ARISTOTELES.

§ 18. Leven en Werken.

Leven.

In 384 v. C. uit een oude artsenfamilie geboren te Stagira, kwam hij

op 18jarigen leeftijd naar Athene, bleef 20 jaren in de Academie,

waar hij langzamerhand tot zelfstandige opvattingen kwam, die

afweken van Plato's leer. Dit bracht evenwel geen verandering in de

hooge achting, die de leerling den vereerden meester toedroeg. Na

Plato's dood reisde hij wat, kwam in 343 aan 't hof van Philippus

van Macedonië als opvoeder van diens zoon, den lateren Alexander

den Groote, keerde later naar Athene terug, en grondvestte daar

in het Lyceum een nieuwe school, die de peripatetische heet, omdat

Aristoteles zijn onderwijs dikwijls gaf rondwandelend door de lanen,

die 't gebouw omringden. Twaalf jaren werkte hij hier, en presteerde,

geholpen door begaafde en wetenschappelijk goed onderlegde leerlingen

een onbegrijpelijke hoeveelheid wetenschappelijken arbeid. Na

Alexanders dood, toen Athene zich los wilde maken van de Macedonische

heerschappij, werd tegen Aristoteles, den vriend van 't Macedonische

koningshuis, een aanklacht ingediend. Asebeia, goddeloosheid was weer

het geschikte voorwendsel. De wijsgeer ontweek naar Chalcis en stierf

in 323, waarschijnlijk "overwerkt."

Persoonlijkheid.

Misschien mag men Aristoteles den eersten professor noemen in den

vollen zin van dezen tijd: streng wetenschappelijk onderzoeker,

docent, schrijver van een groot aantal leerboeken, die de wetenschap

van zijn tijd samenvatten. In wetenschappelijk werk vond hij zijn

grootste geluk en daarin ging hij op. Voor vriendschap was hij niet

ongevoelig. Veel meer dan Plato's geest is de zijne gericht op het

praktische, nuchtere, op de werkelijkheid. Zijn denken is systematisch,

ordelijk. Dit geeft aan sommige zijner geschriften zelfs een eenigszins

schoolmeesterachtigen tint. Tegenover Plato's behandeling steekt de

zijne af: streng scheidt hij poëtische en wetenschappelijke behandeling

en zijn geschriften hebben veel meer van een modern wetenschappelijk

werk dan die van Plato.

Modern in zekeren zin is ook bij Aristoteles zijn zoo groote liefde

voor 't denken, dat de "physical culture," zooals wij dat met een

hypermoderne uitdrukking noemen, en die bij de oude Grieken in

zoo groote eere was, bij hem geheel week. Hij was zwak van lichaam,

overwerkt. Zijn rijkdom kon hem gelukkig de middelen verschaffen zich

geheel aan zijn werk te wijden.

Werken.

Het aantal geschriften van Aristoteles is geweldig geweest: een

overlevering, niet geheel onbetrouwbaar, spreekt van ± 1000. Heel wat

is verloren gegaan, en daaronder ongetwijfeld zeer belangrijk werk; het

fragment over den staat b.v., dat ons bewaard is gebleven, breekt af

bij de opvoeding. Het is niet ondenkbaar, dat Aristoteles is bijgestaan

door zijn leerlingen. Dit legt dan een schitterend getuigenis af

van de werkzaamheid der peripatetische school. Misschien mag men

zich ongeveer de verhouding denken als in een modern laboratorium,

waar ook onder leiding van een professor heel wat wetenschappelijke

arbeid tot stand kan komen.

In zijn geschriften geeft Aristoteles ons iets, wat vóór noch nà hem

ooit weer volledig gedaan is: een overzicht der gansche wetenschap

in systematische samenvatting en onderling verband.

Tegenwoordig zou dit onmogelijk zijn. (Het is bijna reeds ondoenlijk

voor één geleerde, één vak van wetenschap in zijn geheel en goed te

bewerken. Uitgebreide werken verschijnen in den tegenwoordigen tijd dan

ook dikwijls door samenwerking van verschillende geleerden. De grootste

poging van den laatsten tijd op dit gebied is het verzamelwerk:

"Die Kultur der Gegenwart," onder leiding van Paul Hinneberg. Het

beoogt een overzicht te geven van ons weten en kunnen. Aan het werk

werken een 100-tal geleerden mee.)

Maar toch was het ook reeds voor dien tijd een arbeid van beteekenis,

alle Grieksche weten samen te vatten in een stelsel, zóó, dat de

deelen bij elkaar aansloten.

Daarbij boezemt ons eerbied in de alzijdige belangstelling van

Aristoteles, die zich richt op de meest verschillende terreinen der

wetenschap; de alzijdigheid, die aan ons moderne leven vreemd is. Er

zijn natuurlijk nog wel menschen met groote, encyclopedische kennis

en een eerbiedwekkende algemeene ontwikkeling, en dezen kunnen ook wel

nuttig werk verrichten, vooral als opvoeders en onderwijzers, ook als

populariseerders en verspreiders van wetenschap, maar ze brengen zelf

de wetenschap gewoonlijk niet vooruit. Bij Aristoteles nu vindt men die

alzijdige belangstelling wel vereenigd met echt wetenschappelijken zin.

Zijn werken zijn van verschillenden aard:

I. Die hij zelf heeft uitgegeven en bestemd voor een grooten kring

van lezers: de zgn. "uitgegevene." Van deze is zoo goed als niets

bewaard. De meesten ontstonden gedurende zijn verblijf aan de Academie,

sluiten zich aan bij de Platonische filosofie, zijn in dialoogvorm

en doorgaans vloeiend geschreven.

II. Verzamelwerken: hetzij uittreksels uit andere wetenschappelijke

werken, b.v. uit Plato's geschriften; hetzij verzamelingen van

feitenmateriaal, dat hij noodig had voor zijn onderwijs. Hierbij

vooral zullen hem zijn leerlingen geholpen hebben. Ook deze bezitten

we niet meer.

III. Leerboeken: deze zijn voor een gedeelte behouden. Het zijn de

werken, die wij van Aristoteles kennen. Waarschijnlijk heeft hij niet

zelf besloten, de geschriften alle op deze wijze uit te geven: 't zijn

gedeeltelijk boeken die "af" zijn, gedeeltelijk slechts ontwerpen,

aanteekeningen voor zijne college's zouden we kunnen zeggen. De dood

heeft hem verhinderd zijn werken volledig af te maken. Hiervan zijn

te noemen: geschriften over rhetorica, poëtiek, ethiek, politiek,

physica, metaphysica, dierkunde, zielkunde en logica.

§ 19. Leer. Stof en vorm.

Voor Plato bestond de hoogste werkelijkheid in de ideeënwereld,

de immateriëele, die tegenover de wereld der verschijnselen, zooals

wij die waarnemen, stond. Die verschijnselenwereld was een flauwe

afschaduwing van de wereld der ideeën. Slechts zeer onvoldoende was

het Plato gelukt, om de beide werelden met elkaar in zoodanig verband

te brengen, dat de eene zich uit de andere begrijpen liet.

Op het gebied der kennis had hij geleerd, dat alle werkelijk weten

een herinnering is, komende in 't bewustzijn door een zich bezinnen

op de, door de ziel vroeger aanschouwde werkelijkheid. De zinnelijke

waarneming gaf geen kennis, slechts meening; ze was slechts aanleiding

tot anamnêsis, herinnering.

Op het gebied der ethiek was dus het hoogste het kennen der idee,

waartoe een mensch geleid werd door een vurig verlangen naar haar

schoonheid. Die begeerte was Eros, de liefde, die zich uit 't laagste

ontwikkelde.

Over heel de wereld spande zich de opperste idee, die der goedheid,

die een was met het werelddoel, dat tegelijk wereldoorzaak en

wereldrede was.

In den staat moet ook de idee heerschen, dus zij, die haar kennen:

de filosofen. Onder hen stonden de wachters, daaronder de arbeiders;

alle in rechtvaardige verhouding, zooals in onze ziel de begeerende

onder de "moedige ziel" zal staan, deze onder de kennende.

Aan deze leer knoopt nu Aristoteles aan. Maar de scherpe

tegenstellingen die, zonder overgangen toch altijd in Plato's leer

blijven bestaan, weet hij weg te nemen. Dit doet hij, niet door het

zijn te ontkennen, noch door het worden te negeeren, maar door het

worden als het zijn te erkennen, door de idee der ontwikkeling.

Ook hij erkent als het ware voorwerp van wetenschappelijke studie het

soortbegrip, niet het bijzondere ding. Niet die en die en die hond

moet gekend worden in de dierkunde, maar de hond. Niet de deugd van

Socrates of Aristides of Miltiades, maar de deugd.

Maar dit begrip voert niet een apart bestaan: het is niet BOVEN het

ding, zooals Plato's idee; het is IN het ding, het verwezenlijkt

zich daarin.

Zoo komt Aristoteles tot twee begrippen: de stof (hulê) en de vorm

(morphê). De morphê is de Platonische idee, heet ook wel ideion.

In de stof nu werkt de vorm en onder invloed daarvan vervormt de stof

zich tot een ding, waarin de vorm, het begrip is verwezenlijkt. Nemen

we een eikel. Daarin is als 't ware de eikeboom besloten. In

zijn werkelijken toestand is 't een eikel, naar mogelijkheid een

boom. Wanneer nu maar een uiterlijke oorzaak er bij komt (de eikel

moet in den grond vallen en voedingsstoffen opnemen), zal die eikel

een boom worden. Aristoteles gebruikt hiervoor de woorden, die men

later in 't Latijn vertaalde door "actu" en "potentia" en zoo spreekt

men ook nu nog van potentieel (naar mogelijkheid) en actueel (naar

werkelijkheid). Actueel is de eikel een eikel, potentieel een eikeboom.

Stof, ding en begrip komen dus zóó samen, dat in de stof potentieel

de vorm al aanwezig is, dat door een uitwendige oorzaak de vorm de

stof omwerkt tot het ding, waarin het begrip is verwezenlijkt.

Deze leer gebruikt Aristoteles nu ook voor andere dan organische

gebeurtenissen, b.v. voor de werkzaamheid der menschen. Bij het

bouwen van een huis zijn de steenen enz. de stof, in het hoofd van

den architect is de vorm, de idee van het huis; de bouwers zijn de

uiterlijke oorzaak; het resultaat, het ding is het huis, dat niet de

idee zelf van den architect is, maar waarin zijn idee is verwezenlijkt.

Aristoteles' beschouwing is teleologisch, het gebeuren wordt bepaald

door het doel. Een zekere ruimte geeft hij echter aan de mechanische

natuurverklaring van Democritus, door als uiterlijke oorzaak de van

buiten komende invloeden te erkennen.

Die van buiten komende oorzaak, die hij aitia noemt, bewerkt

verandering van plaats, van hoedanigheid en hoeveelheid, die eigenlijk

toch allen weer plaatsveranderingen zijn.

Het is nu opmerkelijk, hoe de denker kans ziet, om een geheel stelsel

van opstijgende vormen te geven.

Wat naar boven stof is, is naar onderen ding. Een eikel is b.v. in

vergelijk met den boom stof, slechts potentieel een eikeboom. De

eikel zelf is ook weer uit een andere stof ontstaan. Zoo is in

de anorganische wereld het marmer actueel marmer, potentieel een

standbeeld.

De geheele wereld ziet Aristoteles zoo als een opstijgende reeks

soorten. Het soortbegrip staat voor hem vast, en het aantal soorten

is bepaald. Hij neemt dus niet, zooals later het Darwinisme aan, dat

de eene dier- of plantensoort in de andere kan overgaan. Maar al de

soorten staan niet los van elkaar, maar veeleer zoo, dat het bestaan

der eene lagere soort noodig was voor het ontstaan der andere, hoogere.

De stof biedt tegenwerking aan den vorm die zich verwerkelijken

wil. Aan die tegenwerking ligt het, dat de gestalte soms niet

verwezenlijkt is. In de stof liggen allerlei potentie's. En bij een

mensch met een hazenmond is dus naast den vorm van den mensch ook de

morphê van den haas eenigszins tot ontwikkeling gekomen. Hoe hooger nu

de soort, hoe minder weerstand de stof geboden heeft. De stof is dus

oorzaak van het ondoelmatige in de natuur, daar ze de doorwerking van

den vorm verhindert. Immers, bij een teleologische wereldbeschouwing

moet men wel stooten op het vele ondoelmatige of minder doelmatige,

al is dit het moderne denken veel dichter bij dan het Grieksche. De

ouden waren echter te onbevangen van oordeel, te nuchter van opmerken,

om het te loochenen.

Voor Aristoteles staat dus eenerzijds de stof, die gevormd wordt,

anderzijds de vorm, de morphê, die vormt. In een zeer lange, maar niet

oneindige rij voltrekken zich nu een aantal processen. Onder aan de

rij staat stof, die niets dan stof is: de eerste stof, de protê hulê;

bovenaan de vorm, die niets dan vorm is.

Deze hoogste vorm, die overeenkomt met Plato's hoogste idee, is dan

de wil, beweging veroorzakend, maar zelf niet bewegende of bewogen

wordende: ze is de noes, de godheid. Deze beschouwt zichzelf,

ze denkt haar eigen wezen. Wanneer we denken, dan houden we ons

bezig met iets, dat buiten ons staat, tegenover ons: het denkende

subject is onderscheiden van het object van het denken: denker van

gedachte. Maar de vormen, die de godheid denkt zijn haar eigen vormen,

daarnaar voltooien ze zich in de werkelijkheid.

Die noes denkt Aristoteles zich dus zuiver onstoffelijk, niet

stoffelijk, zooals Anaxagoras, die het noes-begrip invoerde. Zijn

eigenlijk wezen is denken.

Aristoteles is dus hier gekomen tot een zuiver monotheïstisch,

onstoffelijk godsbegrip: het immateriëele valt samen met het

geestelijke [34].

De godheid van Aristoteles is dus denkend; begeeren en gevoelen wordt

haar niet toegeschreven. Ook wordt God nergens als schepper der wereld

genoemd, alleen uitdrukkelijk als haar beweger.

Een belangrijk vraagpunt heeft Aristoteles wel aangeroerd, maar niet

uitgewerkt. We zullen 't later terugvinden in de M. E., waar het,

hoewel in gewijzigden vorm, een tijdlang in het brandpunt van het

denken stond (nominalisme en realisme, zie § 31, bladz. 187).

In het ding verwezenlijkt zich het begrip. Maar wat is nu het

eigenlijke: is dit het ding, of het begrip. Wat moeten we als het

wezenlijk bestaande opvatten, dien hond en dien hond, of den hond,

die wel nergens aan te wijzen is, maar in al die dingen zit.

Aristoteles is te veel man van de werkelijkheid en zijn blik is te

veel op 't wezen der dingen gericht, dan dat hij niet zou inzien,

dat de werkelijke dingen een zeker bestaan hebben. Maar anderzijds

zag hij toch heel goed, dat de wetenschap zich moet bezighouden met

begrippen en dat het algemeene, niet het bijzondere, het eigenlijk

doel van wetenschappelijk onderzoek is.

Zoo komt hij er dan ook toe, het ding een bestaan toe te kennen en van

soortbegrippen te spreken als tweede zelfstandigheden, "bestaandheden,"

zonder uit te maken, wat het eigenlijk is.

In ieder hond b.v. merkt men op het algemeene, maar ook iets

toevalligs, iets bijkomstig, dat die hond nu juist heeft, b.v. een

dikkere of dunnere beharing. Aristoteles wil deze toevalligheden

veronachtzamen: hij telt ze niet mee. Zijn denken richt zich op het

algemeene of het meeste. Treffend is het, dat de oudheid er bijna niet

toe kon komen, om ook in het bijzondere, het schijnbaar toevallige,

gevolgen te zien van algemeen werkende oorzaken. We zullen zien hoe de

Renaissance, toen ze haar kamp begon tegen de middeleeuwsche filosofie,

juist overal het individueele opzocht, en dat dit veel meer dan het

algemeene tot haar sprak.

Een enkel woord over Aristoteles' sterrenkundige opvattingen mag niet

uitblijven: door haar werden in de M. E. de zooveel juistere ideeën

der Pythagoreërs niet gevolgd.

In het midden bevindt zich de aarde; dan de sfeer van maan, zon en

planeten, dan de vaste sterren. De sterren wentelen zich in zuivere

cirkels: de volmaakste beweging. Geen verandering is in de wereld der

vaste sterren. Daar is het eeuwige, onveranderlijke, het vaste, niet

afwijkende, het hemelsche tegenover het aardsche, het ondermaansche,

waar wel beweging en verandering is. De sfeer der vaste sterren

bestaat uit aether, een vijfde element naast de vier van Empedocles.

Dan komen de planeten die zich in verschillende banen bewegen, niet

meer zuiver cirkelrond. Dan de aarde in 't midden.

De godheid beweegt de sfeer der vaste sterren, deze de planeten;

van hier uit wordt de aarde bewogen. Aristoteles erkent den invloed

der planeten op de aarde, een geloof, dat nog lang, tot over de

M. E. heeft voortbestaan, en nu nog eenigszins voortsukkelt onder de

"planetenlezers."

De aarde bestaat uit Empedocles' vier elementen water, aarde, lucht

en vuur: in tegenstelling tot de sterren hebben ze een rechtlijnige

beweging. Het vuur wil uit het middelpunt; de aarde nàar het

middelpunt; het water gaat met de aarde maar wat minder sterk; de

lucht eveneens wat minder sterk met het vuur uit het middelpunt.

Zoo krijgt dan elk element zijn natuurlijke plaats.

In het midden de vaste aarde, dan water en lucht er om heen, dan het

vuur. Heeft een element zijn natuurlijke plaats bereikt, dan stokt de

beweging; dit is een onderscheid met de eeuwig voortloopende beweging

der cirkels.

Met deze theorie van het opeenhoopen van het zware hangt het geloof aan

één wereld samen, want kwamen er meer, ze zouden elkaar weer zoeken.

In de M. E. behield men dit systeem met geringe wijzigingen en

knoopte er allerlei theologische beschouwingen aan vast (één wereld,

want Christus was maar éénmaal gestorven: waren er vele werelden,

dan had hij vele malen den zoendood moeten sterven). Men stelde

de aarde niet alleen naar haar plaats maar ook naar haar belang in

't middelpunt. Alles was om de aarde en om den mensch.

§ 20. Zielkunde. Ethiek. Staatsleer.

We hebben gezien, hoe op 't gebied der kennis een even groote kloof

bestond als op dat der wereldbeschouwing. Zooals men daar zijn en

worden tegenover elkaar stelde, had men bij het ontstaan van kennis

de waarneming en het denken tegenover elkaar geplaatst. Anaxagoras,

zich beklagend over de onvoldoendheid onzer waarneming, had ze

echter voor alleszins betrouwbaar gehouden. De Eleaten hadden onze

waarnemingen voor niets dan bedrieglijken schijn uitgemaakt; het

werkelijk zijnde, waartoe we moesten komen door denken, konden we

aanschouwen noch kennen. Democritus, steunende op Protagoras' leer

van de subjectiviteit onzer zinnelijke indrukken, had deze laatste

voor doxa verklaard, het kennen der atomen en hunne beweging voor

alleen mogelijke waarachtige kennis. Hij was dus wel iets verder

dan Anaxagoras in zooverre hij verklaarde dat we 't zijnde kunnen

kennen en ook een inzicht had in de subjectiviteit van onze zinnelijke

waarnemingen. Echte waarheid had hij dezen ontzegd.--Bij Plato was het

eveneens. Ook voor hem bestond een werkelijk kennen van het zijnde,

van de idee, maar de kennis der buitenwereld gaf geen reëele kennis.

Tot dusver hebben de Grieksche denkers wel de tegenstelling van

waarneming en denken gevoeld, hebben een van beide voor vertrouwbaar

verklaard, en het andere onbetrouwbaar of slechts relatieve waarheid

gevend geacht, maar geen heeft de innige samenwerking van waarneming

en denken kunnen aanwijzen en dus aantoonen, hoe de mensch langs den

weg der waarneming tot kennis komt.

Het is Aristoteles, die dit beproefd heeft, krachtens zijn

onderscheiding van potentieel en actueel en onder aanwending van zijn

begrip der ontwikkeling. Ook hier volgt het hoogere wel op het lagere

en eischt dit als noodzakelijke voorwaarde, maar het volgt er niet uit.

We beginnen met de waarneming. Potentieel is nu als 't ware in

onze zintuigen de waarneming al aanwezig; door den prikkel van de

buitenwereld gaat dit over in actualiteit. We krijgen zoo den vorm

alleen, niet de stof van het waargenomene. Aan één ding nemen we

verschillende eigenschappen waar met verschillende zintuigen, b.v. bij

een perzik tegelijk zijn mooie kleur en zijn zachtheid. Buiten de

gewone zinnen stelt Aristoteles nu een zin, waarin alle gewaarwordingen

als uitloopen en waarin de verschillende waarnemingen tot één worden

[35]: den gemeenschappelijken zin.

Die zin is dan tegelijk de zin, die ons de gewaarwording geeft van

onzen bewustzijnstoestand; door hem weten we, dat we waarnemen.

In den gemeenschappelijken zin blijven nu de waarnemingen als

voorstellingen bewaard. Hij is ook de plaats der herinnering.

Boven het waarnemen en voorstellen staat het denken, dat den mensch

specifiek eigen is. Aristoteles echter weet, dat de rede eerst werken

kan, als er stof is. In zooverre hij nu ziet op de rede als algemeen

menschelijke organisatie noemt hij die actief (noes poiêtikos) in

zoover hij het oog heeft op de stof, waarmee de rede werkt, gebruikt

hij den naam passief (noes pathêtikos).

Deze werkzame ziel is allen menschen gemeen: het is de

verpersoonlijking van de organisatie van onzen geest. We nemen deze

kennis volgens bepaalde wetten op; verwerken haar volgens bepaalde

wetten. Die zijn bij alle menschen gelijk. Een mensch b.v. moet

onmiddellijk toestemmen, dat A niet tegelijkertijd B en niet-B kan

zijn; dat iemand niet tegelijk wèl en nièt in een plaats kan zijn.

Dit gemeenschappelijke staat tegenover het individueele, dat, wat

een mensch eigen is krachtens zijn aanleg, zijn ervaring, zijn

omgeving. De regel, dat A niet tegelijk wèl en nièt-B kan zijn,

vindt b.v. zijn toepassing in het geval: dat een stof niet tegelijk

lichter en zwaarder kan zijn dan een andere stof. Dit is de passieve

rede tegenover de actieve.

Met deze kenleer hangt samen de zielleer van Aristoteles.

Voor Aristoteles bestaat de eenheid van het bewustzijn, niet echter

de eenheid der ziel. Hij neemt allereerst aan een vegetatieve

ziel, die zich alleen richt op de vegetatieve werkingen (bestaan en

voortplanten). De planten hebben deze ziel alleen. Dan komt de animale

ziel, die de dieren er nog bij bezitten, die ze doet waarnemen en

oorzaak is van zelfbeweging. Behalve deze beide heeft de mensch dan

nog de noes, de rede, die hij, zooals we op de vorige pagina zagen,

in passieve en actieve onderscheidt.

Het is nu de vraag aan welk deel Aristoteles de onsterfelijkheid

toegeschreven heeft. In den Renaissancetijd, toen men ook door de

Arabische vertaling van Aristoteles, (zie o. a. § 30,) zijne werken

weer meer begon te bestudeeren, heeft men daar zeer verschillende

theorieën over opgesteld. Het schijnt wel, dat Aristoteles alleen

aan de actieve rede de onsterfelijkheid heeft toegeschreven, maar

daar dit een in alle menschen inwonend beginsel is, is dit eigenlijk

geen individueele onsterfelijkheid. Want van alle menschen blijft

het gelijke over.

Zij, die dit zoo opvatten, moesten dan ook van hunne tegenstanders

hooren, dat het een feitelijk pantheïsme was.

Ook in zijn zedeleer heeft Aristoteles de tegenstelling minder scherp

gesteld dan Plato. Is bij deze alleen de kennis, de idee het ware,

alle andere goederen niets beteekenend, Aristoteles heeft oog voor

het meer werkelijk leven. Niet wereldvliedend, maar wereldzoekend is

zijn zedeleer. Allereerst erkent hij een zeker aantal "goederen," als

middel wenschelijk, ten einde tot deugd te komen; daaronder behooren

gezondheid, vermogen en vrije tijd. Ontbreken ze, dan is er te veel

getob, worden onze denkverrichtingen gehinderd. Te veel geld kan ook

weer te veel zorgen geven.

Het hoogste geluk en de hoogste deugd is de kennis: het inzicht,

het zich wijden aan studie. In zekeren zin is dus Aristoteles'

zedeleer eudemonistisch, daar hij een lust begeert. Deze echter

is de uitoefening van dat wat den mensch tot mensch stempelt: zijn

denken. Want voor Aristoteles is het geluk van elke soort weggelegd

in het verrichten van wat bij zijn aard [36] past.

Het inzicht echter--en hier scheidt zijn weg zich van Socrates--is

niet voldoende. Men moet ook de hartstochten kunnen beheerschen en

verkrijgt dit eerst door opvoeding en gewenning. Deze beide zijn dus

noodzaak en plicht voor den staat. In het begin zal dit beheerschen

moeite kosten, geleidelijk zal het gemakkelijker worden.

Deze deugden zijn de ethische. Hun bezit stelt den mensch in staat,

dat te doen, wat zijn inzicht hem voorschrijft. Ze staan dan in

zekeren zin onder die deugden welke uit inzicht voortkomen en met

haar samenhangen: de dianoëtische.

Aristoteles heeft geen stelsel van deugden gegeven en niet aangewezen

hoe ze zich verbinden. Wel heeft hij sommige deugden uitvoerig

behandeld, b.v. de vriendschap, die bij hem zoo ongeveer de plaats

der liefde inneemt, en die hij uitstekend beschrijft in de eerste

boeken van zijn Ethica.

Het kenmerk van een deugd is een middenhouden tusschen twee

uitersten. Dapper is 't rechte midden tusschen onbezonnenheid,

doldriestheid en lafheid; fierheid het juiste midden tusschen

opgeblazenheid en kleinmoedigheid.

Aristoteles' zedeleer gaat uit van de vrijheid van den wil. De mensch

heeft het in zijn macht, te doen en te laten wat hij wil. De vrijheid

maakt het mogelijk de begeerten, die tegen het inzicht ingaan,

te onderwerpen.

We zien dus in Aristoteles' ethiek een aantal elementen opgenomen

van vroegere denkers.

Ons streven gaat naar lust, maar de lust is kennis. Zoo sluit hij zich

aan bij Socrates en Plato, en weet het goede op te nemen van hen,

die lust als ethisch beginsel verwerpen. Aardsche goederen weet hij

te waardeeren, als de Cyrenaïci; ze zijn echter niet als bij dezen

het doel, maar middel: een te veel schaadt, geeft bezorgdheid om

het bezit. Dit element herinnert aan de Cynici, aan hun leer, dat

men zich los moet maken van de behoefte. In de kennis ziet hij den

hoogsten lust, als Plato in de kennis der idee: deze kennis is echter

meer een werkzaam beschouwen van de idee dan een zich in haar vergeten.

De wijze voorschriften der ouden, de toepassing daarvan in het

dagelijksch leven, de gewone deugd weet hij te waardeeren: als hij in

't juiste midden het kenmerk der deugd ziet, dan herinnert dit aan het

"mêden agan"--het "niets te veel" van een der oude wijzen.

In zijn moraal blijft hij als in zijne zielkunde

intellectualistisch. Zooals het verstand het hoogste in de ziel

is en het primaire, zoo is ook de ethiek intellectualistisch: de

wijsheid is de hoogste deugd, het ware geluk bestaat in theoretische

beschouwing. Hiermee stemt het intellectualistisch karakter zijner

theologie overeen: kenmerk van de Godheid is het ware denken.

Staat.

Het is zeker niet te gewaagd, hier verband te zien tusschen deze

opvatting en zijn eigen aard en aanleg. Deze op de werkelijkheid en

de waarneming gerichte strekking van zijn denken, spreekt zich ook

uit in zijn opvatting van den staat. Hij ontwerpt niet, als Plato,

een ideaalstaat, maar sluit zich aan bij wat gegeven is en ziet in,

dat er niet een staat te bedenken is, voor alle toestanden geldend,

maar dat dit ook afhangt van de bewoners.

Drie geschikte staatsvormen zijn: het koningschap, de aristocratie,

de republiek. Onder aristocratie verstaat Aristoteles dan de

"geestesaristocratie," niet die van geld of geboorte. Ontaardingen

dezer drie zijn de tyrannie, oligarchie (familieregeering) en

ochlocratie (regeering van den grooten hoop). De staat is goed, als

hij zijn doel, de zedelijke vorming der burgers, goed vervult en niet

dienstig gemaakt wordt aan persoons- of partijbelangen. Een staat,

steunende op den middenstand, de boeren speciaal, schijnt Aristoteles

het best geleken te hebben. Evenmin als Plato heeft hij zich boven

den stad-staat der Grieken weten te verheffen.

Dat een staat langzamerhand veranderen kan van doel en dan niet

de taak meer behoeft te vervullen, voor welke hij oorspronkelijk

aangewezen was, zag Aristoteles helder in, daarmee vele menschen

van den tegenwoordigen tijd vooruit zijnde, die, van een bepaald

staatsbegrip uitgaande, bepaalde werkzaamheden of verrichtingen buiten

de staatsbemoeiing willen stellen, "omdat dit niet de taak van den

staat is."

Ook voor de zedelijke ontwikkeling van den mensch acht Aristoteles

den staat van ongemeen belang. De mensch is een zoön politikon, een

gemeenschapswezen. Als zoodanig kan hij eerst in de samenleving de

volle ontplooiing zijner persoonlijkheid toonen. Met een modern beeld

zouden we kunnen zeggen, dat eerst als Vrijdag bij Robinson op zijn

eiland komt, zekere deugden kunnen ontstaan of zich toonen. (Vgl. §

43, 48).

De staat heeft door opvoeding mede te werken aan de vorming der

burgers tot deugdzame menschen. Het fragment waarin Aristoteles over

de opvoeding spreekt, is helaas verloren.

Ook over kunst heeft Aristoteles geschreven. Hij ziet in de kunst

een afbeelding der werkelijkheid, echter niet zooals die is, met

haar toevallig bijkomende omstandigheden, maar zooals ze moèt of kan

zijn. In zekeren zin is dan de kunst weergave eener geïdealiseerde

werkelijkheid. In het bijzonder schrijft hij nog over 't drama,

dat zich kenmerken zal door eenheid, zoo, dat elk deel noodig is tot

recht verstaan van 't geheel, dat zonder dat deel 't geheel niet àf

zou zijn. Betwijfeld mag worden, of Aristoteles de dikwijls aan hem

toegeschreven eischen van eenheid van plaats en tijd wel zoo gesteld

heeft, als gemeenlijk wordt opgevat. (Zelfde plaats, tijd één dag).

Het doel van het treurspel, dat medelijden en vrees opwekt, en

tegelijk ook aesthetisch genot, is de loutering der hartstochten,

de katharsis. Over dit begrip der reiniging is veel geschreven. Een

behandeling zou ons te ver voeren.

§ 21. De Logica.

De meest schitterende schepping van Aristoteles is zijn formeele

logica. Het is in de geschiedenis een zeer zeldzaam feit, dat in

den loop van twintig jaren de grondslagen eener wetenschap nog niet

gewijzigd zijn. Zoo bouwen we nog voort op de meetkunde der Grieken,

op de logica van Aristoteles. Feitelijk heeft hij hier voor alles

reeds den grondslag gelegd. Hoe kwam Aristoteles er toe zijn Logica

te schrijven?

We hebben gezien, dat het Socrates' verdienste is geweest, weer het

geloof in de vindbaarheid der waarheid opgewekt te hebben en dat hij in

de nauwkeurige begripsvorming daarvan het begin zocht. Bij Aristoteles

meer dan bij Plato moest nu de neiging ontstaan, om nauwkeurig te

zoeken naar vaste regels voor 't bewijzen en verklaren. Dit streven

is het uitgangspunt van zijn Logica.

Ze was dus als 't ware een wetenschap, die alle andere vooraan moest

gaan, ze gaf de regels, die bij alle andere wetenschappen aangewend

werden. Aristoteles achtte het onderricht in de logica een soort

inleiding tot de wijsbegeerte, een propaedeusis [37]. Ze was het

werktuig, waarmee men werken moest: het organon. (Vergelijk Bacon).

Hij behandelde nu: hoe men uit premissen tot een conclusie komt,

en ging de gevallen na, waarin men tot een conclusie kwam. Hij

experimenteerde met zijn eigen denken. Maar eenmaal aangenomen

de premissen, kon men weer vragen, waaraan deze haar zekerheid

ontleenen. Zoo kwam men tot oordeelen van steeds algemeener aard en

Aristoteles begreep, dat men ten slotte komen moest tot oordeelen, die

niet nader af te leiden waren, maar onmiddellijk evident. Als zoodanig

noemt hij het principium contradictionis: A kan niet tegelijk B en

niet-B zijn. Verder, zegt hij, zijn er voor elke wetenschap aparte

beginselen. Hij gaat er echter niet toe over, die beginselen nader

te behandelen.

Als er dus algemeene oordeelen zijn, die evident zijn, moeten ze

opgesteld worden. Dit moet door de ervaring geschieden. Om tot deze

oordeelen te komen, moet men uitgaan van het bijzondere en tot het

algemeene komen. Hierbij gaat men dan den omgekeerden weg van dien

men bij het syllogisme inslaat: bij dit de deductie, bij het eerste

inductie.

De werkzaamheid van het denken, die deze eerste oordeelen opzoekt,

heet dialectiek. Hij behandelt haar in zijn Logica.

Niet alleen met oordeelen, ook met begrippen heeft de logica te

doen. Men kan uit een naast hooger begrip b.v. gewerveld dier,

een lager begrip b.v. zoogdier afleiden, door toevoeging van een

kenmerk. Een gewerveld dier, dat levende jongen ter wereld brengt,

een standvastige bloedtemperatuur bezit en 7 halswervels heeft,

is een zoogdier. Dit is een definitie, een bepaling, een begrenzing

(horismos vgl. horizon), zooals Aristoteles dat noemt. Bij de definitie

van zoogdier heeft men gebruik gemaakt van gewerveld dier. Definieert

men dat weer, zoo komt men weer tot een algemeener begrip terug. Zoo

komt men ook bij de begrippen ten slotte tot niet nader te bepalen

begrippen. Ook zij moeten inductief gezocht worden.

§ 22. Enkele opmerkingen over Aristoteles' beteekenis.

Beurtelings te hoog vereerd en als de filosoof bij uitnemendheid (kat

'exochên) geprezen, daarna uit reactie verguisd, blijft Aristoteles

een der geweldigste denkers die de wereld heeft bezeten en is zijn

werk van beteekenis geweest voor heel ons denken.

In zijn werk is de samenvatting van al het Grieksche weten. Na

hem heeft de Grieksche wetenschap (de wijsbegeerte) niet veel

nieuws geschapen. De rivieren der vele stelsels zijn in de zee van

Aristoteles uitgestroomd. Uit de zee hebben zich haffen en golven

en binnenzeeën gevormd, ieder wel met eigen aard, maar gevuld met

water, dat in de groote zee was. Door zijn groote eerlijkheid en

wetenschappelijke betrouwbaarheid zijn zijn werken bronnen geweest,

waaruit wij onze kennis van vroegere filosofie hebben kunnen putten,

en dat reeds maakt hem zeer gewichtig voor 't westersch denken.

Als schoolhoofd heeft hij bezielend gewerkt en de peripatetische school

mag in de wijsbegeerte niet veel meer tot stand gebracht hebben, in

de aparte wetenschappen heeft ze merkbaar bijgedragen tot verrijking

en vermeerdering.

Wat zijne wetenschappelijke resultaten aangaat:

Hij heeft hoogstwaarschijnlijk voor goed den grondslag gelegd voor

een belangrijke filosofische wetenschap, de logica. Eveneens heeft

hij de æsthetica als zelfstandige wetenschap gegrondvest.

Hij heeft het begrip der ontwikkeling in de wetenschap systematisch

aangewend.

Hij heeft het voorbeeld gegeven van een systematische behandeling op

ervaring en feiten gegrond.

Hij voerde de wetenschappelijke behandeling in van wetenschappelijke

vraagstukken; hij is niet alleen de vader der logica, maar ook die

van den wetenschappelijken vorm.

Naast deze algemeene beginselen zouden zich natuurlijk een aantal

kostbare bijzonderheden laten aanwijzen: zoo zijn opstellen der

associatiewetten, zijne fijn psychologische beschrijvingen [38], enz.

Daartegenover staat, dat Aristoteles door zijne teleologische

beschouwingen op het onderzoek remmend gewerkt heeft. Of dit echter

niet evenveel ligt aan zijn aanhangers als aan hem? Maar ongetwijfeld

moesten zijne dwalingen wel nadeeliger werken dan die van een

minderen god.

Wanneer er allerlei stoute beweringen uitgesproken worden, b.v. dat

er wezens moeten zijn die uit vuur bestaan, evengoed als die uit aarde

en water, dat ze op aarde niet moeten wonen, maar op de maan;--dat de

hersenen een afkoelingsapparaat zijn van de uit 't hart opstijgende

warmte; wanneer hij, zoo hij 't doel niet ziet van een orgaan hij

er een bij fantaseert, soms ongeveer met een, tegenovergesteld aan

de ons bekende werking; dan is het duidelijk, dat hier een prikkel

ligt om op deze wijze voort te bouwen en dat licht een nog meer de

ervaring ontwende speculatie tot allerlei dwaasheden kon komen. Het

is intusschen onbillijk bij deze opvatting te blijven staan.

Ook op ethisch gebied is zijn werk een der hoogtepunten der Grieksche

wetenschap. Wel is 't ons menigmaal gebleken, hoe ver wij van de

Grieksche ethiek afstaan. Deze had toch eigenlijk alleen 't oog op

aardsche bevoorrechting, en wat ons als eerste deugden toeschijnen,

was hun vaak vreemd.

Het Christendom heeft op ethisch gebied elementen in onze beschaving

gebracht, die er niet meer uit weggenomen kunnen worden. Maar

toch ligt ook voor ons in Aristoteles' ethiek veel van blijvende

waarde: de liefde voor de wetenschap, beheersching der neigingen,

de waardeschatting der aardsche goederen niet als doel, maar als

middel om een zedelijk ideaal te verwezenlijken.