Ok monatoj pasis; sep monatoj post la eksplodo de la terura
mondmilito.
Malvarma posttagmezo, malagrable malseka, alproksimiĝis al peza,
malgaja vespero. Nebula krepusko surrampis la tombejon de la
vilaĝo Linkfield. Soleniga silento regis tie, interrompata nur de
susureto, kaŭzata de pezaj gutoj, falantaj sur velkintajn foliojn.
En ĉirkaŭbaro de granda, familia tombo staris altkreska viro en
profunda medito. Lia nekovrita kapo estis respektege klinita, kaj per
ambaŭ manoj li tenis belan girlandon el blankaj floroj.
La leganto jam rekonis en tiu enpensa figuro Leonardon. Li surhavis
_khakan_ uniformon de simpla soldato kun ruĝa kruco sur la manikoj.
Lia ĉapo pendis sur paliso de la feraĵa barilo. La lastaj dek ok
monatoj, precipe la lastaj ok, efikis sur li rimarkeblan ŝanĝon,
aspektigante lin pli maljuna, ol la paso de la tempo prirespondis.
Lia vizaĝo estis malgaja kaj serioza, tamen en liaj okuloj lumis
esperemo kaj celkonscio. Ĉi tiu kvieta angulo en la ombro de la
amata, malnova preĝejo estis nun por li la plej kara, la plej sankta
loko en la mondo. Li venis tiun vesperon por adiaŭi ĝin.
--Kiel strange estas,--li pensis,--ke mi troviĝas en militista
uniformo, preta foriri al la scenejo de la plej sanga, la plej
terura milito, kiun la mondo iam vidis; mi, kiu de miaj knabaj jaroj
malamadis la militon kaj ĉion, kio kaŭzas militon; mi, kiu jam
ankoraŭ multoble pli malamas ĝin, vidante, kian torentegon da
malamo kaj aliaj malbonaj pasioj ĝi povas malbari.
Sed li iris je la voko de suferantoj. Nun, kiam la nova fabrikejo
estis en laborordo, li ne povis pli longe kontraŭstari tiun
alvokon. Li elpensis aparaton por konstati la precizan lokon de
kuglo en la korpo de vunditoj kaj, ĉar multaj junaj militkuracistoj
trovis malfacilaĵojn en la uzado de la ilaro, li proponis al la
militministraro sian servon. Frumatene, la morgaŭan tagon, li
ekforiros al Francujo--ien, li ne sciis kien.
Sed ne sole tiuj pensoj okupis lin; aliaj venis al li en la koron;
pensoj, kiuj jam kelkafoje sin altrudis al li, kaj kontraŭ kiuj
li ĉiam honeste batalis: Ĉu li vere faris tutan sian eblon, por
plenumi la promeson, donitan al sia patro?
--Ĉu li ne restis tro longe en Usono?--Ĉu li antaŭe povus malhelpi
la trofruan morton de tiu bela homa floro, se li agus alimaniere, pli
kuraĝe? Tiuj demandoj prezentiĝis al li hodiaŭ ne en tre klara
formo; pliĝuste venis al li nur memoro pri ili kaj pri la respondoj,
kiujn li donis al si antaŭe. Denove li sentis, kaj nun kun serena
certeco, ke li konscience plenumis sian promeson. Certe ne povus esti
la volo de lia patro, ke li neniam forestu for de la vilaĝo aŭ de
Lorna; kaj nenio povus ŝanceli lian konvinkon, ke liaj vojaĝoj al
Rusujo kaj Ameriko estis providence aranĝitaj. Prosperis ja al li,
tiri la karan knabinon el granda danĝero--pli malbona ol la morto
mem--kiun sendube ŝia agonianta patrino antaŭvidis.--Lorna,--li
diris al si refoje,--iris en la ĉielan hejmon kun senmakula koro,
kaj estas en la ĉielejoj pli feliĉa kaj okupata per pli benoriĉa
laboro, ol ŝi trovus ĉi sube. Almenaŭ ŝia forpaso evitigis al
ŝi multajn ĉagrenojn kaj animkonfliktojn; la teruran streĉiĝon de
la nervoj, de kiu ĉiuj sentemaj personoj suferis de post la komenco
de la milito. Kelkafoje, pensante pri Lorna, li estis inklina preni
laŭlitere la diron de Salomono, kiu opiniis, ke:--"La mortintoj,
kiuj jam antaŭ longe mortis, estas pli feliĉaj, ol la vivantoj,
kiuj vivas ĝis nun."
La solaj aferoj, krom lia forta komerca okupateco, kiuj donis al li
distradon kaj konsolon, estis liaj literaturaj laboroj por Esperanto
kaj por plivastigo de pli pacamaj sentoj inter la nacioj. Meze
de tiom da akre konfliktantaj konceptoj pri la milito, pri ĝiaj
kaŭzoj kaj celoj; meze de tiom da liberigitaj pasioj kaj maljustaj
juĝoj, li penis fiksi la rigardon sur la pli vastaj kaj pli sanktaj
koncernoj de la homaro, kun fervora deziro, ke liaj propraj, nature
homaj sentoj estu en plena harmonio kun la volo de Dio, por ke li
povu senrezerve lasi la finajn decidojn en la manoj de saĝa kaj ama
Providenco.
Eĉ ne unu momenton ŝanceliĝis lia firma kredo je la fina triumfo
de la Esperanto-pacmovado, se nur ĝi inspiriĝos per la spirito de
Dia amo. Nun, pli ol iam antaŭe, li estis certa, ke la elstaranta
malsukceso de la multenombraj pacmovadoj estas atribuebla al la
fakto, ke ili pli-malpli lasis Diajn konsiderojn ekster siaj
kalkuloj.
Sur la vojo hejmen Leonardo renkontis sinjoron Vincent. La longa
vizaĝo de la altkreska, maldika viro estis serioza kun sulkoj sur
la frunto kaj ĉirkaŭ la buŝo, donantaj al li aspekton de nerve
malfortika homo, kies volforto rompiĝis de premegaj sortobatoj.
Kvankam li rigardis Leonardon kun korinklino, li ne povis malkaŝi
ioman malbonhumoron. Kiam, antaŭ kelke da semajnoj, lia kunfirmano
sciigis al li pri deziro proponi siajn servojn al la registaro, li
komence forte kontraŭstaris, rezonante, ke Leonardo povos pli bone
servi al la patrujo kiel fabrikanto kaj, eble, kiel elpensanto de
pluaj ĥirurgiaj aparatoj, ol kiel helpanto en milithospitalo. Sed li
bone sciis, ke senutile estas peni deklini lin de vojo de la devo,
kaj iom post iom li ĉesigis sian argumentadon. La ĉefa kaŭzo de la
kontraŭstaro de sinjoro Vincent ne estis manko de patrioteco, kiu,
efektive, trovis en lia kuntiriĝinta animo nur malvarman lokon, sed
timo. Kvankam Delfino Haverford faris sian eblon reakiri la konfidon
de la frato per sindonemo kaj malavareco, sinjoro Vincent ankoraŭ
sentis sin tre ĝenata kaj maltrankvila en ŝia kunesto. Li malamis
esti sola kun ŝi. Plue, li atendis baldaŭan revenon de Malkomo el
Skotlando, kie ĉi tiu pasigis kelke da monatojn kun parenco, kaj li
bone sciis, ke en liaj obstinemaj aŭ melankoliaj humoroj Leonardo
estas la sola persono, kiu povas efike trakti la malfeliĉan junulon.
Sinjoro Vincent ekparolis, haltigante Leonardon:
--Venu domen, Leonardo, kaj trinku kun mi tason da teo. Ĵus alvenis
granda pakaĵo el Parizo. Sinjorino Harding sendis belegan girlandon
kun la peto ĝin meti morgaŭ sur la tombon de Lorna. Morgaŭ estos
ŝia naskotago.
--Mi ne forgesis tion. La blankaj lilioj kaj konvaloj, kiujn mi
kreskigis en mia varmejo, estis destinitaj por girlando por ŝia
naskotago. Mi ĵus metis ĝin sur la tombon.--Survoje al la domo de
sinjoro Vincent Leonardo diris enpense:--Memori tiun tagon, estas
bela montro de la bonkoreco de sinjorino Harding.
--Aj! Nobla virino ŝi estas, Leonardo, nobla nobelino. Sed strange
estas, ke jam de ses monatoj ŝi kaŝas sin for de ĉiuj amikoj kaj
konatoj. Ŝia mallonga letereto enhavas nenian adreson. Kial? mi
demandas al mi.--Post momento li diris plue kun maldolĉa ĝemo:--Ŝi
estus por Lorna altvalora, patrina amikino. Tiom ŝi favoris ŝin, ke
per sia socia pozicio kaj per sia riĉeco ŝi povus certigi al ŝi
brilan estontecon. Tia knabino, kia Lorna, sub lerta zorganteco de
sinjorino Harding havus la mondon ĉe siaj piedoj. Turmenta penso!
Leonardo aŭskultis tiujn sentaktajn vortojn kun doloranta koro.
Silente li iris ĉe la flanko de la neplibonigebla egoisto,
meditante. Li eksentis senŝarĝiĝon ĉe la penso, ke li, almenaŭ
dum kelka tempo, liberiĝos de laborado kun sia kunfirmano. Plivole
li serĉus por ĉiam, malproksime inter nekonatoj, novan kampon de
agado. Tamen multaj sentimentalaj pensoj forte ligis lin al tiu kara,
ĉarma loko.
* * * * *
Fraŭlino Haverford promesis al Leonardo sendi sian kaleŝon frue, la
sekvintan matenon, por veturigi lin al la stacio. Apenaŭ tagiĝis.
La matena aero estis tranĉa, kiam la veturilo haltis antaŭ la
ĝardena pordo de lia domo.
Ame adiaŭinte Anjon, kiu sentis trograndan timon pri la danĝeroj,
al kiuj li sin elmetos, Leonardo aliris la veturilon. Kun surprizo
li trovis en ĝi Delfinon Haverford. Kore premante ŝian manon, li
diris:
--Ho, fraŭlino Haverford, kiel bonkore estas akompani min tiel frue
kaj en tia malagrabla vetero! Anjo ankaŭ volis veni, sed pro ŝia
malvarmumo mi konsilis al ŝi ne fari tion. Kompatinda virino, ŝi
senbezone forte maltrankviliĝas.
Dum Leonardo sidiĝis kontraŭ ŝi kaj demetis kelke da pakaĵetoj
sur la sidejon, fraŭlino Haverford rigardis lin kun kortuŝa
amsento, preskaŭ kun respektego. En ŝiaj malgajaj okuloj lumis
delikata emocio. Ia konato, kiu ne vidis ŝin en la daŭro de la
lastaj ok monatoj, miregus pri la granda ŝanĝo, surveninta ŝian
eksteraĵon. Ŝiaj haroj estis preskaŭ blankaj, kaj ŝiaj trajtoj
montris ĉarman mildecon, humilecon kaj pensemecon, kiuj igis ŝin
preskaŭ nerekonebla.
--Mi malĝojas, ke vi foriras,--ŝi respondis simple,--kaj mi volis
adiaŭi vin la lasta ĉe la vagonaro. Dio scias, kiam mi revidos vin.
Estu tre singarda; kaj Dio ŝirmu vin.
--Mi dankas vin, fraŭlino Haverford,--Leonardo diris kortuŝite
kaj penante gajigi ŝin per rideto,--sed mi ne elmetiĝos al tiaj
danĝeroj, kiel vi kaj Anjo prezentas al vi.
--Ne diru tion, sinjoro Marston; prizorgi vunditojn ĝuste malantaŭ
la paflinio aŭ en la tranĉeoj, estas tre danĝera afero.
La voĉo de la virino plivarmiĝis, kaj ŝiaj lipoj ektremetis:
--Ni akre sentos vian foreston,--ŝi diris plue,--vi ja fariĝis por
ni _tia_ necesaĵo. Kaj kiomege mi ŝuldas al vi.
--Kiom da fojoj vi jam promesis al mi ne plu paroli pri
tio!--respondis Leonardo.--Nemultaj homoj povus subpremi plezuran
senton ĉe la penso, ke kelkaj amikoj tiom bedaŭras ilian foreston;
kaj mi devas konfesi min iomete kulpa pri tia egoismo.
Fraŭlino Haverford penis rideti, sed ŝia koro estis tro premata.
Iom poste ŝi demandis subite, kvazaŭ la demando formas parton de
vico da sinsekvantaj pensoj:
--Kompreneble vi adiaŭe vizitis la tombon, ĉu ne?
--Jes, hieraŭ vespere.
--Hodiaŭ estas ŝia naskotago.
--Jes.
--Mi ŝteliros tien en la vespera krepusko, kiam mi estas certa, ke
mi renkontos neniun--por plori. Ho, la hodiaŭa tago estas por mi
malgaja tago.--La virino eksilentis, por venki sian korpremon. Post
momento ŝi parolis plue kun kortuŝa, sed sensukcesa peno forskui
la ŝin regantan malgajecon:--Sed mi ne venis por malgajigi al vi la
foriron; mi venis por iom gajigi vin. Ne tro ĉagreniĝu pro ŝi,
sinjoro Marston. Vi ja estas ankoraŭ juna, kaj la tempo resanigas
ĉiujn vundojn.
Plua surprizo atendis Leonardon ĉe la stacidomo. Kelkdekoj
da geamikoj, dungitoj el la oficejo, el la fabrikejo, kaj el
la farmbieno, kiun lia patro antaŭe administris, krom aliaj
vilaĝanoj, jam venis por, ankoraŭ unu fojon, adiaŭi lin. Iliaj
adiaŭkrioj estis tre koraj, kaj Leonardo profunde kortuŝiĝis de
tiom da bonkoreco kaj sidiĝis en la kupeo kun sento de miro pri
la multaj montroj de korinklino, kiujn li vidis. Kiam la lastaj,
tiel bonekonataj partoj de la hejma pejzaĝo malaperis el lia vido,
li sentis, ke, malgraŭ ĉio, la vilaĝo kun siaj loĝantoj, kun
siaj koncernoj kaj interrilatoj kaj kun siaj dolĉaj kaj maldolĉaj
memoroj estas por li pli kara, ol li supozis.
* * * * *
Pasis ankoraŭ kelke da monatoj. La terura mondmilito daŭre
furiozis, kaj blindigaj pasioj malproksimigis pli kaj pli ĉian
eblecon de baldaŭa paco. Tamen ĉie milionoj da mildaj, premataj
koroj, al kiuj tiu sensenca elverŝado de sango kaŭzis grandan
mizeron, sopiris al paco. Aliaj, kompare tre malmultaj, rigardante
pli profunden en la verajn kaŭzojn de la konflikto, preĝis ne por
nura ĉeso de la batalado, sed por granda, spirita reviviĝo en
ĉiuj landoj kaj por alkonformiĝo al la saĝaj instruoj de la milda
Nazaretano.
Leonardo laboris en kelkaj milithospitaloj en Flandrujo kaj Francujo
kun granda sed senparada sindonemo, funkciigante siajn novajn
aparatojn aŭ alportante vunditojn el tranĉeoj kaj senŝirmaj
batalkampoj. En la komenco lia seriozeco kaj ioma sindetenemo kaj
ne malpli lia malinklino abomeni ĉion rilatantan al la malamikoj
malfavoratigis lin ĉe multaj el liaj kunuloj kaj superuloj. Lia
pasia pacamo kaj lia firma kredo je ebleco de honora paco, bazita sur
reciproka estimo kaj kristana fratamo, estis malĝuste komprenataj
kaj maljuste juĝataj. En tia ekscita tempo, meze de fortaj pasioj,
noblaj kaj malnoblaj, kiam la homoj turnis la vizaĝon kiel silikaĵo
al la akiro de venko, ŝajne ne troviĝis loko por revemaj idealistoj
aŭ utopiuloj. Sed iom post iom tiuj antaŭjuĝoj malaperis, kaj li
akiris la korinklinon kaj altan estimon de ĉiuj kunuloj per sia
elstaranta sindonemo, sia ĉiama bonkoreco kaj sia sentima kuraĝo en
la plej danĝeraj situacioj.
Unu tagon Leonardo ricevis ordonon tuj iri aŭtomobile al hospitalo
en Epinal kune kun du francaj armeaj kuracistoj. Unu el la
kuracistoj, la pli juna, estis Esperantisto. La alia, kiu, antaŭ la
milito, estis inklina entrepreni la studon de la internacia lingvo,
precipe pro profesiaj celoj, nun forlasis tiun intencon. Li opiniis,
ke la Esperantista movado ricevis tro fortan puŝon malantaŭen per
la milito por plenumi, en la daŭro de tre multaj jaroj, la gravan
mision, kiun ĝiaj adeptoj laŭdire faris la celo de sia vivo.
Ĉi tiu demando formis la temon de vigla diskuto dum parto de la
aŭtomobila veturo.
--Jes, jes, sinjoro Marston,--diris la pliaĝa oficiro ĝentile,
levante blanke gantitan manon, kvazaŭ petante pardonon,--teorie viaj
maksimoj estas tre bonaj, sed, malfeliĉe, ĉi tiu milito montras la
neeblecon praktiki ilin.
Leonardo tuj rediris:
--Se maksimoj estas ĝustaj, ilia praktiko ne devus esti neebla,
kondiĉe, ke ne mankas la volo...
--Ha!--vive ekkriis la sama oficiro kun tono de facila triumfo, kaj
petole ekrigardante la pli junan kuraciston.--Sendube vi estas prava.
Ĝuste tiun punkton mi jam pridiskutis kun mia kolego kaj du aŭ tri
aliaj Esperantistoj. "Kondiĉe, ke" ... jen la malfacilaĵo! Ja,
kondiĉe, ke ne mankas volo, kuraĝo, sincereco...
--kaj amo,--aldiris Leonardo.
--kaj amo, se vi volas; ĉar la amo ampleksas ja ĉiujn virtojn.
Unu momenton, sinjoro kolego,--li diris al la juna kuracisto, kiu
volis ekparoli kaj, kiu aspektis iom embarasata,--mi kredas, ke
vi kaj kelkaj aliaj Esperantistoj en nun militantaj landoj restas
fidelaj al viaj laŭte proklamitaj pacprincipoj. Sed multaj, kiuj
fanfaronadis pri universala frateco kaj kantadis ĝis raŭkeco "La
Espero" kaj similajn himnojn, nun troviĝas inter la plej fervoraj
batalantoj. Ne decas enŝrankigi dum la milito siajn tiel laŭte
prikantitajn, kontraŭmilitajn principojn, por poste elpreni ilin kaj
rekomenci la kantadon. Oni devas indulgi vulgarulojn, se ili perdas
fidon al la ebleco de universala frateco. Mi persone konas francajn
Esperantistojn kaj aŭdis pri aliaj en landoj nun implikitaj en la
milito, kiujn la ondego de patriotismo perforte forportis kun ĉiuj
aliaj belaj maksimoj pri universala fratamo, tute,--kun signifoplena,
forbalaa mangesto.--Aj! kaj kelkaj el ili okupis altan lokon en la
konsilantejoj de la Esperantista movado.
La pli juna kuracisto vive ekparolis:
--Vi troigas, sinjoro kolego, vi troigas. Tamen mi asertadas, ke
patrioteco estas unu el la plej sanktaj sentoj en la homa koro. Ĉu
ne vere, sinjoro Marston?
--Sendube, doktoro Souchay,--respondis Leonardo enpense,--vera
patrioteco estas tre nobla karaktertrajto; sed falsa patriotismo
estas danĝera afero kaj treege malutila por la homaro. Multege
da krimoj fariĝis en ĝia nomo, same kiel en la nomo de religio.
Veraj patriotoj estas tiel maloftaj, kiel veraj sanktuloj. Ĝustaj
konceptoj pri patriotismo baldaŭ forigus la kaŭzojn de militoj.
La du kuracistoj mire rigardis la penseman vizaĝon de la parolanto.
Doktoro Souchay demandis lin:
--Kio do estas via difino pri patriotismo, sinjoro Marston?
Post momento Leonardo respondis:
--Mi konceptas veran patriotismon jene: "Forta deziro, ke la lando de
ies naskiĝo aŭ elekto plenumu en la internacia ekonomio tiun lokon,
kiun, pro la bono de la tuta homaro, Dia providenco al ĝi difinis."
--Hm! iom tro alte altruisma koncepto por la nuntempa humoro de
Eŭropo, mi timas,--rediris doktoro Flambert, la maljuna kuracisto.
--Sed pripensinda,--diris doktoro Souchay.
Penseme ekskuante la kapon, doktoro Flambert opiniis:
--La mondo estas tro egoista por alpreni tiun difinon; kaj kun ĉiam
kreskanta materialismo, mi vidas nenian esperon, ke ĝi fariĝos
malpli egoista.
--Ne malesperu,--diris Leonardo;--vero ja estas, ke, ĝis la koro de
la homaro ŝanĝiĝos, oni daŭre sin apogos al kruda, besta forto.
La homaro bezonas pli da amo kaj malpli da malamo; pli da internacia
altruismo kaj malpli da nacia egoismo. Sed, ĉar Dio ekzistas, amo
fine nepre venkos.
La diskuto interrompiĝis. La aŭtomobilo subite malrapidiĝis kaj,
momenton poste, haltis. La tri sinjoroj antaŭe ne rimarkis, ke ili
atingis la finon de regimento de franca infanterio, marŝanta en la
sama direkto. Tumulto reganta inter la soldataro, laŭtaj ordonoj de
oficiroj pri tuja pretiĝo kaj rapida diskuro, kaj multaj ĉielen
direktitaj rigardoj tuj sciigis al la okupantoj de la aŭtomobilo, ke
aro de malamikaj aeroplanoj alproksimiĝas. Post kelke da momentoj
oni jam povis distingi la "_Taŭbe_" tipon de la birdegoj, el
kiuj kvar, flugante en preskaŭ rekta linio, aspektis kvazaŭ
ili vetflugas por semi morton kaj detruon sur la serpentumantan
strion da malamikaj soldatoj. Du pluaj flugmaŝinoj sekvis en kelka
malproksimeco post la unuaj.
--Kion ni faru?--demandis la aŭtomobilisto al doktoro Flambert.
--Restu!--severe respondis la aldemandito.--Ĉi tie troviĝos laboro
por ni post kelkaj momentoj.
Li estis prava. Pli kaj pli proksimen venis la ses aeroplanoj; kaj
pli kaj pli laŭte aŭdiĝis la bruo de la motoroj. Tuj kiam ili
troviĝis super la ekstremaĵo de la rapide disiĝanta korpuso, la
bomboj komencis fali. Subite aŭdiĝis el la kontraŭa flanko bruo
de aliaj aeroplanoj, kaj post momento aperis du, tri, kvar francaj
aerveturiloj de iom pli granda tipo, ol la germanaj, altflugante kun
nukrompa rapideco.
La malamikaj aviadistoj tuj faris rondoflugon, rapide ĵetante siajn
bombojn. Leonardo kaj la du kuracistoj, rapide elpreninte valizetojn
kun urĝebezonaĵoj, jam elsaltis el la veturilo por provizore
bandaĝi kelkajn vunditojn. Malgraŭ la danĝero kaj la surdiga
bruo de la eksplodantaj bomboj, multaj soldatoj haltis kaj preskaŭ
senspire suprenrigardis por observi la komenciĝantan aerbatalon.
Kun miriga maltimo kaj granda furiozo la francaj aviadistoj atakis
la "_Taŭbojn_". Pafoj interŝanĝiĝis, kaj frakasado de flugiloj
aŭdiĝis. Nova, terura spektaklo sin prezentis: ambaŭflanke lertaj,
rapidaj turniĝoj; ruzaj, maltimaj penoj sin loki super la malamikaj
aerbataliloj. La furiozeco de la reciprokaj atakoj, la rapideco de la
movoj kaj la minacantaj, teruraj riskoj tenis multajn alrigardantojn
ensorĉitaj.
Leonardo ne vidis la finon de la batalo; nur kelke da semajnoj poste
li sciiĝis, ke tri germanaj aeroplanoj kaj du francaj kun siaj
aviadistoj pereis. La ceteraj "_Taŭboj_" forflugis. La venko do
apartenis al la pli grandaj kaj pli bone ekipitaj aviadiloj. Leonardo
ĵus alkuris al mortevundita oficiro, kaj sin klinis super li por
haltigi elfluon de sango, kiam okazis tre proksime de li terura
eksplodo, ekbrilo, surŝuto de frakasitaĵoj--kaj nenion plu li
konsciis.
* * * * *
Malrapide Leonardo malfermis la okulojn kaj duonkonscie
ĉirkaŭrigardis, penante kompreni, kie li estas. Lia rigardo reveme
vagis de belege ornamita plafono al kontraŭa, blanka muro kaj de
tie al neĝeblanka litkovrilo kaj bukedo da belaj floroj en kristala
vazo, staranta sur apuda tableto. Ĉirkaŭ li estis duonlume kaj
silente. Post kelke da minutoj aŭdiĝis el kelka malproksimeco
murmuretado, mallaŭta interparolado de mildaj, virinaj voĉoj.
Plaĉaj memoroj reve flugis al li en la pensojn: Li estis ree en
Svislando. Duonluno ĵetis arĝentan lumon sur rave belan valon. Ĉie
regis silento, kiun pligrandigis pli ol rompis plaŭda murmureto
de rivereto. La aero estis dolĉa kaj plena de bonodoro de floroj,
kaj en lian animon penetris mirinde pacaj, feliĉaj sentoj. Ĉe
lia flanko promenis, sur mola herbo, sinjorino Harding. Ŝi estis
vestita per nigra, silka vesto, same kiel antaŭ du jaroj, kiam
ŝi venis serĉi lin sur la teraso de la pensiono "Valpaco". Sur
ŝia surbrustaĵo pendis bela, kvinpinta stelo, ruĝe glazurita, en
kies mezo brilis diamanta litero "A". Ŝi aspektis reĝineca kaj
bela. Ial li ne kuraĝis alparoli ŝin. Kvankam lia brako preskaŭ
tuŝis ŝian manikon, ŝajnis al li, ke io, kion li ne povis difini,
kvazaŭ golfe disigis ilin. La sento de diseco kaŭzis al li grandan
bedaŭron. Tiam, iom post iom, li imagis, ke tio, kio iras ĉe lia
flanko, estas nur la animo de la virino. La aperaĵo iĝis pli kaj
pli etera, pli kaj pli luma kaj bela. Li sentis, ke inter lia animo
kaj ŝia animo ekzistas, kiel ĉiam ekzistis, mistera parenceco, kaj
ke ambaŭ animoj sopiras al unuiĝo. Subite li vidis ĉe la alia
flanko de sinjorino Harding blankevestitan figuron, anĝelosimilan.
Atente, sed senmire li rigardis ĝin kaj rekonis Lornan. Ju pli longe
li rigardis, des pli bela ŝi fariĝis. Ŝiaj oraj haroj pendis je
lumaj bukloj sur la ŝultroj. Ŝi surhavis belan veston, similan al
la vestaĵo, kiun ŝi portis, kiam li vidis ŝin en Padmoor, sed pli
belan, pli luman, preskaŭ diafanan. Mirinda, mistera lumeto elradiis
el ŝia tuta estaĵo.--Kiel supertere bela ŝi estas!
Neniu parolis vorton. De tempo al tempo Lorna dolĉe alridetis al
ili, unue al li kaj poste al sinjorino Harding. Ŝi aspektis tre
kontenta, supernature feliĉa. Iom post iom la blanka figuro iĝis
pli etera kaj post kelke da momentoj malaperis.
Leonardo turnis la kapon, por sekvi per la rigardo la malklariĝantan
aperaĵon kaj, farante tion en realeco, li dolorigis al si la
vunditan nukon. Ĝemo eliĝis el lia brusto, kaj li vekiĝis.
La unua objekto, kiun li vidis, estis la vizaĝo de virino, klinita
super li. Ŝiaj okuloj estis plenaj de amo kaj kompato.
--Sinjorino Harding?!--li diris mallaŭte.
Ekkonsciiĝante, li ne miris tiom pro tio, ke li vidas ŝin tie, kiom
pro tio, ke li vidas ŝin en flegistina vesto. Ankoraŭ iom sub la
influo de la sonĝo, li reve rigardis kun ĝoja emocio en la amzorgan
vizaĝon de la amikino.
--Jes, mi nun zorgas pri vi,--ŝi respondis milde, forigante per sia
mola, blanka mano ĝenan harbuklon de sur lia frunto.--Ĉu vi sentas
doloron?
--Ne; ne grandajn dolorojn en la nuna momento. Ĉu multaj mortiĝis
per la aeratako?
--Jes, dek du.
--Ĉu multaj vundiĝis?
--Jes, ĉirkaŭ tridek.
--Grave?
--Jes, kelkaj.
Leonardo silentis momenton kaj poste demandis per tono, enhavanta
mildan riproĉon:
--Kial vi ne sciigis al iu, ke vi estas ĉi tie?
La demando videble iom embarasis sinjorinon Harding, dum la varma
tono, per kiu ĝi estis farita, igis ŝian koron bati pli rapide. Kun
feliĉa rideto, ŝi respondis:
--Vi parolas tro multe por viaj fortoj. Ĉi tiu demando ne estas
urĝa. Pli urĝas havigi al vi manĝeton.
La farto de Leonardo rapide pliboniĝis, dank', al forta, sana korpo
kaj modera vivado. Unu tagon flegistino alkondukis el alia fako
francan koleginon, sur kies surbrustaĵo li vidis verdan stelon.
Sidiĝinte ĉe lia flanko la verdstelulino ekparolis Esperante kun
plaĉa rideto:
--Mi aŭdis de sinjorino Harding, ke ni havas ĉi tie bonekonatan
Esperantiston, kaj mi petis de ŝi permeson viziti vin.
--Vi estas tre afabla, fratino, dankon.
Farinte kelkajn ĝentilajn demandojn pri la farto de Leonardo, la
francino amuzis lin per gaja babilado. Ŝi sciigis al li, ke jam
multajn Esperantistojn oni akceptis en tiu hospitalo, kaj ke ŝi nun
flegas en sia fako germanan samideanon, kiu troviĝas en improvizita
konstruaĵo en la parko.--Sinjorino Harding,--ŝi diris,--vere
bonkora animo, ĉiam estas aparte afabla por Esperantistoj el ĉiuj
landoj, sed,--ŝi aldonis kun petola rideto,--laŭ onidiro, vi estas
tre aparta favorato ŝia.
--Efektive?--rediris Leonardo trankvile, kun feliĉa rideto,--nu, ni
ja estas malnovaj amikoj.
--Ho! kiel maltrankvila ŝi estis pro vi, precipe ĉe via alveno,
kiam via vivo pendis de fadeno!
En la koron de Leonardo verŝiĝis ondo da varmaj sentoj, kies
efekto, supozeble kaŭze de lia korpa malforteco, sin montris sur lia
vizaĝo, pli ol tio estis kutima ĉe li.
La flegistino babilis plue:
--Neniu, kiu eniras ŝian hospitalon, adiaŭas ĝin, ne sentante
profundan dankon kaj ŝaton pro ŝia princa malavareco kaj ŝia
granda bonkoreco. Ŝi estas aminda, nobla virino, kaj, kiel
Esperantistino, mi estas fiera pri ŝi.
--Ĉu sinjorino Harding proprakoste subtenas ĉi tiun
milithospitalon?--demandis Leonardo.
--_Mon Dieu!_ Ĉu vi ne sciis tion?--ekkriis la francino.--Jen, mi
devus ne lasi tion elgliti; tamen, negrave. Jes, oni diras ke ŝi
aĉetis ĉi tiun belan kampodomegon, forlasitan de ĝia ruinigita
posedanto, konstruigis du aldonajn fakojn en la parko kaj per sia
propra mono ekipis ilin kaj nun pagas ĉiujn elspezojn. Antaŭ
du semajnoj venis generalo De Blinval kun sia stabo, ŝajne, por
oficiale inspekti la hospitalon, sed efektive por danki al sinjorino
Harding por ŝiaj bonegaj servoj. Ili traktis ŝin kiel dukinon.
Nenia mirindaĵo! Kaj, tamen, ŝi laboregas, kvazaŭ la bonstato de
la tuta homaro dependas de ŝi.
Tiel babilis la flegistino, kiu, kiel vera Esperantistino, pritraktis
favoratajn temojn kun granda entuziasmo. Unu el la deĵorantaj
flegistinoj faris al ŝi nun avertan signon el la fundo de la longa
ĉambro. Tuj ŝi haltigis sian babiladon kaj, ekrigardinte sian
horloĝeton, diris:
--Mi timas, ke mi lacigas vin, sinjoro Marston. Cetere, sinjorino
Harding ordonis al mi ne resti pli ol unu kvaronhoron.
Leonardo dankis al la samideanino pro ŝia vizito kaj petis ŝin
reveni.
* * * * *
Unu sunbrilan posttagmezon en la monato septembro, Leonardo sidis
ĉe fenestro, reve elrigardante sur belan kaj bone prizorgitan
ĝardenon antaŭ la fasado de la domego. Liaj okuloj ripozis nevigle,
jen sur la aŭtunaj florbedoj, jen sur eleganta pordego kaj barilo,
arte faritaj el forĝita fero, kaj jen, pli malproksime, sur bela
ondoforma kaj arboriĉa pejzaĝo. Sed liaj pensoj tre ofte estis
aliloke. La dekstra brako pendis en blua silka skarpo, el kiu
bandaĝita mano elstaris. Per la alia mano, kuŝanta sur genuo, li
tenis ĵus alvenintan leteron de fraŭlino Haverford. Li levis la
leteron, kaj denove legis kelkajn el la lastaj frazoj:
"Mi dankas vin pro via admono kaj zorge konservos ĝin en mia koro.
Sed furioze mi devis batali kontraŭ malamemo al niaj malamikoj,
kiu volis regi min. Ĉu ili ne preskaŭ rabis al mi vin, al kiu mi
ŝuldas multe pli, ol la vivon mem? Viaj noblaj vortoj eble savis
min el danĝero, denove enprofundiĝi en la animan abismon, el kiu vi
tiris min. Mi tremas ĉe la penso. Vi estas prava; la amo venkos la
mondon, kaj la malamo ankoraŭ pliprofunden ĝin enmizerigus.... Nur
unu kordeziron mi nun havas, nome, vidi vin feliĉa kun bona virino,
inda vin. Sed ne multaj tiaj troviĝas.... Mi dankas Dion, ke fine,
post laciga atendado, mi estas nun sufiĉe sana por pripensi vojaĝon
al vi. Ĝis revido do post nemultaj tagoj!"
En la pensoj Leonardo jam vidis la antaŭtempe blankiĝintan virinon
alveni ĉe la pordego kaj antaŭĝuis la ĝojon ŝin revidi. Ŝia
kortuŝa dankeco kaj ŝia amo estis por li riĉa kompenso por ĉio,
kion li faris por ŝi.
Facila tuŝo sur la ŝultro vekis lin el lia revo. Antaŭ li staris
sinjorino Harding, vestita per promena vesto.
--Mi venis por veturigi vin aŭtomobile,--ŝi diris.--Mallonga veturo
tra la milda aero ne povas malutili al vi. Vi devas plifortiĝi,
prepare al la vizito de fraŭlino Haverford.
--Vi do scias, ke ŝi venos?--mire demandis Leonardo.
--Jes, mi ricevis leteron de ŝi, samtempe kun vi. Kiom zorgoplena
ŝi estas pro vi!
Sinjorino Harding mem direktis la aŭtomobilon. Dum kelka tempo ne
multaj vortoj paroliĝis inter la du homoj. Leonardo sin fordonis
al la ĝuo de la bela pejzaĝo kaj de la viviga aero. Li sentis
novan, dolĉan vivoĝojon kaj novan esperon plenigantajn lian koron.
Ekrigardante la vizaĝon de la virino ĉe sia flanko por vidi, ĉu
similaj sentoj ankaŭ regas ŝin, li rimarkis en ĝi--ŝajnis al
li--ne nur ardan feliĉon, kiu sendube lumis en ŝiaj okuloj, sed
ankaŭ ioman ĝenatecon. Por ke iaj ĝenaj pensoj ne difektu la
serenecon de la ekskurso, li tuj ekparolis:
--Dum la lastaj tagoj mia kapo forte okupiĝis de pensoj pri nia
malsukceso malhelpi la eksplodon de la milito kaj de pensoj pri la
estonteco de nia Esperantista movado.
--Mi ne dubis pri tio,--vive interrompis lin sinjorino
Harding,--rigardante lin zorgoplene,--efektive vi tro multe pensadis.
Vi bezonas korpan kaj animan ripozon.
Preskaŭ ne atentante la vortojn de la amikino, Leonardo parolis
plue, penseme:
--Ni Esperantistoj devas esti misiistoj en la plej ampleksa senco
de la vorto. Misiista entuziasmo naskiĝas de eltrovo de io nova,
superege bona, granda. Ni devas eltrovi, ke Dio estas en nia movado.
Nia misio estas, prediki tiun eltrovon al niaj samideanoj en la
mondo, persiste, entuziasmoplene, kiel novan, gravegan efektivaĵon.
Sed necesiĝas pli vasta, ampleksa misio, kiun ni ankaŭ devas
partopreni, kaj en kiu ni pro nia Esperantista elvido povas havi
tre gravan rolon. La eklezioj, centoj da pacosocietoj, internaciaj
kongresoj ĉiaspecaj, kaj Hago-konferencoj elstare malsukcesis
malhelpi la eksplodon de preskaŭ tutmonda militego. Evidente estas,
ke nia kompreno pri interhomaj rilatoj, nia tuta spirita sintenado
estis neĝustaj. Nova spirito devas regi ĉiujn niajn movadojn.
Renaskiĝo de Kristanismo estas bezona, por venki la mondon por
justeco, kaj renaskiĝo de Esperantismo kun nova konscio pri Dia
kunlaborado. En la mondon efektive devas veni nova sento, sed
ĝi devas esti sento en harmonio kun la sento de Dio. Konveneco,
konsilindeco kaj nure homaj konsideroj blindigis nin; kaj pretendema
pseŭdoscienca materialismo fine alvenigis nin en abismon. Nova
sento!
En la okuloj de sinjorino Harding ardis entuziasmo kaj ĝojo, kaj
varma ruĝo kovris ŝiajn vangojn.
--Similaj pensoj,--ŝi diris,--jam pli ol unu fojon okupis min; sed
ankaŭ aliaj.
--Kiaj?
Sinjorino Harding ne tuj respondis. Ŝi direktis la aŭtomobilon
en flankan vojon kaj post kelke da momentoj haltigis ĝin apud
vojokurbiĝo. De tiu loko etendiĝis tre bela vidaĵo antaŭ la
okuloj de la du veturantoj. En la mezo de iom vasta, verdoriĉa valo
staris bela kampodomo pentrinde ĉirkaŭita de ĝardeno, aspektanta
kiel kolora desegnaĵo. Apud ĝi vidiĝis kelke da dometoj kaj
farmkonstruaĵoj kaj, pli malproksime, aro da virinoj kaj infanoj,
laborantaj en kampoj. La vidaĵo sin prezentanta en loko atingebla,
de tempo al tempo, de la bruo de kanonoj estis eksterordinare paca,
kaj la du homoj ŝajne estis, en la daŭro de kelke da momentoj,
ensorĉitaj de la plaĉa kontrasto. Ankoraŭ ĉirkaŭrigardante,
Leonardo ree demandis:
--Nu, kiaj aliaj pensoj do okupis vin?
La manoj de la virino, tenantaj la direktilon, iom tremetis.
Trankviliginte sian mienon, ŝi respondis:
--Mi ofte pripensis la nunajn sociajn interrilatojn, kaj ĉiam kun
honta sento. Neniam antaŭe mi tiel klare komprenis, kiom maljustaj
ili estas. La milito, mi esperas, sufiĉe alĝustigos la rilatojn
inter la diversaj klasoj. Alĝustigo estas jam delonge posttempa.
Mi malĝojas, pripensante, kiom memama estis ĝis nun mia vivo.
Ni luis, ekzemple--mi hontas diri je kioma luprezo--por unu jaro
la ĉarman domegon "Elmcroft" kun ĝiaj vastaj teraĵoj. Ofte mi
staris sur la balkono de mia buduaro, sur la unua etaĝo, ĉarmite
de la vasta etendaĵo da herbejoj, neampleksebla de la okulo, kaj
ensorĉite de la silenta trankvileco de la vidaĵo. Nun mi vidas en
tiu raviteco multe da blinda egoismo. Centoj kaj centoj da hektaroj
tie, kaj multaj miloj da aliaj en la lando, tiel restas neutiligataj,
fortenataj for de la homoj, kiuj ilin forte bezonas. Forteno de la
lando for de la uzado de la komunumo estigis en nia prifanfaronata
civilizacio inferon, kiun la simplanimaj sovaĝuloj ne povas al
si prezenti. Unu el la idealoj, kiujn ni celas, estas nacia kaj
internacia frateco, sed la privilegioj, kiujn ni pretendas, naskite
de egoismo, nature naskas egoismon, malamikan al frateco. Ĉu en
la nunaj kondiĉoj la popolamasoj povas obei al la nova ordono:
"Amu unu la alian"? Per Dia helpo mi volas uzi la riĉaĵon al mi
postlasitan, en penado antaŭenigi niajn celojn. Kun sopirego mi
atendas la finon de ĉi tiu terura milito por ĵeti min en tiun
laboron. Ĝi feliĉigos nin. Sed, unu afero mankos por plenigi mian
feliĉon: Ĉu ni ne ĉiam povos labori kune, Leonardo?
Rideto, duone mira, duone feliĉa, flirtis trans la pensema vizaĝo
de Leonardo. Momenton ankoraŭ liaj okuloj vagis en la valo antaŭ
li; poste li turnis al la amikino rigardon, en kiu profunda emocio
kaj korinklino penis forpeli la lastajn signojn de malgajeco. El la
vizaĝo de sinjorino Harding malaperis ĉiuj montroj de hontemo kaj
ĝenateco. Kun plena konfido kaj digno de virino, scianta, ke ŝi
agis konvene, ŝi atendis lian respondon.
--Estis tempo, antaŭ du jaroj, kiam, pli ol unu fojon, la penso sin
entrudis en mian koron, ke iradi mian vivovojon kune kun virino kiel
vi, Maria, estus la kvintesenco de feliĉo. Tiam mi devis forpuŝi
tiajn pensojn kiel malindajn--Hodiaŭ ... nenio malhelpos al ni
serĉi feliĉon kune.
Maria Harding ne povis ne rimarki sur la vizaĝo de la amata viro la
malrapide malaperantan ombreton de malgajo. Kun kortuŝa sentemo ŝi
diris:
--Por esti feliĉaj, ni ne bezonos elpeli el niaj koroj la memoron
pri antaŭaj amsentoj, Leonardo.
--Ne, karulino, tiuj memoroj igos nin neniom malpli feliĉaj.
* * * * *
La franca flegistino kun la verda stelo sur la ĉebrustaĵo,
observinte la elveturon kaj la revenon de la aŭtomobilo, ekvidis, ke
superega feliĉo eniris la vivon de la nobla, malgajokula vidvino kaj
de ŝia seriozvizaĝa amiko.