Lazaro Ludoviko Zamenhof naskiĝis la 15-an (laŭ la Rusa kalendaro
la 3-an) de Decembro 1859-an la urbo Bialystok (gubernio de Grodno).
Liaj gepatroj estis Marko kaj Rozalio (naskita Sofer). Lia patro
havis lernejon kaj krom tio donadis privatajn lecionojn de Germana
kaj Franca lingvoj. De sia plej frua juneco Ludoviko Zamenhof ĉiam
estis tre revema, pensema kaj impresebla, kaj oni konis lin kiel
infanon eksterordinare kaj ĉiuflanke kapablan. Li komencis lerni tre
frue: havante la aĝon de kvar jaroj, li jam bone legis kaj skribis.
Lia sano estis tre delikata, kaj en sia infaneco li ofte estis
malfacile malsana. En Aŭgusto 1869 li komencis la studadon en la
Bialystoka reala lernejo; sed ĉar li tiam ne havis ankoraŭ la
aĝon de plenaj 10 jaroj (kion la leĝo tiam postulis), tial oni ne
kalkulis al li tiun jaron, kaj efektiva lernanto de la unua klaso de
la lernejo li povis fariĝi nur en 1870. En Decembro de 1873 liaj
gepatroj transloĝiĝis Varsovion, kie lia patro akceptis la oficon
de inspektoro de privata lernejo kaj baldaŭ poste ricevis la oficon
de profesoro de la regna Varsovia reala lernejo. Laŭ la konsilo de
konatoj la patro de Ludoviko decidis, ke li lernu la lingvojn Latinan
kaj Grekan kaj daŭrigu sian studadon en gimnazio filologia. En
Aŭgusto 1874 li efektive ekzameniĝis en la Varsovia 2a gimnazio kaj
estis akceptita tien kiel lernanto de la 4a klaso.
Dum la tuta gimnazia tempo, kiel en Bialystok, tiel ankaŭ en
Varsovio, Zamenhof estis ĉiam la unua en sia klaso. Li ĉiam estis
sincere amata de ĉiuj siaj kolegoj. En ĉiuj demandoj lia opinio
estis ĉiam rigardata kiel la plej aŭtoritata.
En la gimnaziaj jaroj lin varmege interesis diversaj sociaj demandoj.
De la plej fruaj jaroj li revis pri la solvo de diversaj sociaj
problemoj. Sed plej multe interesis lin la problemo de intergentaj
rilatoj, kiu instigis lin al kreado de neŭtrala intergenta lingvo.
En la komenco de la vintro de 1878 la primitiva formo de tiu lingvo
estis preta kaj Zamenhof kun siaj gimnaziaj kolegoj (en sia ĉambreto
ĉe la strato Nowolipie Nr. 28) aranĝis feston, kiun ili nomis
»tago de vivigo de la universala lingvo«.
Sed pro diversaj kaŭzoj la kolegoj de Zamenhof baldaŭ tute
malvarmiĝis por la afero. Ili venis al la konvinko, ke, malgraŭ
ke tion faras la ĝis nun ĉiam aŭtoritata »Zamenhof mem«, la
kreado de lingvo estas infanaĵo, kiu por ili, kiel nun jam »maturaj
homoj«, ne konvenas. Al tio aliĝis ankoraŭ la cirkonstanco, ke la
patro de Zamenhof rakontis pri la laboroj de sia filo al la direktoro
de unu el la Varsoviaj gimnazioj, kaj tiu diris al la patro, ke lia
filo estas por ĉiam perdita, ke lia laborado estas plej senduba
simptomo de komenciĝanta nesanigebla frenezo. Zamenhof devis promesi
al sia patro, ke li almenaŭ ne elpaŝos publike kun sia laboro,
antaŭ ol li finos la studadon en la universitato kaj fariĝos
kuracisto. Ĉio ĉi tio kaŭzis, ke Zamenhof decidis ne paroli plu
kun iu pri sia ideo kaj labori tute izolite.
En Junio 1879 Zamenhof finis la kurson gimnazian, kaj en Aŭgusto
li forveturis en la urbon Moskvo, por studi medicinon en la tiea
universitato. Por ne esti ŝarĝo por siaj gepatroj, kies financa
stato neniam estis sufiĉe bona, Zamenhof serĉis en Moskvo ian
okupon, sed bedaŭrinde nenion povis trovi. Tial post du jaroj
li forlasis Moskvon kaj revenis Varsovion, kie li daŭrigis
sian studadon en la universitato. En Januaro 1885 li finis la
universitatan kurson kaj ricevis diplomon de kuracisto. Tiam, por
komenci laborenspezi por sia vivo, li forveturis en tre malgrandan
urbeton Wejseje (Sulvaka gubernio), kie loĝis lia fratino Fanny
Pikower kaj kie li komencis sian medicinan praktikadon. Sed, havante
tro impreseblan karakteron, li tro multe suferis morale en sia rolo
de »kuracisto por ĉio«; ĉiufoje, kiam li al iu el siaj pacientoj
ne povis helpi, aŭ des pli kiam iu el liaj pacientoj mortis, li
faris al si akrajn riproĉojn, ke tio estas la kulpo de lia nebona
kuracado; tial post kvarmonata praktikado en la urbeto li decidis
elekti por si ian specialecon. Li revenis Varsovion kaj komencis tie
perfektiĝi en kuracado de okuloj. Dum duono da jaro li laboris
en la okulista apartaĵo de la Varsovia hebrea malsanulejo sub la
gvidado de D-ro Kramsztyk. En la fino de 1885 li forveturis en la
urbon Plock (kie tiam estis neniu okulisto), por provi tie kuracadon
kiel okulisto kaj konvinkiĝi praktike, ĉu li sentas sin jam
sufiĉe forta en la okulista scienco. Restinte tie dum 5 monatoj
kaj konvinkiĝinte, ke multe ankoraŭ mankas al li, li en Majo 1886
forveturis Vienon kaj dum kelke da monatoj fervore studis tie en
la specialaj kursoj por okulistoj. En aŭtuno de 1886 li komencis
okulistan praktikadon en Varsovio, en la loĝejo de siaj gepatroj
(strato Muranowska No. 40).
De 1878 ĝis 1885 Zamenhof multe kaj fervore laboris super sia
lingvo. En 1885 li decidis eldoni sian unuan lernolibron kaj komencis
serĉi eldononton. Sed dum du jaroj li tute vane serĉis, malgraŭ ke
la libreto estis tre malgranda, neniu volis ĝin eldoni. Fine en 1887
li sukcesis ricevi prunte kelkan sumon da mono kaj eldoni mem sian
unuan libron.
La 9-an de Aŭgusto 1887 Zamenhof edziĝis kun fraŭlino Klaro
Silbernik (el Kovno) kaj aranĝis sian loĝejon en Varsovio ĉe la
strato Przejazd No. 9. Lia edzino havis kelkan negrandan kapitalon,
kaj la junaj geedzoj havis la plej bonajn esperojn. Sed, malgraŭ la
plej modesta maniero de vivado, la kapitaleto baldaŭ disfandiĝis.
Grandan parton de ĝi englutis la eldonado de la unuaj libroj, la
anoncado en gazetoj, la dissendado de grandega nombro da senpagaj
ekzempleroj al ĉiuj gazetoj de la mondo, al diversaj societoj,
lernejoj k.t.p.; la ceteran parton englutis la modesta vivado de la
geedzoj, ĉar la nombro de la pacientoj de Zamenhof estis terure
malgranda. En Junio 1888 naskiĝis la unua filo de Zamenhof, Adamo.
En la mezo de 1889 el la tuta kapitaleto de la geedzoj ne restis plu
eĉ unu kopeko. La bopatro de Zamenhof donis al li kelkan helpon,
sed tio, kompreneble, sufiĉis nur por tre mallonga tempo. Tiam en
aŭtuno de 1889 Zamenhof vole-ne-vole devis decidi forlasi Varsovion
kaj serĉi sian panon en ia alia urbo, kie ne loĝas aliaj okulistoj
kaj kie li sekve povus pli esperi laborenspezojn per sia profesio.
La forlaso de Varsovio estis por ambaŭ geedzoj ekstreme dolora, kaj
ĉiuj eĉ plej malgrandaj detaloj el tiu malgaja tempo ĝis nun vive
restis en ilia memoro. Kvankam ambaŭ geedzoj ne estis naskitaj
en Varsovio kaj kvankam ili tre malmulte ĝuis iam la urban vivon,
tamen ili tiel varmege amis tiun urbon, ke la devigita forlaso de ĝi
estis por ili kvazaŭ plej terura porĉiama ekzilo el la patrujo. Kun
treege premita koro la edzino kun la infano forveturis en la urbon
Kovno al sia patro, kaj la edzo elveturis, por serĉi panon. La unua
urbo, en kiu li haltis, estis Brest-Litovsk; sed tie oni klarigis
al li, ke la urbo estas tro malriĉa, por ke specialisto--okulisto
povu tie havi eĉ plej modestan panon por sia familio. Tiam li venis
en sian urbon de naskiĝo (Bialystok), ĉar, kvankam tie loĝis
jam okulisto, Zamenhof esperis tamen, ke la gepatra urbo alportos
al li pli da feliĉo. Sed tie oni diris al li, ke la esperoj estas
tre malgrandaj, ĉar »Bialystok ne havas konfidon al kuracisto,
kiu ne fordonas sin tute al sia profesio kaj okupas sin per aferoj
_flankaj_«. Post kelkaj tagoj da restado en Bialystok Zamenhof
aŭdis, ke la granda urbo Ĥerson (en la suda Rusujo) ne havas
okuliston. Li telegrafis al unu Ĥersona konato, kaj, ricevinte la
respondon, ke tiel efektive estas, li entreprenis la malproksiman
vojaĝon al Ĥerson. Li veturis tien kun la plej bonaj kaj viglaj
esperoj. Sed, veninte tien, li sciiĝis, ke la informo, kiun li
ricevis, estis malĝusta, ke en Ĥerson loĝas jam delonge okulisto,
kaj ellabori al si tie medicinan praktikon estos afero tre malfacila.
Li tamen decidis jam resti tie kaj pacience provi ellabori al si
panon.
La vivo en Ĥerson estis por Zamenhof tre malfacila. Malgraŭ ke
li prenis por si tre malgrandan loĝejon (strato Hannibalovska,
domo de Tarle) kun tre malriĉa meblaro, kaj servanton li havis
nur por kelkaj horoj ĉiutage, la tre malgranda sumo da mono, kiun
li kunportis kun si, apenaŭ sufiĉis por unu monato. Ne dezirante
akcepti por sia propra persono helpon de sia bopatro (al kiu,
kiel ankaŭ al sia edzino, li nenion skribis pri la malfacileco
de sia situacio), kaj dezirante elteni kiel eble plej longe, li
aranĝis sian vivon tiamaniere, ke liaj elspezoj estu kiel eble plej
malgrandaj, ekzemple li hejtis la fornon tre malmulte, tagmanĝis en
plej malkara restoracio kaj ne ĉiutage, k.t.p. Malgraŭ la admonado
de kelkaj Ĥersonaj konatoj, kiuj ripetadis al li, ke tiel longe,
kiel li ne forĵetos sian fantaziaĵon kaj ne fariĝos kuracisto
_serioza_, li neniam havos panon; malgraŭ la akraj riproĉoj, kiujn
li ofte mem faradis al si, memorante pri siaj edzino kaj infanoj, lia
tempo kaj kapo restis okupitaj nur de Esperanto, kaj li ne perdis la
esperon, ke ĉio estos bona. Al sia edzino, kiu dume naskis la duan
infanon, Sofion, li skribadis plej konsolajn kaj esperigajn leterojn.
Tamen post kvin monatoj da tre malfacila vivo li fine konvinkiĝis,
ke li plu ne povos elteni. Kaj kiam lia bopatro, diveninte iamaniere
la malfacilecon de lia situacio, insistis, ke li akceptu denove lian
subtenon kaj reveturu Varsovion, li tion faris, kaj en Majo 1890 li
revenis Varsovion, supozante, ke liaj malmultaj pacientoj eble ne
forgesis lin, ke eble ankaŭ Esperanto donos al li kelkajn enspezojn,
kaj ĉio kune, ligite kun la subtenado, promesita de la bopatro, eble
donos al li la povon iamaniere elteni, ĝis lia situacio pliboniĝos.
Reveninte Varsovion, li rekomencis sian medicinan praktikadon ne
malproksime de sia antaŭa loĝejo, en la domo No. 21 de la strato
Nowolipki; esperante havi kelkan helpan profiton, li prenis sur sin
la eldonadon de la tiama gazeto »Esperantisto«, kiun la ĝistiama
eldonanto ne deziris daŭrigi. Sed la gazeto donis nur malprofiton,
kiun kovri li ne povis; tial, sensukcese provinte aranĝi malgrandan
akcian societon, Zamenhof estis devigita anonci, ke li plu ne povas
eldoni la gazeton. Tiam kun sia helpo aperis Trompeter, kiu ne sole
prenis sur sin la eldonadon de la gazeto, sed ankaŭ destinis por
Zamenhof pagon de 50 rubloj ĉiumonate por la redaktado.
Tamen la nombro de la pacientoj de Zamenhof ĉiam estis ankoraŭ
terure malgranda, kaj Zamenhof venis al la konvinko, ke en granda
urbo li neniam povos sin teni. Tre malgaje la geedzoj decidis denove
forlasi Varsovion kaj serĉi feliĉon en urbo negranda. Ĉar oni
diris al li, ke la urbo Grodno estas sufiĉe granda, por doni panon
al unu okulisto, kaj ĉar lin tre allogis la ideo vivi denove en la
provinco, en kiu li naskiĝis, Zamenhof forveturis tien en oktobro
1893, por provi tie okulistan praktikadon. La komenco estis sufiĉe
bona. Tial la 25-an de novembro Zamenhof revenis Varsovion, por preni
sian familion, kaj la 27-an, en malgaja nebula tago, la geedzoj
Zamenhof kun siaj du infanoj forlasis Varsovion, ŝajne jam por
ĉiam. En la stacidomo diris al ili adiaŭ nur la patro kaj gefratoj
de Zamenhof (la patrino mortis antaŭ unu jaro); el la amikoj aŭ
konatoj estis neniu.
Kvar jarojn la familio Zamenhof loĝis en Grodno. La unua tempo estis
sufiĉe bona. La enspezoj estis ne grandaj, sed tamen sufiĉis por
modesta vivado. Sed baldaŭ en Grodno enloĝiĝis alia okulisto,
kaj la vivo fariĝis pli malfacila, ĉar Grodno ne sufiĉis por du
okulistoj, kaj por »konkurado pro pano« Zamenhof ne estis kapabla.
Zamenhof denove devis akceptadi helpon de sia bopatro. Kvankam la
lasta donadis sian helpon tute volonte kaj sen riproĉo, Zamenhof
tamen morale multe suferis de tio. La afero Esperanta ankaŭ iris
tre malfacile. Pro artikoloj de Tolstoj, presitaj en la gazeto
»Esperantisto«, la Rusa cenzuro malpermesis al ĝi la eniradon
en Rusujon, kaj la gazeto, kies plimulto da abonantoj estis tiam
Rusujanoj, devis malaperi. La »Biblioteko de Esperanto«, kiun
Zamenhof tiam eldonadis, ne havis sufiĉe da abonantoj, por kovri
la elspezojn. Kun konstante streĉita cerbo Zamenhof serĉadis ian
pandonan okupon por si kaj iun personon, kiu volus preni sur sin la
daŭrigon de la Esperantaj eldonoj. Sed neniu volis ion aŭdi pri
tio. Fine s-ro Gernet el Odeso prenis sur sin la eldonadon de la
gazeto (sub ŝanĝita nomo) kaj de la Biblioteko.
Vidante, ke la vivo en Grodno fariĝas por li ĉiam pli kaj pli
malfacila, kaj konvinkiĝinte, ke li nenie kaj neniam havos sian
panon, se lia kapo estos fordonita ekskluzive al Esperanto Zamenhof
fine decidis fari la lastan provon. La decido estis por li tre
turmenta, ĝi minacis pereigi la tutan esencon de lia vivo, sed li
sentis tre bone, ke li nepre _devas_ fari tiun provon ĉar alie
restas por li absolute nenia espero. Li decidis tute formeti de si
por 2-3 jaroj la aferon Esperantan (daŭrigante sole la eldonadon de
la »Adresaroj« kaj la plej necesan korespondadon) kaj dediĉi sin
tute kaj ekskluzive al sia profesio. En Aŭgusto 1897 li forveturis
Vienon, por iom refreŝigi siajn medicinajn sciojn, kaj en Novembro
li kun sia familio denove transloĝiĝis Varsovion. Li tie luis
loĝejon en la plej malriĉa kvartalo de Varsovio (strato Dzika No.
9, kie li loĝas ankoraŭ nun), kie neniu kuracisto-specialisto iam
loĝis, ĉar la pacientoj tie pagas tro malmulte kaj pli bonstataj
personoj ne volas tien veni. Li komencis akceptadi la malriĉajn
pacientojn, dediĉadi al ili sian tutan atenton, por akiri ilian
konfidon; li penis per ĉiuj fortoj ke oni forgesu, ke li estas
aŭtoro de ia lingvo, ke oni vidu en li nur kuraciston.
Estas tute kompreneble, ke, malgraŭ ĉia penado, la unua tempo ne
povis ankoraŭ doni ian bonan rezultaton. Sed Zamenhof konsciis,
ke por li tio estas la lasta, absolute la _lasta_ provo, ke se li
nun ne sukcesos, li havos plu nenian esperon en la vivo. Tial liaj
nervoj estis tiam terure ekscititaj kaj li fariĝis preskaŭ freneza.
Ŝajnis al li tiam, ke tio estas la lastaj tagoj de lia vivo. Ĉiuj
penoj de lia familio, por konsoli lin, estis vanaj. Ĉiumonate li
devis akcepti de sia bopatro kelkan sumon da mono, kaj ĉiufoje tio
estis por li infera sufero. Ĉar en Grodno liaj enspezoj estis pli
grandaj kaj liaj elspezoj pli malgrandaj, tial li konstante faradis
al si akrajn riproĉojn, kial li forlasis Grodnon. Al la suferoj
financaj aliĝis ankoraŭ nostalgio, ĉar post kvarjara vivado en la
provinco de sia naskiĝo Zamenhof jam ne sentis sin en Varsovio tiel
hejme, kiel antaŭe. De tempo al tempo li penadis konvinki sin mem,
ke li tute ne faris la »frenezan« transloĝiĝon, ke ĉio estas
sonĝo, ke li baldaŭ vekiĝos kaj vidos sin denove en sia Grodna
loĝejo ĉe la strato Policejska.
Sed post la paso de unu jaro la cirkonstancoj fine komencis
pliboniĝi. La nombro de la pacientoj de Zamenhof komencis regule
kreski. Fine en la jaro 1903 Zamenhof atingis tiun feliĉan momenton,
kiam liaj enspezoj jam tute kovris liajn elspezojn, kiam li kun
ĝoja koro povis diri al sia bopatro: »mi plu ne bezonas helpon«,
kaj kiam li denove kun tute pura konscienco povis komenci energian
laboradon por Esperanto. Tio estis eble la plej feliĉa jaro en la
vivo de la geedzoj Zamenhof. En la jaro 1905 Zamenhof havis jam
la eblon (la unuan fojon post 20 jaroj) fari al si kelksemajnan
libertempon kaj entrepreni kun sia edzino vojaĝon al la Bulonja
kongreso.
Nun la vivo de Zamenhof estas jam trankvila. Li laboras tre multe,
ĉar lian tutan tagon okupas lia profesio, kaj la tutan vesperon li
laboras por Esperanto. Sed malgraŭ lia granda laborado kaj malgraŭ
la malbona stato de lia sano (malforteco de la koro kaj manko de
pulso en la piedoj) li estas tute kontenta. Li nur bedaŭras, ke lia
tagnokto havas ne pli ol dudek kvar horojn kaj la manko de tempo
kaj la malbona sano ne permesas al li plenumi ĉion, kion li volus
plenumi.