brünn (Moravio), Wien, Glatz
kaj Kiel (Germanujo). Tiuj modestaj okpaĝaj folietoj gazetaj kaj
la kelkajn monatojn poste de S-ro _Ĉejka_ eldonita »Schlüssel«
(gramatiko kaj vortareto Esperanta-Germana, similenhava al la
Ĉefeĉa ŝlosilo laŭ duobla formato), aligis kelkan Germanon ĉefe
en Aŭstrio al nia movado. En la »Revuo Internacia«, 3-a numero,
Januaro 1903, troviĝas anonco, kiu informas, ke en Januaro 1903
aperos lernolibro de la konata pacifisto-verkisto A. H. _Fried_,
kiu jam en Junio 1902 verkis tre bonan artikolon por la konata
gazeto »Die Woche«. La lernolibro aperis en »Esperanto-Verlag«,
Berlin-Schöneberg, sub la titolo »Vollständiges Lehrbuch der
Internationalen Hilfssprache Esperanto mit zwei Wörterbüchern:
Esperanto-Deutsch und Deutsch-Esperanto«.
Je tiu tempo en diversaj urboj: en Gotha, Glatz, Hamburg,
Königsberg, Leipzig, Lübeck, München, Potsdam, Straßburg k. a.
ekzistis izolitaj Esperantistoj, kiuj atendis la kunliganton kaj
organizanton de laŭcela propagando; tiu kunliganto fariĝis la
franclingva Sviso, ekskapitano _Jean Borel_, iama volapükisto, kiu
pervojaĝe spertinte la necesecon de interkomprenilo kaj la jaman
utilecon de Esperanto, fariĝis ĝia fervora apostolo kaj fondinte
en jaro 1902 kun aliaj samideanoj la Svisan Esperantan Societon,
venis dum vintro 1903 Berlinon, kie li estigis, en Novembro 1903,
per helpo de S-roj _Jürgensen_, _Mehlisch_ kaj prof-oj _Schmidt_
kaj _Wetekamp_ la Esperantistan Grupon de Berlino kaj unu monaton
poste kun sia frato, _Jules Borel_, posedanto de presejo, la firmon
»Esperanto-Verlag Möller kaj Borel«. Per lia nelacigebla laboro
kaj oferema agado baldaŭ estiĝis la propaganda broŝuro »Die
Frage einer internationalen Hilfssprache und das Esperanto« kaj
la »Esperantistische Mitteilungen«, kies unua numero aperis en
Februaro 1904. La gazeteto, havanta komence nur 4 paĝojn kaj
destinita por la membroj de grupo Berlina, dumjare pligrandiĝis kaj
fariĝis komuna ligilo de la unuaj Esperantistoj kaj novaj grupoj.
S-ro Fritz _Schuck_, lerta Esperantisto kaj aŭtoro de »Albumo de
konataj Esperantistoj« fondis en Februaro 1904 la Esperantistan
Grupon en Brunsvigo; lin sekvis unu monaton poste en Munĥeno
la »Nestoro« de la Germanlingva movado, S-ro L. E. _Meier_,
ekskapitano kaj verkisto, kiu jam en jaro 1889 konatiĝis kun
Esperanto. Li fondis en 1891 la Societon Esperantistojan kaj poste,
transloĝiĝinte Nurnbergon, daŭrigis sian poresperantan agadon en
tiu urbo.
En Januaro 1905 la modesta gazeteto »Esperantistische Mitteilungen«
aperis en bela kaj riĉenhava formo sub la _titolo_ »Germana
Esperantisto« kaj jam per sia unua numero fariĝis oficiala organo
de la grupoj en Berlino, Brunsvigo kaj Vieno. La Viena klubo kaj
aliaj grupoj kaj izolitaj Esperantistoj Germanaj en Aŭstrio
kunlaboris ĝis la jaro 1908a pro manko de propra organizaĵo
kun siaj fratoj en Germanujo. Dum la Dresdena Kongreso tamen
efektiviĝis la fondo de »Ligo de Germanlingvaj Esperantistaj Grupoj
en Aŭstrio« per la konata protagonisto Prof. Otto _Simon_.
Konklude: al la nelacigebla energio de nia samideano Jean _Borel_
apartenas la granda merito, unuigi la disajn batalantojn en
Germanlingvujo kaj organizi la propagandan agadon por Esperanto inter
Germanoj.
La grupoj baldaŭ sentis la bezonon, alcentriĝi en unu tutlanda
societo. Jam en jaro 1903a S-ro L. E. _Meier_ intencis fondi
tutlandan asocion sub la nomo »Germana Esperantista Societo«,
tamen je lia alvoko adresita al 100 konataj al li Esperantistoj
alvenis nur 10 aliĝoj. La grava projekto efektiviĝis nur en Majo
1906, per helpo de la Esperantista grupo Brunsviga, kiu faris la
antaŭlaborojn. Dum la tagoj 19a kaj 20a de Majo la en Brunsvigo
kunvenintaj samideanoj decidis la regularon de la »Germanlingva
Esperantista Societo« kaj kreis la bazon por la nuna modela
»Germana Esperanto-Asocio«. La tiom oferema D-ro _Mybs_ fariĝis
prezidanto, D-ro _Hanauer_ sekretario kaj S-ro _Schuck_ kasisto
de la nova asocio, kiu elektis kiel oficialan organon la gazeton
»Germana Esperantisto«. Tiel efektiviĝis la de S-ro _Jean
Borel_ dorlotita deziro pri nacia organizaĵo; li bedaŭre baldaŭ
devis reiri Svisujon, por serĉi resanigon de siaj trostreĉitaj
nervoj, sed spirite li restis daŭre kunligita kun nia Germanlingva
movado kiel direktanto de »Germana Esperantisto« kaj verkinto de
lernolibroj por Germanoj, kiuj esperantigis milojn kaj milojn de
novaj kunbatalantoj...