Transcribed from the 1902 Ab Owen edition by David Price,
ccx074@pglaf.org
[Picture: Public domain cover]
[Picture: J. Ceiriog Hughes. Tynnwyd y darlun yn ei ardd yn Llandiloes,
yn 1867. [O’r “Oriel Gymreig.”]]
[Picture: Decorative graphic spelling Ceiriog]
* * * * *
[Picture: Decorative graphic]
* * * * *
LLANUWCHLLYN, AB OWEN.
1902.
* * * * *
ARGRAFFWYD I AB OWEN GAN MRI. HUGHES A’I FAB,
GWRECSAM.
* * * * *
Rhagymadrodd.
AR un o lethrau’r Berwyn y ganwyd ac y magwyd Ceiriog. Gadawodd ei
gartref anghysbell a mynyddig pan yn fachgen; a’i hiraeth am fynyddoedd a
bugeiliaid bro ei febyd, tra ym mŵg a thwrw Manceinion, roddodd fod i’w
gân pan ar ei thlysaf ac ar ei thyneraf.
Mab Richard a Phoebe Hughes, Pen y Bryn, Llanarmon Dyffryn Ceiriog, oedd
John Ceiriog Hughes. Ganwyd ef Medi 25ain, 1832. Aeth i’r ysgol yn Nant
y Glog, ger y llan. Yn lle aros gartref ym Mhen y Bryn i amaethu ac i
fugeila wedi gadael yr ysgol, trodd tua Chroesoswallt yn 1848, i swyddfa
argraffydd. Oddiyno, yn 1849, aeth i Fanceinion; ac yno y bu nes y daeth
ei enw yn adnabyddus trwy Gymru. Deffrowyd ei awen gan gapel, a
chyfarfod llenyddol, a chwmni rhai, fel Idris Vychan, oedd yn rhoddi pris
ar draddodiadau ac alawon Cymru.
Yn 1858 yr oedd yn adrodd rhannau o’i gân fuddugol,—“Myfanwy Fychan,”—yn
Eisteddfod Llangollen, am y mynydd a’i gartref. Yn 1860 cyhoeddwyd ei
“Oriau’r Hwyr;” daeth hwn ar unwaith yn un o’r llyfrau mwyaf poblogaidd
yng Nghymru. Yn 1861 priododd un o rianod gwlad Ceiriog. Yn 1862
cyhoeddwyd ei “Oriau’r Bore,” lle mae ei awen ar ei thlysaf ac ar ei
grymusaf. O hynny hyd ddiwedd ei oes, daliodd i ganu. Y mae dros chwe
chant o’i ganeuon wedi dod a llawenydd i galon miloedd o Gymry, ac ambell
un ddeigryn i lawer llygad.
Yn 1865, daeth Ceiriog yn orsaf feistr i Lanidloes. Aeth oddiyno i Dowyn
yn 1870, oddiyno i Drefeglwys yn 1871, ac oddiyno i Gaersws yn yr un
flwyddyu. Yno y bu farw, Ebrill 23ain, 1887. Treuliodd ei febyd, felly,
yn Nyffryn Ceiriog, rhan ganol ei oes ym Manceinion, a’r rhan olaf ym
mlaen Dyffryn yr Hafren.
Trwy’r blynyddoedd yr oedd tri pheth yn agos iawn at ei
galon,—llenyddiaeth Cymru, yr Eisteddfod, ac addysg Cymru. Yr oedd yn
hoff o Ddafydd ab Gwilym; yr oedd ganddo gariad greddfol at y naturiol
a’r cain. Yr oedd ei fryd ar ddiwygio’r Eisteddfod, ac ar ei gwneyd yn
allu cenhedlaethol. Hiraethai am ddadblygiad cyfundrefn addysg, ac
ymfalchiai yng Ngholeg Prifysgol Cymru. Un o wir feibion y mynyddoedd
oedd.
* * * * *
Wrth drefnu’r gyfrol hon, ceisiais ddewis darnau perffeithiaf Ceiriog,
gan adael allan bopeth lle na welir y bardd ar ei oreu. Y canlyniad ydyw
hyn,—dewiswn, er fy ngwaethaf, y dwys a’r tyner yn ei awen, ac nid y
digrif. I’r dwys y rhoddodd Ceiriog fwyaf o’i enaid, ac ymarllwysiad
teimlad ei oriau pruddaf yw ei ganeuon goreu.
Dymunwn ddiolch yn gynnes i’r Mri. Hughes am gyhoeddi y gyfrol hon imi.
Y mae ganddynt hwy hawl ar y rhan fwyaf o lawer o’r caneuon sydd yn y
gyfrol. Ni buaswn yn gofyn iddynt gyhoeddi y pigion hyn, oni buasai fy
mod yn gwybod y codir awydd ymysg llawer i brynnu y ddwy gyfrol brydferth
gyhoeddwyd yn ystod bywyd Ceiriog, a than ei ofal, ganddynt hwy.
Ceiriog, yn ddiameu, yw bardd telynegol mwyaf Cymru. Y mae ei
naturioldeb syml a’i gydymdemlad dwys wedi rhoi swyn anfarwol i’w gân.
Nid oes telyn yn yr un bywyd na chyffyrdda Ceiriog â rhai o’i thannau.
Tra aber yn rhedeg yn loew dros raian mân, a thra bo gwrid mwyn yn hanner
gyfaddef serch, ca’r galon ddynol fwynhad a nerth o ganeuon Ceiriog.
“Alun Mabon” yw ei gampwaith. Y mae miwsig hen alawon yn yr odlau; y mae
bywyd y bugail yma yn ei bryder a’i fwynder. Ynddo darlunia Ceiriog ei
fywyd ei hun, a bywyd pob mynyddwr.
“Ond bugeiliaid ereill sydd ar yr hen fynyddoedd hyn.” Nid teulu Ceiriog
sydd yn byw ym Mhen y Bryn yn awr. Ym mynwent Llanwnog, ger Caersws,
ymysg y bryniau hanesiol mud, y rhoddwyd y prydydd i huno. Ar groes ei
fedd y mae ysgrif syml, ac englyn o’i waith ei hun,—
ER