Dum Volapük plej forte bruadis, en 1887, grava Usona societo
ekstudis la demandon pri lingvo internacia: La 21an de Oktobro
1887, la Amerika Filozofia Societo (Amerikan Philosophical Society,
Philadelphia, fondita de Franklin en 1743), elektis komitaton »por
ekzameni la sciencan valoron de Volapük«. Tiu komitato, ankoraŭ
ne ricevinte la unuan broŝuron de D-ro Esperanto, tute kondamnis
Volapük kaj alvenis al tiuj samaj konkludoj pri lingvo tutmonda,
al kiuj venis ankaŭ Zamenhof. La principoj, kiujn la komitato
ellaboris por lingvo teorie, estis pli malpli egalaj al tiuj, kiujn
Esperanto efektivigis praktike, t. e. ke la lingvo internacia devas
havi gramatikon plej simplan kaj naturan, ortografion tute fonetikan,
belsonecon agrablan al la oreloj kaj vortaron konsistantan el la
plej komunaj radikformoj inter la ĉefaj Eŭropaj lingvoj de l'
Aria fonto. La Amerika Filozofia Societo decidis dissendi al ĉiuj
instruitaj societoj la proponon, fari internacian kongreson de
kleruloj por decidi la finan formon de lingvo tutmonda.
Kiam la komitato ricevis la broŝuron de D-ro Esperanto, ĝi
kompreneble trovis, ke lia Lingvo Internacia estas la plej simpla
kaj la plej racia solvo de problemo. Unu el la tri komitatanoj, S-ro
Henry Phillips, prezentis raporton pri la nova lingvo kaj baldaŭ
publikigis ĝin kun Angla-Esperanta vortaro (An attempt towards an
international language by D-ro Esperanto, Henry Phillips, 1889).
La iniciato de l' Amerika Filozofia Societo ĝuste respondis la revon
de Zamenhof. Tuj kiam li sciiĝis pri tio, granda ĝojo plenigis lian
koron. En Junio 1888 Zamenhof publikigas la Aldonon al la »Dua Libro
de l' Lingvo Internacia« de D-ro Esperanto, en kiu li anoncas la
decidon de l' Amerika Filozofia Societo. La tutan sorton de la lingvo
internacia li transdonas al la kongreso proponita de l' Amerika
Filozofia Societo: »Mia rolo nun estas finita, kaj mia persono tute
foriras de la sceno«. Sed feliĉe Zamenhof antaŭvidas ankaŭ eblan
malsukceson de tia kongreso, kaj li ĉiujn amikojn admonas, ke ili ne
ĉesigu sian laboradon »atendante la kongreson«; ĉar ĝi »povas
ankoraŭ ne efektiviĝi, kaj se ĝi efektiviĝos, povus ankaŭ okazi,
ke ĝi donos neniajn praktikajn rezultatojn«.
Li do petas, ke ĉiuj diligente laboru laŭ la vojo jam unu fojon
elektita, sed ke oni ne plu konsideru lin kiel kondukanton: »Ĉion,
kion mi de nun faros aŭ skribos, mi ĝin ĉion faros jam kiel
simpla privata amiko de la lingvo internacia, havanta nek pli da
kompetenteco, nek pli da moralaj aŭ materialaj privilegioj, ol ĉiu
alia«. Li deklaras ke tiu ĉi _Aldono al la Dua Libro_ estas la
lasta el la anoncitaj kajeroj; kaj la manieron, en kiu devas vivi
la lingvo, li priskribas per kelkaj admirindaj paĝoj, kies science
profetan valoron montros ĉiumomente la posta historio de Esperanto.
Unu fojon por ĉiam li volas en tiu ĉi lasta libro respondi al
gravaj demandoj.
Li decidas anstataŭigi _ian_, _ĉian_, _kian_, ktp., per _iam_,
_ĉiam_, _kiam_, por eviti konfuzon kun la akuzativo de ia, ĉia,
kia, ktp., sed krom tio li anoncas, ke li faros en la lingvo absolute
nenian ŝanĝon. Tiu privilegio apartenos nur al la kongreso
proponita de l' Amerika Filozofia Societo, kaj, se tiu ĉi ne
efektiviĝos, la amikoj de la lingvo faros mem kongreson por tio.
Genio kelkfoje montriĝas per aferoj, kiujn unu homo _ne_ faras, dum
ĉiuj ceteraj ĝin farus en simila cirkonstanco. Zamenhof komprenis,
kiel lingvo estas kreata _de la vivo_. Li ne volas »eldoni aŭtore
plenan vortaron kaj krei laŭ sia persona plaĉo la tutan lingvon de
l' kapo ĝis la piedoj«; »Unu homo tie povas esti nur iniciatoro,
sed ne kreanto«. Li jam ekvidas, ke lia lingvo fariĝas vere vivanta
per uzado. La malgranda fundamento estas kvazaŭ semo ĵetita en
la mondon, sed el ĝi, super ĝi devas kreski la tuta lingvo, kiel
potenca kverko el humila glano.
»Por ke la lingvo povu regule, unuforme kaj unuvoje progresadi
malgraŭ ia disĵetita laboro de malsamaj personoj en malsamaj lokoj
de la tuta mondo, oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu ĉiuj
povus labori. Tia komuna fundamento por la »Lingvo internacia«
devas esti mia unua broŝuro (Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj
plena lernolibro), kiu havas en si la tutan gramatikon de la lingvo
kaj sufiĉe grandan nombron da vortoj... Ĉio cetera devas esti
kreata de la homa societo kaj de la vivo tiel, kiel ni vidas en
ĉiu el la vivantaj lingvoj... En ĉio, kio en la dirita broŝuro
ne estas trovata, kompetenta devas esti de nun ne la aŭtoro aŭ ia
alia persono--la solaj kompetentaj nun devas esti talento, logiko
kaj la leĝoj kreitaj de la plej granda parto de la verkantoj kaj
parolantoj«.
Pri ĉiuj stilaj aŭ gramatikaj demandoj, kiujn ne decidas klare
la Unua Libro, Zamenhof konsilas, ke oni sin ne turnu al li, sed
rigardu, kiel tiun demandon decidas la plejmulto de l' verkantoj.
»La lingvo internacia devas vivi, kreski kaj progresi laŭ la samaj
leĝoj, laŭ kiaj estis ellaborataj ĉiuj vivaj lingvoj, kaj tiu
formo, kiun mi donis al ĝi, tiu gramatiko kaj vortaro, kiujn mi
prezentis, devas esti sole fundamento, sur kiu estos ellaborata la
efektiva lingvo internacia de l' estonteco«.
Ne ellaborata per decidoj de komitato, sed per la ĉiutaga vivado,
uzado de la lingvo. En tiuj paĝoj Zamenhof ŝajnas jam forgesi pri
la ebla reformado, kiun la »kongreso de kleruloj« povus fari en la
fundamento. Li bone sentas, ke la ĉefa afero estas, ke la lingvo
vivu kaj kresku el tiu fundamento en si mem tiel malgrava.
Konsilante, li prave profetas samtempe. Kiel efikos ŝanĝoj en la
fundamento, kiam la lingvo estos jam vaste elkreskinta, kiam ĝi
havos tradicion kaj literaturon? Kleruloj povos veni, diskutadi,
proponi reformojn de l' fundamento, sed la lingvon mem tio ne tuŝos.
Jam longe for ĝi kuradis. Al ĝia fonto riveregon neniu povas
revenigi. La fundamento estas nur malgranda forira punkto. Ĝin
detruu kaj ŝanĝadu: la lingvo ne vivas tie, sed en sia tradicio,
kiun neniu povos forpreni. »Kiam la lingvo sufiĉe fortiĝos, kaj
ĝia literaturo sufiĉe vastiĝos, tiam ankaŭ tio, kio estas en mia
unua broŝuro, devos perdi ĉian signifon, kaj sole kompetentaj tiam
devos esti la leĝoj ellaborataj de la plejmulto«.
»Por la lingvo internacia, la fundamento reprezentas tiun lingvan
materialon, kiu estis por ĉiu moderna lingvo en la komenco de
regula skriba literaturo. Estis jam gramatiko kaj sufiĉa kolekto
da vortoj, sed multo ankoraŭ malestis, multaj vortoj kaj esprimoj.
Tiuj ĉi vortoj estis kreataj unu post unu, laŭ la kreskanta bezono,
kaj malgraŭ, ke ili estis kreataj dise de malsamaj personoj, sen
ia kondukanto aŭ leĝdonanto, la lingvo ne sole ne disdividiĝis,
sed kontraŭe, ĝi ĉiam pli unuformiĝis, la dialektoj kaj
provincialismoj iom post iom perdiĝis antaŭ la fortiĝanta komuna
literatura lingvo... Oni devas memori, ke ĉiu lingvo servas por
esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el aliaj lingvoj;
oni devas tial peni esprimi siajn pensojn per la jam estantaj vortoj
kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie ĝi estas efektive necesa, kaj
tiam la vortoj nove kreataj estas nur malofte disĵetitaj inter la
multo da vortoj jam konataj kaj povos facile aliĝi al la lingvo kaj
riĉigi ĝin ne perdigante ĝian unuformecon.«
La diversaj novaj vortoj trapasos dum kelka tempo la necesan batalon
por la vivo. Ĉiuj neoportunaj kaj nebelaj estos forlasitaj kaj
»mortos de neuzado«. Kontraŭe la plej bonaj kaj bezonataj vortoj
baldaŭ troviĝos sub ĉiuj plumoj, sur ĉiuj lipoj, kaj vere
eniĝos la lingvon. »Tiel ju pli energie vastiĝos kaj riĉiĝos
la literaturo de la lingvo internacia, des pli baldaŭ ni havos
unuforman pli malpli plenan vortaron«. Zamenhof klare esprimas, ke
la interesoj de l' afero postulas lian rifuzon fari tuj grandan
vortaron laŭ lia propra plaĉo. Li rekomendas, ke oni verku
literaturaĵojn kaj eldonu ĵurnalojn.
Li esperas, ke diverslandaj samideanoj preparos bonajn naciajn
lernolibrojn. Li intencas doni numeron al ĉiu nova eldonaĵo kaj
publikigi bibliografian liston ĉiumonate, komencante de Aŭgusto
1888. La ĉefa deziro de Zamenhof estas, ke oni _uzu_ la lingvon,
ke ĝi vivu kaj riĉiĝu per si mem. La plej bona propagando ankaŭ
estas la uzado. Zamenhof insistas, por ke ĉiuj libere laboru, en sia
sfero kaj laŭ siaj fortoj, sed senhalte kaj diligente.
Tiuj ĉi konsiloj baldaŭ troviĝis profetaĵoj, ĉar la invito de l'
Amerika Filozofia Societo ricevis nur tre malmulte da respondoj, kaj
la proponita kongreso ne povis okazi. S-ro Henry Phillips fariĝis
varma pioniro de la lingvo de D-ro Esperanto, ĝin propagandis kaj
eĉ energie defendis kontraŭ reformaj proponoj.
La Lingvo malrapide--sed bone--iradis, laŭ la tute natura vojo
antaŭmontrita de ĝia »iniciatinto«.