Vi demandas min, kiel aperis ĉe mi la ideo krei lingvon internacian,
kaj kia estis la historio de la lingvo Esperanto de la momento de
ĝia naskiĝo ĝis tiu ĉi tago? La tuta _publika_ historio de la
lingvo, t. e. komencante de la tago, kiam mi malkaŝe eliris kun
ĝi, estas al vi pli-malpli konata; cetere _tiun ĉi_ periodon de la
lingvo estas nun, pro multaj kaŭzoj, ankoraŭ neoportune tuŝadi;
mi rakontos al vi tial en ĝeneralaj trajtoj sole la historion de la
_naskiĝo_ de la lingvo.
Estos por mi malfacile, rakonti al vi ĉion ĉi tion detale, ĉar
multon mi mem jam forgesis. La ideo, al kies efektivigo mi dediĉis
mian tutan vivon, aperis ĉe mi--estas ridinde ĝin diri--en la plej
frua infaneco kaj de ĉi tiu tempo neniam min forlasadis; mi vivis
kun ĝi kaj eĉ ne povas imagi min sen ĝi. Ĉi tiu cirkonstanco
parte klarigos al vi, kial mi kun tiom da obstineco laboris super
ĝi kaj kial mi, malgraŭ ĉiuj malfacilaĵoj kaj maldolĉaĵoj, ne
forlasadis ĉi tiun ideon, kiel tion faris multaj aliaj, laborintaj
sur la sama kampo.
Mi naskiĝis en _Bjelostoko_, gubernio de Grodno (en Rusujo). Ĉi tiu
loko de mia naskiĝo kaj de miaj infanaj jaroj donis la direkton al
ĉiuj miaj estontaj celadoj. En Bjelostoko la loĝantaro konsistas
el kvar diversaj elementoj: Rusoj, Poloj, Germanoj kaj Hebreoj. Ĉiu
el ĉi tiuj elementoj parolas apartan lingvon kaj neamike rilatas la
aliajn elementojn. En tia urbo pli ol ie la impresema naturo sentas
la multepezan malfeliĉon de diverslingveco kaj konvinkiĝas ĉe
ĉiu paŝo, ke la diverseco de lingvoj estas la sola, aŭ almenaŭ
la ĉefa kaŭzo, kiu disigas la homan familion kaj dividas ĝin
en malamikajn partojn. Oni edukadis min kiel idealiston: oni min
instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur
la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas:
ekzistas sole _Rusoj_, _Poloj_, _Germanoj_, _Hebreoj_ k.t.p. Ĉi
tio ĉiam forte turmentis mian infanan animon, kvankam multaj eble
ridetos pri ĉi tiu »doloro pro la mondo« ĉe la infano. Ĉar al
mi tiam ŝajnis, ke la »grandaĝaj« posedas ian ĉiopovan forton,
mi ripetadis al mi, ke kiam mi estos grandaĝa, mi nepre forigos ĉi
tiun malbonon.
Iom post iom mi konvinkiĝis, kompreneble, ke ĉio ne fariĝas tiel
facile, kiel ĝi prezentiĝas al la infano; unu post la alia mi
forĵetadis diversajn infanajn utopiojn, kaj nur la revon pri unu
homa lingvo mi neniam povis forĵeti. Malklare mi iel min tiris al
ĝi, kvankam, kompreneble, sen iaj difinitaj planoj. Mi ne memoras
kiam, sed en ĉiu okazo sufiĉe frue, ĉe mi formiĝis la konscio, ke
la sola lingvo internacia povas esti nur ia neŭtrala, apartenanta al
neniu el la nun vivantaj nacioj. Kiam el la Bjelostoka reala lernejo
[tiam ĝi estis ankoraŭ gimnazio] mi transiris en la Varsovian duan
klasikan gimnazion, mi dum kelka tempo estis forlogata de lingvoj
antikvaj kaj revis pri tio, ke mi iam veturados en la tuta mondo kaj
per flamaj paroloj inklinados la homojn revivigi unu el ĉi tiuj
lingvoj por komuna uzado. Poste, mi ne memoras jam kiamaniere, mi
venis al firma konvinko, ke ĉi tio estas neebla, kaj mi komencis
malklare revi pri _nova_, arta lingvo.
Mi ofte tiam komencadis iajn provojn, elpensadis artifikajn riĉegajn
deklinaciojn kaj konjugaciojn, k.t.p. Sed homa lingvo kun sia, kiel
ŝajnis al mi, senfina amaso da gramatikaj formoj, kun siaj centoj da
miloj da vortoj, per kiuj min timigis la dikaj vortaroj, ŝajnis al
mi tia artifika kaj kolosa maŝino, ke mi ne unufoje diradis al mi:
»for la revojn! ĉi tiu laboro ne estas laŭ homaj fortoj«,--kaj
tamen mi ĉiam revenadis al mia revo.
Germanan kaj Francan lingvojn mi ellernadis en infaneco, kiam oni ne
povas ankoraŭ kompari kaj fari konkludojn; sed kiam, estante en la
5-a klaso de gimnazio, mi komencis ellernadi la lingvon Anglan, la
simpleco de la Angla gramatiko ĵetiĝis en miajn okulojn, precipe
danke al la kruta transiro al ĝi de la gramatikoj Latina kaj Greka.
Mi rimarkis tiam, ke la riĉeco de gramatikaj formoj estas nur blinda
historia okazo, sed ne estas necesa por la lingvo. Sub tia influo mi
komencis serĉi en la lingvo kaj forĵetadi la senbezonajn formojn,
kaj mi rimarkis, ke la gramatiko ĉiam pli kaj pli degelas en miaj
manoj, kaj baldaŭ mi venis al la gramatiko plej malgranda, kiu
okupis sen malutilo por la lingvo ne pli ol kelkajn paĝojn. Tiam
mi komencis pli serioze fordoniĝadi al mia revo. Sed la grandegulaj
vortaroj ĉiam ankoraŭ ne lasadis min trankvila.
Unu fojon, kiam mi estis en la 6-a aŭ 7-a klaso de la gimnazio,
mi okaze turnis la atenton al la surskribo »Ŝvejcarskaja«,
kiun mi jam multajn fojojn vidis, kaj poste al la elpendaĵo
»Konditorskaja«. Tiu ĉi »skaja« ekinteresis min kaj montris
al mi, ke la sufiksoj donas la eblon, el unu vorto fari aliajn
vortojn, kiujn oni ne devas aparte ellernadi. Ĉi tiu penso ekposedis
min tute, kaj mi subite eksentis la teron sub la piedoj. Sur la
terurajn grandegulajn vortarojn falis radio de lumo, kaj ili komencis
rapide malgrandiĝadi antaŭ miaj okuloj.
»La problemo estas solvita!« diris mi tiam. Mi kaptis la ideon
pri sufiksoj kaj komencis multe laboradi en ĉi tiu direkto. Mi
komprenis, kian grandan signifon povas havi por la lingvo konscie
kreata la plena uzado de tiu forto, kiu en lingvoj naturaj efikis nur
parte, blinde, neregule kaj neplene. Mi komencis komparadi vortojn,
serĉadi inter ili konstantajn, difinitajn rilatojn, kaj ĉiutage
mi forĵetadis el la vortaro novan grandegan serion da vortoj,
anstataŭigante ĉi tiun grandegon per unu sufikso, kiu signifis
certan rilaton. Mi rimarkis tiam, ke tre granda amaso da vortoj pure
_radikaj_ [ekz. »patrino«, »mallarĝa«, »tranĉilo«, k.t.p.]
povas esti facile transformitaj en vortojn _formitajn_ kaj malaperi
el la vortaro. La meĥaniko de la lingvo estis antaŭ mi kvazaŭ sur
la manplato, kaj mi nun komencis jam laboradi regule, kun amo kaj
espero. Baldaŭ post tio mi jam havis skribitan la tutan gramatikon
kaj malgrandan vortaron.
Ĉi tie mi diros ĝustatempe kelkajn vortojn pri la materialo por
la vortaro. Multe pli frue, kiam mi serĉis kaj elĵetadis ĉion
senbezonan el la gramatiko, mi deziris uzi la principojn de la
ekonomio ankaŭ por la vortoj, kaj, konvinkita, ke estas tute
egale, kian formon havos tiu aŭ alia vorto, se ni nur _konsentos_,
ke ĝi esprimas la donitan ideon, mi simple _elpensadis_ vortojn,
penante, ke ili estu kiel eble plej mallongaj kaj ne havu senbezonan
nombron da literoj. Mi diris al mi, ke anstataŭ ia 11-litera
»interparoli« ni tute bone povas esprimi la saman ideon per ia ekz.
2-litera »pa«. Tial mi simple skribis la matematikan serion da plej
mallongaj, sed facile elparoleblaj kunigoj de literoj kaj al ĉiu el
ili mi donis la signifon de difinita vorto (ekz. a, ab, ac, ad, ...
ba, ca, da, ... e, eb, ec, ... be, ce, ... aba, aca, ... k.t.p.).
Sed ĉi tiun penson mi tuj forĵetis, ĉar la provoj kun mi mem montris
al mi, ke tiaj elpensitaj vortoj estas tre malfacile ellerneblaj kaj
ankoraŭ pli malfacile memoreblaj. Jam tiam mi konvinkiĝis, ke la
materialo por la vortaro devas esti Romana-Germana, ŝanĝita nur
tiom, kiom ĝin postulas la reguleco kaj aliaj gravaj kondiĉoj de
la lingvo. Estante jam sur ĉi tiu tero, mi baldaŭ rimarkis, ke
la nunaj lingvoj posedas grandegan provizon da pretaj vortoj
jam internaciaj, kiuj estas konataj al ĉiuj popoloj kaj faras
trezoron por estonta lingvo internacia,--kaj mi kompreneble
rutiligis ĉi tiun trezoron.
En la jaro 1878 la lingvo estis jam pli-malpli preta, kvankam inter
la tiama »lingwe uniwersala« kaj la nuna Esperanto estis ankoraŭ
granda diferenco. Mi komunikis pri ĝi al miaj kolegoj [mi estis tiam
en 8-a klaso de la gimnazio]. La plimulto da ili estis forlogitaj de
la ideo kaj de la frapinta ilin neordinara facileco de la lingvo,
kaj komencis ĝin ellernadi. La 5-an de decembro 1878 ni ĉiuj kune
solene festis la sanktigon de la lingvo. Dum ĉi tiu festo estis
paroloj en la nova lingvo, kaj ni entuziasme kantis la himnon, kies
komencaj vortoj estis la sekvantaj:
»Malamikete de las nacjes
Kadó, kadó, jam temp' está!
La tot' homoze in familje
Komunigare so debá.«
(En la nuna Esperanto ĉi tio signifas: »Malamikeco de la nacioj
falu, falu, jam tempo estas! La tuta homaro en familion unuiĝi
devas«.)
Sur la tablo, krom la gramatiko kaj vortaro, kuŝis kelkaj tradukoj
en la nova lingvo.
Tiel finiĝis la unua periodo de la lingvo. Mi estis tiam ankoraŭ
tro juna por eliri publike kun mia laboro, kaj mi decidis, atendi
ankoraŭ 5-6 jarojn kaj dum ĉi tiu tempo zorgeme elprovi la lingvon
kaj plene prilabori ĝin praktike. Post duonjaro post la festo de 5-a
de decembro, ni finis la gimnazian kurson kaj disiris. La estontaj
apostoloj de la lingvo provis paroleti pri »nova lingvo« kaj,
renkontinte la mokojn de homoj maturaj, ili tuj rapidis malkonfesi
la lingvon, kaj mi restis tute sola. Antaŭvidante nur mokojn
kaj persekutojn, mi decidis, kaŝi antaŭ ĉiuj mian laboron. Dum
5½ jaroj de mia estado en la universitato, mi neniam parolis kun
iu pri mia afero. Ĉi tiu tempo estis por mi tre malfacila. La
kaŝeco turmentis min; devigita zorgeme kaŝadi miajn pensojn kaj
planojn, mi preskaŭ nenie estadis, en nenio partoprenadis, kaj la
plej bela tempo de la vivo--la jaroj de studento--pasis por mi plej
malgaje. Mi provis iafoje min distri en la societo, sed sentis min ia
fremdulo, sopiris kaj foriradis, kaj de tempo al tempo faciligadis
mian koron per ia versaĵo en la lingvo, prilaborata de mi. Unu
el ĉi tiuj versaĵoj [»Mia penso«] mi metis poste en la unuan
broŝuron eldonitan de mi; sed al la legantoj, kiuj ne sciis, en
kiaj cirkonstancoj ĉi tiu versaĵo estis skribita, ĝi ekŝajnis,
kompreneble, stranga kaj nekomprenebla.
Dum ses jaroj mi laboris perfektigante kaj provante la lingvon--kaj
mi havis sufiĉe da laboro, kvankam en la jaro 1878 al mi jam
ŝajnis, ke la lingvo estas tute preta. Mi multe tradukadis en
mian lingvon, skribis en ĝi verkojn originalajn, kaj vastaj
provoj montris al mi, ke tio, kio ŝajnis al mi tute preta teorie,
estas ankoraŭ ne preta praktike. Multon mi devis ĉirkaŭhaki,
anstataŭigi, korekti kaj radike transformi. Vortoj kaj formoj,
principoj kaj postuloj puŝis kaj malhelpis unu la alian, dume en la
teorio, ĉio aparte kaj en mallongaj provoj, ili ŝajnis al mi tute
bonaj. Tiaj objektoj, kiel ekz. la universala prepozicio »je«, la
elasta verbo »meti«, la neŭtrala, sed difinita finiĝo »aŭ«,
k.t.p., kredeble neniam enfalus en mian kapon teorie. Kelkaj formoj,
kiuj ŝajnis al mi riĉaĵo, montriĝis nun en la praktiko senbezona
balasto, tiel ekz. mi devis forĵeti kelkajn nebezonajn sufiksojn.
En la jaro 1878 al mi ŝajnis, ke estas al la lingvo sufiĉe, havi
gramatikon kaj vortaron; la multpezecon kaj malgraciecon de la
lingvo mi alskribadis nur al tio, ke mi ankoraŭ ne sufiĉe bone
ĝin posedas; sed la praktiko ĉiam pli kaj pli konvinkadis min, ke
la lingvo bezonas ankoraŭ ian nekapteblan »ion«, la kunligantan
elementon, donantan al la lingvo vivon kaj difinitan, tute formitan
_spiriton_.
[La nesciado de la spirito de la lingvo estas la kaŭzo, kial kelkaj
Esperantistoj, tre malmulte legintaj en la lingvo Esperanto, skribas
senerare, sed per multepeza, malagrabla stilo, dume la Esperantistoj
pli spertaj skribas per stilo bona kaj tute _egala_, al kiu ajn
nacio ili apartenas. La spirito de la lingvo sendube kun la tempo
multe, kvankam iom post iom kaj nerimarkite, ŝanĝiĝos; sed se la
unuaj Esperantistoj, homoj de diversaj nacioj, ne renkontus en la
lingvo tute difinitan _fundamentan_ spiriton, ĉiu komencus tiri
en sian flankon kaj la lingvo restus eterne, aŭ almenaŭ dum tre
longa tempo, malgracia kaj senviva kolekto da vortoj.]--Mi komencis
tiam evitadi laŭvortajn tradukojn el tiu aŭ alia lingvo kaj penis,
rekte _pensi_ en la lingvo neŭtrala. Poste mi rimarkis, ke la
lingvo en miaj manoj ĉesas, jam esti senfundamenta ombro de tiu
aŭ alia lingvo, kun kiu mi havas la aferon en tiu aŭ alia minuto,
kaj ricevas sian propran spiriton, sian propran vivon, la propran
difinitan kaj klare esprimitan fizionomion, ne dependantan jam de iaj
influoj. La parolo fluis jam mem, flekseble, gracie kaj tute libere,
kiel la viva patra lingvo.
Ankoraŭ unu cirkonstanco igis min por longa tempo prokrasti mian
publikan eliron kun la lingvo: Dum longa tempo restis nesolvita unu
problemo, kiu havas grandegan signifon por neŭtrala lingvo. Mi
sciis, ke ĉiu diros al mi: »Via lingvo estos por mi utila nur tiam,
kiam la tuta mondo ĝin akceptos; tial mi ne povas ĝin akcepti ĝis
tiam, kiam ĝin akceptos la tuta mondo«. Sed ĉar la »mondo« ne
estas ebla sen antaŭaj apartaj »unuoj«, la neŭtrala lingvo ne
povis havi estontecon ĝis tiam, kiam ĝia utileco fariĝos por ĉiu
aparta persono sendependa de tio, ĉu jam estas la lingvo akceptita
de la mondo aŭ ne. Pri ĉi tiu problemo mi longe pensadis. Fine
la tiel nomataj sekretaj alfabetoj, kiuj ne postulas, ke la mondo
antaŭe ilin akceptu, kaj donas al tute nedediĉita adresato la
eblon, kompreni ĉion skribitan de vi, se vi nur transdonas al la
adresato la ŝlosilon,--alkondukis min al la penso, aranĝi ankaŭ la
lingvon en la maniero de tia »ŝlosilo«, kiu, enhavante en si ne
sole la tutan vortaron, sed ankaŭ la tutan gramatikon en la formo de
apartaj, tute memstaraj kaj alfabete ordigitaj elementoj, donus la
eblon al la tute nedediĉita adresato de kia ajn nacio, tuj kompreni
vian leteron.
Mi finis la universitaton kaj komencis mian medicinan praktikon.
Nun mi ekpensadis jam pri la publika eliro kun mia laboro. Mi
pretigis la manuskripton de mia unua broŝuro [D-ro Esperanto.
»Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro».] kaj
komencis serĉi eldonanton. Sed ĉi tie mi la unuan fojon renkontis
la maldolĉan praktikon de la vivo, la financan demandon, kun kiu
mi poste ankoraŭ multe devis kaj devas forte batali. Dum du jaroj
mi vane serĉis eldonanton. Kiam mi jam trovis unu, li dum duonjaro
pretigis mian broŝuron por eldono kaj laste--rifuzis. Fine, post
longaj klopodoj, mi prosperis, mem eldoni mian unuan broŝuron en
Julio de la jaro 1887. Mi estis tre ekscitita antaŭ ĉi tio; mi
sentis, ke mi staras antaŭ Rubikono kaj ke de la tago, kiam aperos
mia broŝuro, mi ne havos plu la eblon reiri; mi sciis, kia sorto
atendas kuraciston, kiu dependas de la publiko, se ĉi tiu publiko
vidas en li fantaziulon, homon, kiu sin okupas je »flankaj aferoj«;
mi sentis, ke mi metas sur la karton la tutan estontan trankvilecon
kaj ekzistadon mian kaj de mia familio; sed mi ne povis forlasi
la ideon, kiu eniris mian korpon kaj sangon kaj ... mi transiris
Rubikonon.