I.

Eva Eldersma was in een stemming van lusteloosheid en spleen als zij

nog nooit in Indië had ondervonden. Na al haar arbeid, drukte, succes

van den Fancy-fair—na de huiverende angsten voor opstand—sluimerde het

plaatsje gemoedelijk weêr in, als was het weltevreden weêr te kunnen

dommelen als altijd. Het was December geworden en de zware regens waren

begonnen, als altijd, den vijfden December: de regenmoesson,

onveranderlijk, trad in op St. Nicolaas. De wolken, die, een maand

lang, zich al zwellende en zwellende hadden opgetast aan de laagte der

kimmen, gordijnden hare watervolle zeilen hooger tegen de uitspansels

aan, en scheurden open als met éene razernij van vèr uitlichtende

electriciteiten, plasten kletsstralende neêr als daar niet meer omhoog

op te houden rijkdommen van regen, nu de te volle zeilen scheurden en

al de waterweelde giet-stroomde als uit éen scheur neêr. Des avonds was

Eva’s voorgalerij overvlogen door een dollen zwerm van insecten, die

zich, vuurdronken, ten ondergang stortten in de lampen, als in een

apotheoze van vlammendood, en met haar wiekbewegende, stervende

lichamen de lampenglazen vulden en bestrooiden de marmeren tafels. Een

koelere lucht ademde Eva in, maar een waasmist van vocht, uit aarde en

bladeren, sloeg aan op de muren, scheen te zweeten uit meubels, te

tanen op spiegels, te vochtvlakken op zijde, te schimmelen op schoenen,

of de neêrrazende stroomenkracht der natuur al het kleine en

fijn-glinsterende en bevallige van menschenwerk zoû bederven. Maar

boomen en loover en gras leefden op, leefden uit, woekerden welig

omhoog, in duizende tintelingen van nieuw groen en in de oplevende zege

van de groene natuur was de neêrduikende menschenstad van open

villa-huizen nat en paddestoelvochtig, verweerde tot schimmelgroen al

de blankheid der gekalkte pilaren en bloemepotten.

Eva zag aan de langzame, geleidelijke ruïne van haar huis, hare

meubels, hare kleêren. Dag aan dag, onverbiddelijk, bedierf er iets,

rotte wat weg, beschimmelde, verroeste er iets. En geheel de

esthetische filozofie, waarmede zij eerst zich geleerd had van Indië te

houden, te waardeeren het goede in Indië, te zoeken ook in Indië naar

de mooie lijn, uiterlijk, en naar het inwendige mooi, van ziel, was

niet meer bestand tegen het stroomen van het water, tegen het uit-een

kraken van haar meubels, tegen het vlakkig worden van haar japonnen en

handschoenen, tegen al de vocht, schimmel en roest, die haar bedierf

hare exquize omgeving, die zij om zich heen als troost had ontworpen,

geschapen, als troost voor Indië. Al het beredeneerde, verstandelijke

van zich te schikken, van tòch iets liefs en moois te vinden in het

land van al te overmachtige natuur en geld- en pozitie-zoekende

menschen, verongelukte, stortte in, nu zij elk oogenblik gedwongen werd

kribbig te zijn, als huisvrouw, als elegante vrouw, als artistieke

vrouw. Neen, onmogelijk was het in Indië zich te omringen met smaak en

exquiziteit. Zij was hier nog slechts een paar jaar, en zij voelde nog

wel wat kracht te strijden voor hare Westersche beschaving, maar toch

begreep zij al beter dan de eerste dagen van hare aankomst het

zich-maar-laten-gaan, van de mannen na hun drukke werk, van de vrouwen

in hare huishouding. Zeker, de geluideloos loopende bedienden, werkende

met zachte hand, gewillig, nooit brutaal, zij trok ze voor boven de

luidruchtig stampende meiden in Holland, maar toch voelde zij in geheel

haar huis een Oosterschen tegenstand tegen hare Westersche ideeën. Het

was altijd een strijd, om niet onder te gaan in het-maar-laten-gaan, in

het maar laten verwilderen van het te groote erf, achter onvermijdelijk

behangen met groezelig waschgoed der bedienden, en bestrooid met

afgeknabbelde manga’s; in het maar laten vervuilen en ontverven van

haar huis, te groot, te open, te bloot aan weêr en wind om met

Hollandsche zindelijkheid te worden verzorgd; in het maar blijven

schommelen ongekleed, in sarong en kabaai, de bloote voeten in

muiltjes, omdat het heusch te warm, te zwoel was zich te kleeden in een

japon of peignoir, die men doortranspireerde. Voor haar was het, dat

aan tafel ’s avonds haar man steeds gekleed was, zwart jasje en hoogen

boord, maar als zij zag zijne vermoeide trekken, waaruit al meer en

meer de strakke oververmoeide bureau-trek staarde, boven dien hoogen

boord, maande zij hem zelve een volgenden keer aan zich maar niet te

kleeden na zijn tweede bad, en duldde zij hem aan tafel in een wit

jasje, of zelfs in nachtbroek en kabaai. Zij vond dat iets vreeslijks,

iets onzegbaars verschrikkelijks, het schokte geheel hare beschaving,

maar heusch, hij was te moê, en het was te drukkend zwoel om anders van

hem te vergen. En zij—pas twee jaren in Indië—begreep meer en meer het

zich laten gaan—in kleeding, in lichaam, in ziel—nu zij iederen dag

iets meer verloor van haar Hollandsche frissche bloed en haar

Westersche energie, nu zij wel toegaf, dat men in Indië werkte als

misschien in geen ander land, maar alleen werkte, met dat doel voor

oogen: pozitie—geld—ontslag—pensioen—en terug, terug naar Europa. Wel

waren er anderen, geboren in Indië, nauwlijks éen enkel jaar eens uit

Indië weg geweest, die niets van Holland wilden hooren, die aanbaden

hun land van zon. Zoo wist zij, waren de de Luce’s, en zoo—wist

zij—waren er anderen. Maar in haar kring van ambtenaren en planters was

het bij iedereen het zelfde levensdoel—pozitie—geld—en dan weg, weg

naar Europa. Iedereen rekende uit de jaren, die hij nog zoû werken

moeten. Iedereen zag in de toekomst de illuzie van de Europeesche rust.

Een enkele, als Van Oudijck—een ènkele ambtenaar, die misschien zijn

werk liefhad òm zijn werk, en omdat het harmonieerde met zijn

karakter—vreesde den toekomstigen pensioen-tijd, die dom vegeteeren zoû

zijn. Maar Van Oudijck was een uitzondering. De meesten dienden en

plantten, voor een latere rust. Haar man immers ook, beulde zich af, om

als hij assistent-rezident was geworden, over enkele jaren zijn

pensioen te nemen; beulde zich af voor zijne illuzie van rust. Nu, zij

voelde hàar energie haar ontzinken, met iederen druppel bloed, dien zij

voelde trager door haar matte aderen vloeien. En in deze eerste dagen

van de natte moesson, nu de gooten van het huis onophoudelijk waterden

de dik klaterende stralen, die haar irriteerden met hun gekletter, nu

zij zag bederven in vocht en schimmel, al dat materieele, dat zij met

smaak om zich heen koos, als hare artistieke troost in Indië, nu kwam

zij in eene ontstemming van lusteloosheid en spleen als zij nog nimmer

had doorgemaakt. Zij had niet genoeg aan haar kindje, te klein nog om

iets van ziel voor haar te zijn. Haar man werkte, werkte altijd. Hij

was voor haar een goede, lieve man, een brave man, een man van grooten

eenvoud, dien zij misschien alleen om dien eenvoud genomen had, om die

kalme rust van zijn glimlachend Friesche blonde gezicht en de stoerheid

van zijne breede schouders, na een paar opgewonden jonge romans van

dwepen en misverstand en woordenwisselingen van hoog-zielevoelen,

romans uit haar jonge-meisjes-tijd. In een eenvoudigen roman had zij,

die niet rustig en eenvoudig was, den eenvoud en rust van haar leven

gezocht. Maar zijne kwaliteiten voldeden haar niet. Vooral, nu, langer

in Indië, en verslagen wordende in den strijd met het land, dat hare

natuur niet sympathisch was, voldeed zijn rustige liefde van echtgenoot

haar niet.

Zij begon zich ongelukkig te voelen. Zij was te veelzijdig vrouw om

geheel haar geluk te kunnen vinden in haar kleine jongentje. Het vulde

wel, met zijne kleine zorgjes voor nu, en met de gedachten aan zijne

toekomst, een deel van haar leven. Zij had zelfs uitbedacht een geheele

theorie van opvoeding. Maar het vulde niet haar leven geheel. En een

heimwee naar Holland omving haar, een heimwee naar hare ouders, een

heimwee naar het mooie kunsthuis, waar men altijd ontmoette schilders,

schrijvers, toonkunstenaars—uitzondering van artistieke salon in

Holland, waar een oogenblik te samen kwamen de anders altijd in Holland

geïzoleerde kunstelementen.

Als een vage verre droom trok het vizioen haar voorbij, terwijl zij

hoorde naar de aankondigende donderingen der barstenszwoele lucht,

terwijl zij uitkeek naar den watervloed, die daarna neêrgoot. Hier had

zij niets. Hier voelde zij zich misplaatst. Hier had zij in haar clubje

van getrouwen, die zich om haar verzamelden, omdat zij vroolijk was,

niets van diepere sympathie, van inniger conversatie—dan alleen met Van

Helderen. En met hem wilde zij voorzichtig zijn, om hem geene illuzie’s

te geven.

Alleen Van Helderen. En zij dacht aan alle de andere menschen om haar

heen in Laboewangi. Zij dacht aan menschen, menschen van overal. En,

pessimistisch, in deze dagen, vond zij in allen het egoïste, het

eigen-ikkerige, en het minder beminnelijke, het opgesloten in

zichzelven; zij kon het zich nauwlijks uitdrukken, afgeleid door de

forsche watermacht van den regen. Maar zij vond in ieder bewuste en

onbewuste dingen van onbeminnelijkheid. Ook in hare getrouwen. Ook in

haar man. In mannen, jonge vrouwen, jonge meisjes, jongelui om haar

heen. Ieder was zijn eigen ik. In niemand was het harmonisch voor zich

en voor een ander. In die vond zij dit niet goed, in die dat hatelijk;

die en die veroordeelde zij geheel. Het was een kritiek, die haar

troosteloos en weemoedig maakte, want ze was tegen haar natuur in: zij

had gaarne lief. Ze leefde gaarne samen, spontaan, harmonisch met vele

anderen: oorspronkelijk was er in haar een liefde voor de menschen, een

liefde voor de menschheid. Groote kwesties wekten emotie in haar. Maar

al wat zij gevoelde vond geen weêrklank. Leêg en alleen bevond zij

zich, in een land, een stad, een omgeving, waar alles en alles—groote

dingen, kleine dingen—hinderde haar ziel, haar lichaam, haar karakter,

haar natuur. Haar man werkte. Haar kind ver-Indieschte al. Hare piano

was ontstemd.

Zij stond op, probeerde de piano, met lange gamma’s, die uitliepen in

den Feuerzauber van de Walküre. Maar de regen raasde sterker dan haar

muziek opzong. Toen zij weêr opstond, wanhopig van lusteloosheid, zag

zij Van Helderen staan.

—Je laat me schrikken, zeide zij.

—Mag ik blijven rijsttafelen? vroeg hij. Ik ben thuis alleen. Ida is

voor hare malaria naar Tosari en de kinderen zijn meê. Ze is gisteren

gegaan. Het is een dure historie. Hoe ik dit een maand vol moet houden,

weet ik niet.

—Laat de kinderen hier komen, als zij een paar dagen zijn boven

geweest....

—Is je dit geen last?

—Natuurlijk niet.... Ik zal het Ida schrijven....

—Het is heusch allerliefst van je.... Je zoû er mij zeker meê helpen.

Zij lachte mat.

—Ben je niet wel?

—Ik voel mij doodgaan, zeide zij.

—Hoe meen je?

—Ik voel mij iederen dag wat sterven.

—Waarom?

—Het is hier verschrikkelijk. Wij hebben naar de regens verlangd, en nu

ze er zijn, maken ze me dol. En—ik weet het niet—: ik hoû het hier niet

meer uit.

—Waar?

—In Indië. Ik heb mij geleerd om in dit land het goede, het mooie te

zien. Het was alles tevergeefs. Ik kan nu niet meer.

—Ga naar Holland, sprak hij zacht.

—Mijn ouders zouden me zeker gaarne terugzien. Voor mijn jongen zoû het

goed zijn, want iederen dag verleert hij meer en meer zijn Hollandsch,

dat ik zoo energiek begonnen was hem te leeren, en praat hij

Maleisch—of erger nog: sinjó’sch. Maar mijn man kan ik hier niet alleen

laten. Hij zoû niets hebben zonder mij. Tenminste—dat geloof ik—dat is

nog zoo iets als een illuzie. Misschien is het niet zoo.

—Maar als je ziek wordt....

—Ach.... ik weet het niet....

Er was eene ongewone doodmoêheid in geheel haar wezen.

—Misschien overdrijf je! begon hij opgewekt. Kom, misschien overdrijf

je. Wat is er, wat hindert je, wat maakt je zoo ongelukkig. Laten wij

eens een inventaris opmaken.

—Een inventaris van mijn ongelukken. Mijn tuin is een moeras. Drie

stoelen van mijn voorgalerij kraken uit-een. Witte mieren hebben mijn

mooie Japansche matten opgegeten. Een nieuwe zijden japon is,

onverklaarbaar, met vochtvlekken uitgeslagen. Een andere is, louter van

de warmte, geloof ik, vergaan tot losse draadjes. Daarbij verschillende

kleinere misères van dien aard. Om mij te troosten heb ik mij gestort

in den Feuerzauber. Mijn piano was valsch; ik geloof, dat er

kakkerlakken tusschen de snaren rondwandelen.

Hij lachte een beetje.

—Wij zijn idioot, hier, wij Westerlingen in dit land. Waarom brengen we

hier geheel den nasleep van onze dure beschaving, die het hier toch

niet uithoudt! Waarom wonen wij hier niet in een frisch bamboe-huisje,

slapen op een tiker [48], kleeden ons in een kaïn pandjang en chitsen

kabaai, met een slendang over den schouder, en een bloem in het haar.

Al jullie kultuur, waarmeê je rijk wilt worden,—dat is een Westersch

idee, dat mislukt op den duur. Al onze administratie—dat is vermoeiend

in de warmte. Waarom—als wij hier willen zijn—leven wij maar niet

eenvoudig en planten wij padi en leven wij van niets....

—Je praat als een vrouw, lachte hij een beetje.

—Het is mogelijk, zeide zij. Ik spreek zoo half uit aardigheid. Maar

dat ik hier voel, tegen mij in, tegen al mijne Westerschheid in, een

kracht, die mij tegenwerkt.... dat is zeker. Ik ben hier soms bang. Ik

voel mij hier altijd.... op het punt overweldigd te worden, ik weet

niet waardoor: door iets uit den grond, door een macht in de natuur,

door een geheim in de ziel van die zwarte menschen, die ik niet ken....

In de nachten vooral ben ik bang.

—Je bent nerveus, zeide hij teeder.

—Misschien, sprak zij mat terug, ziende, dat hij haar niet begreep, en

te moê het verder te verklaren. Laat ons over iets anders spreken. Die

tafeldans is toch vreemd.

—Ja, zeide hij.

—Verleden toen wij het deden met ons drieën—Ida, jij, en ik....

—Het was zeker heel vreemd.

—Herinner je je dien eersten keer? Addy de Luce.... dat schijnt nu toch

waar te zijn met mevrouw Van Oudijck... En de opstand... De tafel

voorspelde het toen.

—Zoû het niet, onbewust, onze suggestie zijn?

—Ik weet het niet. Maar te denken, dat wij allen eerlijk zijn, en dat

die tafel gaat tikken en met ons praat, volgens een alfabet.

—Ik zoû het toch niet dikwijls doen, Eva.

—Neen. Ik vind het onverklaarbaar. En toch verveelt het me al. Zoo went

een mensch aan het onbegrijpelijke.

—Alles is onbegrijpelijk....

—Ja.... en alles is banaal.

—Eva, zeide hij, zacht lachend verwijtend.

—Ik geef den strijd heelemaal op. Ik zal maar kijken naar den regen....

en schommelen.

—Vroeger zag je het mooie in mijn land.

—In jouw land? Dat je gaarne morgen zoû verlaten, om naar de Parijsche

Tentoonstelling te gaan.

—Ik heb nooit iets gezien.

—Je bent zoo nederig van daag.

—Ik ben treurig, om jou.

—O toe, wees het niet.

—Speel nog wat....

—Hier, drink dan je bittertje. Schenk je in. Ik zal spelen op mijn

valsche piano, die even harmonisch zal klinken met mijn ziel, ook in de

war....

Zij ging terug naar de middengalerij en speelde uit Parzifal. Hij,

voor, bleef zitten en luisterde. De regen raasde neêr. De tuin stond

blank. Een heftige donderslag scheen de wereld uit een te doen kraken.

De natuur was oppermachtig en in haar reuze-openbaring waren de twee

menschen in dit vochtige huis klein, was zijne liefde niets, hare

weemoed niets, en de mystieke muziek van de Graal was als een

kinderwijsje in den daverenden mystiek van dien donderslag, waarmeê het

noodlot zelve met goddelijke cymbalen scheen te varen over de in den

zondvloed verdronkene menschen.