Kien, Dirck Adriaensz. Leuerstein, ende consoorten, bij Resolutie vande
Ho: Mog: Heeren Staeten Generael (sonder preiuditie van elcx recht) is
geconsenteert, beneffens de Geoctroijeerde Compaignie te moghen visschen
op ’t voorschreven Eijlandt, leggende opde hoochte van een ende ’t
zeventich graeden, ende eenige minuten, tusschen de Geoctroijeerde
Compaignie, ende den voorschreven Nicasius Kien, ende consorten, in
questie[1338], Soo wort den voorschreven Commandeur Generael bij desen
mede expresselijck belast, de voorschreven Schepen vande voorschreven
Compaignie van Nicasius Kien, Dierck Adriaenssz. Leverstein, ende
consoorten, beneffens de Schepen van de Geoctroijeerde Compaignie op het
voorschreven eijlandt visschende, mede te beschutten ende te beschermen,
Ende in goede eenicheijt te houden[1339].
[1338] Vgl. hiervóor p. 317.
[1339] Uit de verzameling: Noordsche togten. 4. Loopende N. C. R.-A.
Gearresteerd door Z. Exc. 18 Mei 1616.
BIJLAGE XII. (p. 98-101.)
INSTRUCTIE waer naer Capiteyn Jan Jacobsz. Schrobop als Commandeur
voorde Schepen van Oirloge, vande Hooge Mogende Heeren Staten
Generael der Vereenichde Nederlanden, Ende de Schepen vande
Geoctroyeerde Compaignie gedestineert naer de Noorderquartieren van
Noua Sembla aff tot Fretum Dauitz toe, hem dese aenstaende reyse zal
hebben te gouuerneren.
I. Inden eersten zal den voorszeiden Capiteyn Jan Jacobsz. Schrobop
Commanderen dese aenstaende reyse ouer de geheele Vlote, Bestaende in
vier Schepen van Oirloge, Ende inde navolgende vande voorszeide
Compaignie, als namentlyck, T’ Schip den Waterhont, daer Capiteyn ende
Schipper op is . . . . . . . . . . . . . . . . . ., varende van
Delffshauen, T’ Schip den Neptunus, daer Capiteyn ende Schipper op is
Wilhem van Muyen, varende van Amstelredam, T’ Schip de Witte Swaen, daer
Capiteyn ende Schipper op is Mathys Janssen Hoepstock, varende van
Rotterdam, T’ Schip de drie Coningen, daer Capiteyn ende Schipper op is
. . . . . . . . . . . . . . . ., varende van Hoorn, T’ Schip de Hope,
daer Capiteyn ende Schipper op is Heertien Jansz., vaerende van
Enchuysen, ende T’ Schip ofte Jachte den Orangien Boom, daer Capiteyn
ende Schipper op is Wybe Janssen[1340] varende van Amstelredam.
[1340] In den tekst (p. 173) wordt deze bij het verhaal der door hem
gedane noordpoolreis verkeerdelijk ~Willem~ Jansz. genoemd. De
bedoelde persoon is waarschijnlijk niemand anders dan de latere
oprichter der Friesche N. C. (vgl. p. 336, waar deze plaats dan ook
in Noot 4{[1224]} had behooren geciteerd te worden), de ontdekker
van Wybe Jansz’-water op Spitsbergen.
II. Ende alsoo de twee Schepen, genaempt den Waterhont, ende de Witte
Swaen, beneffens een oorlogh Schip (met Godes hulpe) de Maze, ende d’
ander vier schepen, beneffens twee oorlogh Schepen, het Texel vuytloopen
zullen, Waertoe noch een Schip van oorloge, eerstdaegs van Amstelredam
volgen sal, Soo is geordonneert dat de Schepen, die vuyt de respectiue
havens vaeren, niet naer malcanderen wachten en sullen, Maar zullen elck
gereet zynde, met den eersten goeden windt, die Godt verleenen zal, In
zee loopen, Ende haeren cours stellen naer het Eylandt, tusschen de
Geoctroyeerde Compaignie, ende Nicasius Kien cum socijs in questie,
leggende op 71 graden, ende eenige minuten van Hitlandt aff, Noorden,
ten Westen aengaende,
III. Welck voorszeide Eylandt zal wesen het rendevous, daer hen alle de
Schepen, beneffens de vier oorlogh Schepen vergaderen sullen.
IIII. Alle de Schepen zullen vermogen haer beste te doen om ’t
voorszeide Eylandt eerst te bezeylen.
V. Ende gecommen zynde aen t’ voorszeide Eylandt, zal den voorszeiden
Commandeur Generael, met hulpe vande andere Capiteynen van oorloge,
haere respectiue Stierluyden, ende andere zeeluyden hen des verstaende,
nemen de rechte Polus hoochte vande gelegentheyt van t’ selue Eylandt,
Wat streckinge, ende hoedanige opdoeninge t’ selue Eylandt is hebbende,
Om ons daervan rapport te doen, zoo nae als doenelyck sal syn[1341].
[1341] Vgl. hiervóor p. 317.
VI. Ingevalle aen t’ voorszeide Eylandt, hen zooveele Walvisschen
openbaren, dattet apparent is, dat alle de Schepen daer haere volle
ladinge zouden connen becommen, zullen dezelue vermogen al t’ samen
haere Visscherie, ende Ketels aldaer te planten, ende de Visscherie,
ende t’ stoocken vanden Traen aldaer te beginnen.
VII. Item alsoo aen t’ voorszeide Eylandt mede gedestineert zyn by
Nicasio Kien ende Dirck Adriaensz. Leuersteyn cum socijs vyff Schepen,
Als namentlyck T’ Schip de Indiaensche Raue, daer Capiteyn op is Gouert
Huybertsz., T’ Schip . . . . . . . . . . . daer Capiteyn op is Jan
Janssen, T’ Schip den Jager, daer Capiteyn op is Symon Pietersz., T’
Schip den Sampson daer Capiteyn op is Claes Jansz. Knaep, Ende T’ Schip
de Blinde fortuyn, Daer Capiteyn op is Adriaen Dircxz. Leuersteyn, hun
int particulier competerende buyten de Geoctroyeerde Compaignie, om
aldaer mede de Visscherie-neeringe te plegen, beneffens de Schepen vande
Geoctroyeerde Compaignie, Is by deselue Geoctroyeerde Compaignie, met
den voorszeiden Nicasio Kien, cum socijs geaccordeert, ende verdragen,
alle de Walvisschen, die by de respectiue twee Compaignies Chaloupen
zullen gevangen worden, byde voorszeide twee Compaignien te verdeelen,
Visch om Visch, nae rata van t’ getal der Chaloupen, die elcke
Compaignie met Basques beset, in zee brengen sal, Welverstaende, dat de
Geoctroyeerde Compaignie tot elcke vier Chaloupen, met Basques by haer
beset, een vyffde met Neerlandts volck zal mogen besetten, Ende daermede
participeren, ende visschen, als met de Basques Chaloupen[1342].
[1342] Vgl. hiervóor p. 317 en p. 108.
VIII. Ende Ingevalle aen t’ voorszeide Eylandt, hun soo veele Visschen
niet en openbaerden, dat het apparent waere, datter niet genoug voor
alle de Schepen te vangen zoude vallen, Sullen de Schepen hen verdeelen,
ende verzeylen In volgender manieren, Te weten T’ Schip den Waterhont
zal zeylen in Belsont op Spitsbergen, Ende aldaer aenveerden t’ huys, de
Chaloupen, Fustagie, ende andere gereetschappen, het verledene Jaer
aldaer gelaten, de Compaignie aengaende, ende aldaer zyn Visscherie ende
stokinge van Traen planten, alwaert oock dat d’ Engelschen daer lagen,
ende hen t’ selffde wilden beletten, In welcken gevalle hy de Schepen
van oorloge, die hen daer ontrent zullen houden, daervan sal
verwittigen, het Schip de drie Coningen zal zeylen inde Groenhauen in
Spitsbergen, Ende aldaer de Visscherie planten, als vooren, het Schip de
Swaen, ende t’ schip de Hope zullen zeylen deen inde Hollandtsche Baye,
d’ ander In Maria Magdalena Bay In Spitsbergen voorszeid, ende aldaer de
Visscherie planten, als vooren.
IX. Ende om te zeylen van t’ voorszeide Eylandt, naer Spitsbergen,
zullen de Stierluyden haere rekeninge maecken, In welcke hauen zij
zullen moeten wesen, haer vastelyck vertrouwende, dat om den zuythouck
van Spitsbergen te bezeylen, zy niet Oostelycker en behoeuen aen te
gaen, als Noort Oist ten Oosten, Ende om Maria Magdalena-sont aen te
doen, niet Oostelycker, en behoeuen aen te gaen, als Noort Oist ten
Noorden, Alhoewel de Caerten ter contrarie schynen aen te wysen, Daerby
dient by den Stierman aengemerckt te worden, dat van ’t voorszeide
Eylandt in questie, tot aenden zuydthouck van Spitsbergen, niet en is,
bouen hondert sessentwintich duytsche Mijlen, Ende van ’t voorszeide
Eylandt, tot aen Maria Magdalena Baij, niet bouen hondert, ende vijftich
duytsche Mylen Ende int wederom commen, langs Noorwegen, zullen hen wel
mogen reguleren nae de Caerten, De Schepen den Neptunus ende den
Oranguen Boom, zullen blyuen aen t’ Eylandt, Ende mette participant
Schepen van Nicasius Kien, ende zyne geassocieerde gemeen visschen, Ende
den vangst verdeelen nae rata vande Chaloupen, als hier vooren verhaelt,
Mannende een Chaloup Neerlandts volck, by vier Chaloupen Basques, Ende
daermede naer aduenant deelinge doen.
X. Alle de Vier Schepen van Oorloge zullen haer met der Compaignie vier
Schepen begeuen naer Spitsbergen, om deselue te deffenderen voor alle
geweldt, daervoor goede sorge dragen, Te meer alsoo onse Schepen, op de
Visscherie neeringe liggende, gansch ongereet zyn, om haer zeluen te
deffenderen, nochte geen tegenstant doen en connen.
XI. Ende zullen die vier Schepen van Oorloge voorszeid, haer gestadelyck
byden anderen houden voor Belsont ende d’ ander noordelycke hauenen,
daer der voorszeide Compaignie vier Schepen liggen, zeylende van d’ een
hauen voor, ende d’ ander nae, Ten ware dat zij ontdeckten eenige andere
OirlogSchepen, die haere neeringe zouden willen beletten, In welcken
gevalle zy haer daerby sullen begeuen, Ende gestadig daerby blyuen,
sonder daervan te wyken, zoo lange zy op de Custe houden, Ende zoo zy
haeren cours naer t’ voorszeide Eylandt nemen, haer daermede volgende,
oueral thooft bieden.
XII. Indien henluyden opde reyse, ofte int doen van haere neeringe,
andere Natien, het zij Francoisen, Engelschen, Spaengnaerden, Deenen,
Schotten, Vlemingen, ofte andere aencommen, zullen deselue, blyuende in
behoorlycke verseeckeringe met alle vruntschap beiegenen, haeren last
verclaren, ende seggen haer meeninge te wesen, niemanden In zyne
neeringe te verhinderen, maer haere neeringe doende, met een yegelyck in
vruntschap te leuen.
XIII. Soo yemandt de voorszeide Vlote in haere voorgenomen Vischerie,
Neeringe, Landtgangen, ende ontdeckinge van nieuwe landen ofte passagien
zouden willen verhinderen, ofte beletten te Visschen, ofte eenige
vyantschap aendoen, Soo worden den voorszeiden Commandeur, Capiteynen,
Schippers, Officieren, ende Bootsgesellen belast, alle haere macht, ende
vermogen te gebruycken, tot affweeringe van sulcke belet, ende
vyantschap, zoo wel by water, als te lande.
XIIII. De Bewinthebbers hebben haere Schepen geordonneert (zoo in d’
een, ofte in d’ andere hauen swaricheyt viele van eenigh gewelt) t’selue
aende Oorlogh-Schepen, met alle mogelycke middelen te verwittigen, In
welcken gevalle de Schepen van Oirloge, zullen zien soodanigen geweldt,
In aldermanieren te beletten, Ende de geweldenaers aen te tasten,
volgens de Commissie haer by de Hooge Mogende Heeren Staten Generael
gegeuen.
XV. Ingevalle, dat In Spitsbergen, ofte oock aen t’ voorszeide Eylandt
eenige Fransche ofte Biscaysche Schepen quamen, om aldaer te visschen,
Salmen deselue vruntlyck tracteren, Ende (zoo veele d’ Ordonnantie van
haere Ho: Mo: eenichsints mach lyden) In deffentie nemen, Mits daer voor
genietende een derden deel van haeren vangst, Tzy In Traen gekoockt,
Ofte den derden Visch, nae datmen met haer can accorderen, Gelyck voor
desen twee Schepen van St. Sebastiaen hebben gepresenteert, daervan de
Schippers genaempt waeren, Jean de Lasso, t’ Schip Lestenotte de
Bourdeaux, ende Jean de Gramont t’ Schip le Pellecan de Bourdeaux[1343].
[1343] Vgl. hiervóor p. 288, 89.
XVI. Soo oock eenige Schepen van dese Landen, aen Spitsbergen quamen
Visschen, buyten de zess, hier bouen genoempt, ende geexpresseert, Sal
den voorszeiden Commandeur deselue, als ouertreders vande Resolutie
vande Ho: Mo: Heeren Staten-Generael, ende violateurs vant Octroy (dese
voorszeide Compaignie om seeckere redenen vergunt) met alle haer vangst,
Schepen, ende gereetschappen aentasten ende Innebrengen, Stellende de
selue te rechte voor de respectiue Collegien ter Admiraliteyt.
XVII. Ende oft geuiel, dat d’ een ofte d’ ander vande Schepen vande
voorszeide Compaignie, by acte van hostiliteyt quame te vervallen In
handen van eenige andere Schepen, Sullen de Schepen van oorloge deser
landen, alle debuoir, ende neersticheyt doen, om t’ selue Schip ofte
Schepen hen wederom affhandigh te maecken, ende de schade doen
repareren, Ofte (ist doenlyck) deselue sien te veroueren Ende hier int
landt te brengen, om d’ actie daertegens te mogen Institueren.
XVIII. Ende eenige andere swaricheden voorvallende, daerop wy nu alhier
niet en connen verdacht zyn, zalden voorszeiden Commandeur,
dienaengaende hem hebben te beraden met d’ andere Capiteynen vande
Schepen van oorloge Als oock met de Capiteyn, Schippers van des
voorszeiden Compaignies Schepen, die byder hant zullen zyn, Omme alle
disordre (zoo veele mogelyck zy) te helpen weeren.
Aldus gedaen, ende gearresteert by Syne Excellentie In S’grauenhage den
XXIII^{en} Meye 1616[1344].
[1344] Te vinden in de verzameling: Noordsche togten. 4. Loopende N.
C. R.-A., en in het: Instructieboek der Stn.-Gen. 1611-1623.
BIJLAGE XIII. (p. 113, 114.)
KORT VERHAEL van de Gedaente der Walvisschen, En hare Namen, en
voorts waer, en hoe, deselve in Zee gevangen worden.
Onder de Walvisschen wordt de geene, die Grandbay genoemt is, meest
lagen gheleydt, alsoo die weghens groote en vettigheyt de meeste Speck
en Traen uyt-levert, en is oock weghens sijn dommigheydt op het best te
vangen: want dit Dier is so dom, als het groot en sterck is. De derde
part van sijn lichaem is by-na Hooft: heeft midden in ’t hooft kleyne
ooghen, sijn niet grooter dan Ossen-ooghen, ende d’ Ooghappel is niet
grooter dan een Erwet, de ooren sijn twee gaten, soo kleyn dat men die
nauwelijcks vinden, en een stroo daer in steken kan, van binnen in ’t
hooft zijnse wijder, en als ooren geformeert, maer hy hoort evenwel heel
gauw en scherp. Boven op het hooft heeft hy twee gaten of pijpen, daer
door ordinaris de lucht uyt en in gaet, en het water, ’t welck dit
Monster door aentrecken des adems, in sijn keel heeft getrocken, wederom
in groote menighte en gewelt seer hoogh in de lucht uytgespat wort.
Heeft in de mont een tongh, langh 18 voet, en breet 10 voet: weeght 6000
pont: als die op het landt leyt, soo kan geen man daer over heen sien:
leydt in zijn muyl in een sacht bedt van Haer, gelijck Paerts-haer, ’t
welck aen de Balijnen of Kneven vast hanght: dese Balijnen sijn van
binnen in den mont ontrent 800 stucks kleyn en groot, boven op beyde
zijden sijn de breede en dicke, ende onder de dunne die voor smal te
samen loopen, ende daer op soude anders de tongh leggen, als op scherpe
messen en swaerden, soo het Haer niet over dese scherpe Balijnen lagh,
en voor de tongh soo een saght bedt maeckte. Hy heeft in de muyl geen
tanden: men vint in sijn lijf niet dan sommige handen vol
Zee-spinnekoppen, en soo wat zeemos, ’t welck uyt de gront van de Zee
komt; en is te gelooven dat dit Monster sich van ’t eene noch van ’t
ander onderhout, als maer alleen van ’t Zeewater, ’t welck oock dese
Spinnekoppen en mos voort brenght. Het is een goet teken van veel
Walvisch-vanghst, daer veel van dit ongedierte gesien wort, want de
Walvisschen daer geerne ontrent haer verhouden, en de Zee is somtijts
soo vol van dit vuyle tuygh dat het weemelt. Sijn muyl kan hy 4 a 5
vadems wijt op spalcken, loopt voor niet spits toe, maer met dicke
breede lippen, die wel 6000 pont wegen. Sijn gestaltenis is by nae van
fatsoen als een paerts-kop, voor seer dick en breedt, loopt al van
langer-handt smal toe, tot aen den steert, niet ghelijck andere Visschen
scherp toe loopen, de Vinnen yder ontrent een vaem langh zijnde, staen
op beyde seyden uyt, dien beweeght hy in ’t swemmen met op en neer te
slaen, schiet dan alsoo voort gelijck een pijl: de Staert is aen ’t eynd
ontrent 27 voet breet, ende 1-1/2 ofte 2 voet dick van stercke vinnen,
kan daer mede groote kracht doen, ende sijn gantsche sterckte bestaet
oock daer in. Het mannekens geboortslidt staet van buyten als een
vier-voetigh gedierte: de pees daer van is van sommige ontrent 14 voet
langh, en ontrent op het dickste twee spannen dick. Het Wijfken is
ordinaris veel grooter als het Manneken, en dies geboorts-lit staet
ontrent de borst: draeght op een reys maer een Jongh, ’t welck sijn
moeder over al nae swemt, en aen de borsten suyght, want de wijfkens
twee borsten of mammen hebben. De langhte van een Walvisch is ontrent 70
of 80 voet, aen elcke zijde heeft hy een Vinne een vaem langh, en een
halve breet: sijn dickte is ontrent 8 vadem. In de Zee heeft hy onder de
Visschen een vyandt, van een Visch genaemt Vin-visch ofte Swaerd-visch:
dese visch is ontrent 7 of 8 voet langh, seer sterck na sijn groote, en
is niet wel te vangen: want hoe wel men sulck een Visch een pijl in ’t
lijf heeft geschoten, soo is hy evenwel soo snel onder water voort
geschoten, en de Boot also ver mede gesleept, dat men ten laetsten de
Lijn heeft moeten afkappen, ende hem laten door gaen. Voor dese Visschen
sijn de Walvisschen heel vervaert, want sy komen met menighte om een
Walvisch om-swermen en bestormen, en trecken hem ’t eene Hayr voor en ’t
ander na, uyt de vinnen en steert, die ondertusschen met macht slaet, en
als een pijl voort schiet. Als sy hem nu alle vinnen uyt getrocken
hebben, ende also van sijn sterckte berooft, soo kruypen sy hem in den
muyl, eten daer sijn tongh uyt: en men vint somtijdts veel sulcke
Walvisschen doot op ’t water in Zee drijven, dien de tongh uyt gegeeten
zijn van de Vin-visschen.
Op volgende manier worden de Walvisschen gevangen; te weten: Soo drae
men aen landt of op het Schip zijnde, een Walvisch gewaer wort, soo
roeyense terstont met drie Sloepen uyt, in elck sijn ses man, daer onder
is een daer toe bestelt, om den Visch te raken, die wort genoemt
Harponier, en dat na de Harpoen ofte Pijl, daer mede hy de Visch schiet:
en met dese drie Sloepen roeyen sy soo ras als moghelijcken is, nae den
Walvisch toe, doch met sulcke voorsichtigheyt, datse niet te na by de
staert komen, want met dien slaet hy vreesselijcken om: ook moeten sy
wannerse dichte by komen, stilletjes roeyen, op dat hy het geraes niet
hoort, en dan nae de gront duyckt: die nu op het eerste daer by komt, en
hem de Harponier vermoet te raken, soo smijt hy hem met een Harpoen of
Pijl met alle macht in ’t lijf, deselve Pijl is ontrent 3 voet langh, op
beyde seyden met weer-haecken, op dat die niet weer uyt glijt, achter
aen steeckt die in een houten steel, vast gemaeckt aen een Lijn ontrent
200 vadem lang, in een Vat ordentlijck geleyt, ’t welck oock in de Sloep
staet; want soo dra dit Monster geraeckt is, schiet het met een
ongewoone snelheydt nae de gront toe, dat de Lijn loopende langs de rand
van de Sloep daer van roockt, en oock wel vyer soude veroorsaken, so men
niet geduerigh water daer op goot, by het Vat staet oock een man die
geduerig de Lijn voort helpt, om niet onklaer te raken, want in sulck
geval moet men deselve ras af kappen, anders soude de Sloep met de
menschen ’t onderste boven keeren, en soo de eene Lijn niet lang genoegh
is, so komen die met de ander Sloep gauw daer by, en knoopen hare Lijn
daer dan oock aen; doch dit soude al niet met allen helpen soo ’t met de
natuer van desen Visch soo gelegen waer, dat hy lang onder water konde
blijven; maer wanneer hy sommighe vamen is om laegh gesoncken, soo moet
hy weer na boven om aem te schepen, dan geeft hy door de lucht-pijpen
sulken vreesselijk geluyt van hem, dat men het wel een halve mijl veer
kan hooren, maer doch d’eene giert harder dan d’ander, so drae hy weer
boven water is, soo varen sy met de Sloep daer nae toe, en de Lijn wijst
hun den wegh daer na toe, die het eerste daer weer by komt, schiet hem
noch een Pijl in ’t lijf, daer op schiet hy weer onder water: maer
wanneer hy dan weer boven komt, soo schieten sy hem niet meer met een
Harpoen, maer sy hebben piecken of lancen, dese sijn tweederley,
werp-lancen en stoot-lancen: de werp-lancen sijn vast aen een Lijn,
gelijck de Pijlen, worden oock so gebruyckt, alleen datse geen
weerhaecken hebben, daerom die ook niet blijven steken, maer konnen weer
uyt getrocken worden, en worden gebruyckt om de Visch door veel wonden
en arbeyt moede te maken, tot dat men met de stootlancien kan daer by
komen; want soo langh hy noch sterck is, derf men soo dicht niet by hem
komen, also hy met sijn staert seer vinnigh slaet, en al wat hy in
sulcke furie raeckt, moet t’eenemael in stucken gaen, gelijck somtijdts
gebeurt, dat soo hy een Sloep raeckt, dat die aen Spaenders vlieght, en
dat de menschen in de lucht vliegen; wanneer hy dan moede en mat is, soo
ghebruycken sy de stoot-lancen, zijnde lange spitse priemen, gelijck een
Pieck, die stootense hem soo diep in ’t lijf als het gaen kan, en dat
boven by de Vinnen, want daer voelt hy het op het meeste; ende dit doen
sy so langh tot dat de long en lever gequetst is, en tot dat het bloedt
de lucht-pijpen uyt komt loopen gelijck een stroom, ende soo hoogh
sprinckt als een mast: en dan laten sy hem gheworden, ende als dan
begint dese Visch eerst te tieren en te woeden, soo dat de Zee begint te
schuymen als Zeepwater, slaet met de Vinnen tegens sijn lichaem soo
sterck, dat men het geluyt by na een halve mijl veer kan hooren: ende
wanneer hy met den staert in ’t water slaet, soo is het anders niet als
of een Canon los geschooten wert, welck woeden en strijden met de
menschen ende Baren een wonderlijck specktakel is, so dat de gene die
jaerlijcks daer na toe varen, bekennen dat sy aen dit gewelt te sien,
noyt hun lust genoegh hebben konnen boeten. Als nu de Walvisch aldus
genoeg gearbeyt heeft, en in dit woeden de Sloepen somtijdts een mijl of
twee mee gesleept heeft, soo wort hy eyndelijck swack, en gaet op een
zyde leggen, tot dat hy t’eenemael doot op den rugh komt te drijven, als
dan wort hy allengskens na ’t Schip (ofte aen landt, soo de Traen daer
gekoockt mach worden, van die hem gevanghen hebben,) getrocken, en wort
aen een sterck touw vast gemaeckt, tot dat hy hoog genoeg drijft, ende
dat men hem bequaem kan ontstucken kappen; want den eersten dagh is hy
by na heel onder water, den tweeden dagh komt hy ontrent een mans
hooghte boven drijven, en den derden dagh soo hoogh, dat men regelrecht
van ’t Schip daer op kan loopen; Een Persoon is daer toe gestelt, die
men Speck-snijder noemt, die heeft bysondere klederen, daer toe
dienstigh, aen getrocken, hebbende een groot mes in de hant, die gaet
eerst op den Visch, en opent den buyck, die dan met een overgrooten
barst op barst, en van sich spat, daer van de man heel vuyl komt uyt te
sien, ende dit geeft een vuylen stanck van hem: dit niet tegenstaende
moet hy evenwel voort varen, en van zijn Speck, stucken van 2 a 300 pont
swaer af snijden, die worden dan in ’t Schip ofte aen Lant getrocken, en
aldaer dan voorts in kleyne stucken ghekapt. Het hack-bort is de Visch
zijn staert, die heel hart en sterck genoeg is, ende veel bequamer voor
de Hack-messen, dan of het van hout was. Als het Speck nu aldus kleyn
gekapt is, soo wort het van de gene die op Spitsbergen mogen varen, aen
Landt gekoockt, het Vet dat daer van komt wort Traen genoemt, en wort
dan in Tonnen gedaen, en dan alsoo nae huys gebracht; maer de gene die
niet nae Spitsbergen moghen varen, en in de openbare Zee visschen,
packen het gekapte Speck in Tonnen, en kooken als dan den Traen daer
uyt, wanneer sy na gedane Reys wederom sijn t’huys gekomen, welcke Traen
(gelijck hier vooren verhaelt is,) stercker en onaangenamer van reuck
is, dan die vers gekoockt is. Van een Visch na dat die groot is, bekomt
men somtijdts wel 60. 70. ja oock wel 100 Quartelen ofte Tonnen Traen,
waer van somtijts (nae dat veel of weynigh gevanghen is) een Ton
verkocht wort voor 10. 12. à 18 Rijcxdaelders. Van elcken Walvisch die
gevangen wort, heeft gemeenlijck een Harponier, die’er 3 op yder Schip
zijn, 40 Rijcxdaelders, en soo de Vanghst goet is, soo konnen wel 10. of
meer Walvisschen door een Schip verovert worden. Ende dit is het gene
dat wy voor dit mael van den Walvischvanghst hebben willen bekent
maken[1345].
[1345] Uit een pamphlet, getiteld: Drie Voyagien Gedaen na
Groenlandt. (Amsterdam, G. J. Saeghman.) p. 11-15.--Hoewel dit
werkje waarschijnlijk eerst veel later verschenen is (cf. Tiele,
Mémoire. p. 280), dagteekent het boven afgedrukte gedeelte blijkens
den inhoud uit den tijd der Noordsche Compagnie. Er wordt toch
daarin gesproken van walvischvaarders, die niet op Spitsbergen aan
land mogen gaan om traan te koken; en van den anderen kant wordt de
zeevisscherij als van zeer veel belang voorgesteld. De dagteekening
valt dus tusschen 1638 en 1642. Daar het de eenige mij bekende
gelijktijdige beschrijving der Nederlandsche kustvisscherij is,
oordeelde ik het belangrijk, dit nog vrij wel onopgemerkte gedeelte
uit het zeldzame boekje over te drukken.
BIJLAGE XIV. (p. 167-188.)
EXTRACTEN uit de Resolutiën der Staten-Generaal betreffende reizen
naar het noorden, gedurende het bestaan der Noordsche Compagnie
ondernomen.