Karel de Groote, overweegende de getrouwe manhaftigheid der Friesen, zo
aan hem in 't verwinnen der Saraseenen, en Wydekind, Hertog van Saxen,
als in verscheidene voorvallen aan zyne voorzaaten Pipyn en Karel
Martel beweezen; benevens hunne genegentheid en gestadige diensten
aan 't Fransche Ryk; verzelt met den onophoudelyken yver tegen de
Noordsche volkeren, van welker slaavernye zy zich nu weder op nieuws,
na 't ombrengen van Gotrik, hadden vry gemaakt: zo heeft hy hen noch
in volkomener vryheid gestelt, en ontlast van de schattinge van eenige
ponden zilver, die zy van voor eenige jaaren hadden moeten betaalen:
vergunnende hun, ten blyke van volkomene vryheid, het recht, om hun
land, als vrygevogtene, naar hunne eigene wetten te regeeren; daar
toe een Overste uit de Edelen van hunne eigene landaard te verkiezen,
om de landzaaken zo in oorlog als vrede te bestieren, die zy den naam
van Potestaat, naar 't gebruik der Italiaanen, zouden geeven. Dezen
Potestaat, dat is Landsheere, wierd van de Staaten een getal van mannen
bygevoegt, om over alle voorvallende verschillen, twee of driemaal
's jaars, als byzitters of mederechters hun oordeel te vellen.
Op dat nu de vryheid geen inbreuk zoude lyden, zo wierden de
Landsheeren slegts voor een jaar verkooren: doch ter goeder trouwe
wierden zy doorgaans wel langer toegelaaten.
Welk vervolg, met de eventydige geschiedenissen, wy nu zullen ophaalen,
zo als die uit de oude schriften na malkanderen zyn aangeteekent;
maar het te dugten is, dat het eigentlyke getal wat onzeker is, alzo
het land by vredestyd wel zonder Landsheere is geweest: doch als
'er een uitlandsch vyand aannaderde, om hen te overvallen, wierd
'er by gemeenen raade, alschoon zy binnen 's lands door twistige
oneenigheden malkanderen verteerden, aanstonds een verkooren.
Magnus Forteman, die des Keizers Stedehouder was, als boven op den
jaare 808 gemeld is, wierd tot eerste Landsheer verkooren. Behalven
het bovengemelde, heeft hy den Keizer noch verscheidene roemwaardige
diensten, tot lof van zynen landaard, tegen de Saraseenen gedaan:
maar van dezelve eindelyk in eenen stryd verslagen, en zyn ligchaam
in het slagveld onder de dooden door zyne Friesche krygsknechten
gevonden zynde, en die 't naar Romen bragten, is hy aldaar op eene
heerlyke wyze in de St. Michiels kerk begraaven: welke kerk daarom
met eene ryke begiftiging wierd voorzien, ten behoeve der Friesen,
die naar Romen quamen, om het zelve te bezoeken. Ja Magnus wierd zelve
onder de Roomsche Hulpgoden of Heiligen gestelt. Deze geheele historie
staat ter gedachtenisse in gemelde kerk in een marmersteen uitgehouwen.
In den jaare 814 is Karel de Groote, te gelyk Roomsch Keizer en Koning
van Vrankryk, na een ongemeenen yver voor de Christen leere getoont
te hebben, zo in zyne landen als in Friesland, om dezelve voort te
planten, mede in den Heere gerust. En zyn zoon Louis, toegenaamt de
Vroome, quam in zyn plaats aan het roer van regeeringe.
In den jaare 819 is Fokke Ludigman, tot tweede Landsheer of Potestaat
verkooren.
In den jaare 821 vertoonden zich omtrent de Friesche kust 13 Deensche
Zeeroovers: doch de Friesen door Ludigman, uit een waakzaame voorzorg,
met goede schansen of kasteelen voorzien zynde, zo derfden zy het
niet waagen om te landen, maar trokken weder af.
In den jaare 826 wierd Anscharius, mogelyk Anske of Aanske, gebooren
te Waarden, als wy boven gezegt hebben, van Keizer Lodewyk naar
Deenemarken gezonden, om aldaar het Christen geloove te verkondigen;
alwaar hy veelen bekeerde. Na twee jaaren wederkeerende, verzond
hem gemelde Keizer naar Zweeden; alwaar hy blydelyk van dien Koning
ontfangen wierd; en deed mede binnen een jaar overvloedige stichtinge
ter bekeeringe. Ook is ten tyde van dezen Ludigman te Dokkum een
klooster gebouwd, ter gedachtenis van Bonifaas, aldaar in voorigen
tyd zoo jammerlyk vermoord.
In den jaare 830 wierd Adelbrik van Adelen tot Landsheer verkooren,
en had zyn woonstede te Sixbierum.
In den jaare 835, als de Noormannen, na een schielyken inval in
Friesland, door Keizer Lodewyk verdreven waren, zyn dezelve echter in
't volgende jaar weder gekomen, en dwongen de Friesen eene schattinge
af [46].
In den jaare 838 Frederik van Adelen [47], geboortig van Sixbierum,
Bisschop te Utrecht, zullende de leere der kerke eens onderzoeken,
en komende te Westergo in Friesland, bevond hy aldaar het volk met de
verderfelyke leere der Arriaanen zeer besmet; en kunnende met zyne
medehelpers dat hardnekkige volk van dit besmettende gevoelen niet
afbrengen; zo resolveerde hy noch tot zyne hulpe te roepen, Adolf,
Kanunnik te Utrecht, dewelke om zyne vroomheid tot Leeraar te Staveren
wierd aangestelt; alwaar hy met eenen grooten yver zyn plicht waarnam;
ook een klooster en kerk in het westen der stad heeft gebouwd: die
namaals, doe de zee haaren loop daar kreeg, op de zuidzyde wierd
herbouwt. Waar van, by een laag gety, het muurwerk noch te zien is,
gelyk wy zelve hebben bevonden, leggende nu met gemelde stad geheel
in zee verdronken.
In den jaare 840 overleed Lodewyk de Vroome, Keizer des Roomschen Ryks
[48]. Een Gustaaf Lappon quam met 800 Gotten aantrekken, om zich in
Friesland neder te zetten: maar de Landsheer Adelbrik van Adelen trok
den zelven met zyne byhebbende macht tegen, en versloegze by Kollum
zodanig, dat 'er naauwlyks overbleven, die deze tyding van hunnen
nederlaag in Zweeden konden brengen.
In den jaare 850, of omtrent dezen tyd, of voort na het overlyden
van den Bisschop Alfridus, hebben de burgers van Groningen de kerk
van St. Walburg, tegen het overvallen der Noormannen gebouwt.
In den jaare 867 was in Friesland en elders een groote watervloed,
waar door groote schade aan menschen en beesten geschiede.
In den jaare 876 quamen de Noormannen, na dat zy de Fransche kusten
hadden uitgeplondert, weder in Friesland, eischende van de Friesen
schattinge: doch afgeslagen zynde, deeden zy zwaare dreigementen
van moord en brand: maar de Friesen, aangevoert van Hessel Hermana,
vierde Landsheer, woonachtig te Minnersga, zynde een kloekmoedig en
onvertzaagd krygsman, tasten dezelve manmoedig aan, en versloegze
zodanig, dat hun Overste en 800 mannen van zyn volk op de vegtplaats
sneuvelden; de overgeblevene bezette zy in een huis, alwaar deze
beloften moesten doen, al hun geroofden buit van goud en zilver over te
geeven, en nimmer weder in 't land te komen stroopen. In dit treffen
wierd Hermana ook gewond, waar van hy stierf.
Na hem wierd Yge Gaalema [49] tot vyfde Landsheer verkooren; hy
was zeer ervaaren in den krygshandel. Van hem wierden langs de
geheele Friesche kust schildwachten uitgezet, om zo op de invallen
der Noormannen, als wel byzonder op het doorbreeken der dyken te
passen. De vastigheden langs de zeekusten eens bezoekende, gaf hy die
van Ezonstad een waarschouwinge, om voor de Noormannen een waakend
oog in 't zeil te houden, zeggende:
Wacht jimme fen dy noordere oord:
Uit dy grims herne komt alle qwaed foort [50].
En overleed in dit zelve jaar, nalaatende eenen zoon, genaamt
Igle Gaalema.
In den jaare 880 zyn de Noormannen, hebbende groot voordeel op de
Saxen gehad, die zy geweldig plaagden, weder in Friesland gevallen,
van meininge om het zelve geheel te verwoesten: doch by Norden, dat
nu Embderland is, tegenstand vindende, zyn 'er wel 10377 Noormannen
verslagen, behalven noch een grooter getal, die in de rivieren en
poelen gejaagt wierden, en aldaar moesten verdrinken; alzo zy zeer
ongeschikt, door malkanderen loopende, vlugten [51].
In den jaare 890, of omtrent dezen tyd, bestonden de Groninger
Ommelanden alleen in vyf, doch zeer wyduitgestrekte dorpen, doe genaamt
Hugomonhi, Hunisga, Fivelga, Emisga en Federitga; en 't eilandje de
Band genaamt, 't welk vermoed word gelegen te hebben tusschen het
Dokummer Diep en de Lauwers [52].
In den jaare 910, als Staveren haaren Koophandel in vreemde gewesten
wyd en zyds verspreide, en haar recht tot de Heeselpoort van Nieumegen
uitstrekte, waar van noch ten huidigen dage in een steen uitgehouwen
staat, in het latyn: Dus verre is het Recht van Staveren, doe verbrande
aldaar de kerk, toegewyd aan de Moedermaagd Maria, staande in 't
westen der stad, daar men ging naar 't klooster van Odolf.
Omtrent dezen tyd quam Ode Botnia, zoon van den Hertog van Botnia,
grenzende aan het noorden van Zweeden, alwaar 't nu als een overheerd
land onder behoort, en gelegen aan de noordelykste inham van de
Oostzee; deze, wegens zyne vroomheid, verkreeg de dochter van Taeke
Camminga tot zyne huisvrouwe, en bouwde een stins in Oostergo. En
deze is de oorsprong van dat geslachte, dat noch onder den naam van
Botnia heden bekent is.
Westerman heeft uit oude schriften aangeteekent, dat in dit jaar te
Hindeloopen de eerste huizen gebouwd zyn: het welk verstaan moet
worden, van na dien brand, waar van wy hier boven op 't jaar 779
hebben gesprooken.
Omtrent den jaare 920 leefde Koppen van Staveren, of Cappidus
Stavriensis, die de geschiedenissen der Friesen, van oude tyden af,
heeft aangeteekent, daar nu slegts noch maar eenige overblyfzelen
van zyn.
En omtrent den jaare 970 leefde Okke van Scharl, Scharlensis, welke
uit zommige overblyfzelen, nagelaaten van zynen, oom Solke Forteman,
de daaden der Friesen heeft beschreven.
Omtrent den jaare 989 Gosse Ludigman, nu zesde Landsheer zynde
en woonende te Staveren, is tot hem veldvlugtig [53] uit Holland
overgekomen een zoon van Aarnoud, Graave van Holland, die de Friesen
Sikke noemden: welke van Ludigman minnelyk ontfangen wordende, en ook
na eenigen tyd hem zyne dochter Tet ter vrouwe gaf; alwaar hy twee
zoonen by overwon. En daar na, op den trouwdag van zynen broeder,
weder in Holland ontbooden zynde, zo gaf hem zyn vader ten erfdeel
eenige breede roeden land in Zuidholland en Kennemerland, en 't slot
dat heden tusschen Haarlem en Beverwyk is gelegen, het welk daar van
noch Brederoede of Brederode genaamt word.
In den jaare 995 wierd te Westerbierum een kind met drie hoofden
gebooren, ziende twee naar voren en het middelste naar achteren.
In den jaare 998 is door de Noormannen het stedeke Uitgong geheel
verwoest, en tot den grond toe vernietigt. Omtrent die plaats legt
nu het dorp Berlikum.
In den jaare 999 vertoonde zich boven Staveren een vreesselyke
staartstar of comeet, 10 dagen lang: waar op een zwaare sterfte in
veele landen is gevolgt.
In den jaare 1006 was 'er byna de geheele waereld door een felle
hongersnood, en groote sterfte in het land; dat zomtyds zelve de
leevendige, in 't begraaven der afgestorvene ligchaamen, wel mede
dood in de graven vielen.
En in de naastvolgende jaaren deeden de Noormannen geweldige
invallen in Westfriesland, daar de Friesen hen lieten begaan; om
de landpaalen tegen de vyandelykheid der Graaven van Holland niet
te ontblooten. Welke oorlogen met de Westfriesen, in deze eeuw
voorgevallen, hier van ons overgeslagen worden.
Omtrent dezen tyd zyn eenige Friesche Edelluiden uit de Weezer
gevaaren, die om de Noord vreemde landen zogten op te doen; welke,
boven Ysland omzeilende, na verlies van hunne schepen, aan de Goudkust,
mogelyk Mexica, zyn vervallen; van waar zy het eerste goud en zilver
in deze landen hebben gebragt.
In den jaare 1040 is het Gôrecht door Keizer Hendrik, bygenaamt de
Zwarte, aan de Stoel van Utrecht geschonken: waar uit naderhand een
groote twist ontstond. Want de Groningers waren van gedachten, het
Gôrecht alleen maar vergeeven te zyn: waar tegen de Bisschoppen en
Clerigie van Utrecht staande hielden, dat de stad Groningen insgelyks
aan hen was geschonken. 't Welk de Bisschoppen ook, met geweld en hunne
geestelyke luister hebben door gedrongen, dat zy daar na honderden van
jaaren Heeren van deze stad zyn geweest, doch niet absolutelyk [54].
In den jaare 1042 wierd de stad Bremen door een booswigt in brand
gestoken: waar door de Dom, des Bisschops Paleis en andere heilige
huizen, met de schatten der kerksieraaden en boeken verbranden.
In deze eeuw leefden verscheidene Friesche Edelen; als onder anderen
een Julius Deekema, die diverse Gezantschappen voor Keizer Hendrik
den tweede bediende.
In den jaare 1045 zyn verscheidene Friesche Edelen, die met grooten
lof gedient hadden in den oorlog van Keizer Hendrik den derde, tegen
de Hongaaren en Poolen, wederom gekomen.
In den jaare 1064, wanneer de Edelen te Almeenum, in St. Pieters
kerk zouden ten offer gaan, is een Sasker toe Harns, (waar van de
stad namaals den naam Harns, zo als wy dezelve in 't plat Fries noch
benoemen, zoude gekreegen hebben,) zich in de voorrang stellende,
door eenen Ruerd Jarckes Harliga op het kerkhof doodgeslagen. Zo
veel kragtiger was diestyds de waereldsche eere, boven zaaken van
godsdienst.
In den jaare 1072 is Friesland door Egbertus, uit het Huis van Saxen,
aan de andere zyde ingenomen. Doch ook door Keizer Hendrik, wel haast
weêr tot afstand gedwongen, en hetzelve aan den Utrechtschen Bisschop
geschonken: des hebben de Friesen zich tegen dat jok aangestelt,
zo dat geen graaf van Holland, Utrechtsche Bisschoppen, of Saxische
Vorsten, in het bezit van Friesland gekomen zyn.
In den jaare 1076 was 'er een schrikkelyke harde winter, geduurende
van St. Marten tot aan 't einde van Maart in 't volgende jaar; de
Zuiderzee, Rhynstroom en andere rivieren waren zo sterk bevrooren,
datze dien geheelen tyd als de aardbodem gebruikt wierden.
Diderik de vyfde, Graave van Holland, de Westfriesen in eene zwaare
slag overwonnen hebbende, zette het op Staveren aan; welke stad,
na drie weeken tyd belegert te zyn geweest, genoodzaakt wierd zich
over te geeven: doch kogt haar weder vry voor 1400 kroonen.
In den jaare 1096, wanneer Paus Urbanus de tweede, alle de Christen
Prinsen van Europa in 't voorgaande jaar hadde gaande gemaakt, om de
ongeloovige Saraseenen uit Natolien en 't Joodsche land te verdryven;
hebben zich veele Friesche Edelen en gemeene lieden daar mede heenen
begeeven, geteekent met een rood wollen kruis op hunne schouders,
onder 't geleide van eenen Peter, Ambiaansche heremyt: en zyn,
na veele gevaaren en ongemakken uitgestaan te hebben, met eenen
ongemeenen yver boven andere volkeren, in Natolien aangekomen.
In den jaare 1097 overwonnenze aldaar verscheidene steden.
En in den jaare 1099 is Jerusalem na 10 dagen belegerings ingenomen.
Na den jaare 1100 trokken op dat gerucht noch derwaarts verscheidene
uit den Frieschen adel; als mede noch veele na dezen tyd [55].
In den jaare 1110 quam Hendrik de Dikke, zoon van Otte, Hertog
Van Beijeren, om Friesland af te loopen, dat hem de Keizer reeds
geschonken had: doch de Friesen, om hunne vryheid te beschermen,
joegen zyn volk by Norden op de vlugt, en hy zelve wierd door de
zeelieden aan 't strand gegreepen en in zee geworpen.
In dit zelve jaar is Groningen, in plaatze van haare houtene
omheininge, met wallen, gragten en een steenen muur omringd. Doch
Godebald, de 24ste Bisschop van Utrecht, heeft in den jaare 1112 de
Groningers gedwongen hunne noch nieuwsgemaakte vestingwerken wederom
af te breeken; en hen geboden, zoodanig een versterken der stad zich
nooit meer te onderwinden, voor dat de Utrechtsche Kerkvoogd daar in
hadde bewilligt. Evenwel heeft deze stad van dien tyd af beginnen te
floreeren en in rykdom toegenomen [56].
In den jaare 1119 ontstond tusschen Gaale Yges Gaalema, en Floris
de Vette, Graave van Holland, twist over den eigendom van 't bosch
de Kreil, gelegen tusschen Enkhuizen en Staveren; tot zo verre
dat Gaalema, den Graave aanvegtende, in zynen regterarm eene wond
toebragt, om dat dezelve hem zyne jagers netten en ander tuig had
afhandig gemaakt. Doch deze twist wierd weder bygelegt. Omtrent
in dezen tyd stonden in Dyxherne, tusschen Almeenum en Flieland,
de geweldige stinsen van Gratinga, Harliga en Harns.
In den jaare 1143 hebben te Groningen eenige oproerige burgers, in
afwezen van hunnen Bisschop, die naar Romen was, St. Walburgs kerk
met vestingwerken versterkt; om daar door den Burggraaf tot eenige
voor lang verzogte zaaken te dwingen. Maar Egbert, Heere van het slot
Groenenberg, vermaande hen, van hun opzet te willen veranderen, doch te
vergeefs: waar op hy aanstonds met zyn volk het slot belegerde, en zeer
dapper aantaste; maar door deszelfs vastigheid niet kunnende vorderen,
heeft hy zich te vreden moeten houden met de sterkte zeer naauw te
besluiten; tot dat eindelyk de Bisschop, wederom gekomen zynde, hen
met een troup soldaaten en krygstuig zodanig aantastede, dat zy zich
by verdrag moesten overgeeven. Doe deed de Bisschop hen zweeren, van
nooit meer tegen de Utrechtsche Stoel te zullen opstaan. Dus bestierde
hy dit alles ten voordeele zyner broederen geevende aan den eenen,
Leffert genaamt, het Burggraafschap van Groningen, en aan den anderen,
Ludolf geheeten, het Kasteleinschap van Koeverden: waar uit naderhand
groote onheilen zyn ontstaan [57].
Ondertusschen quam de Paltsgraave, Gouverneur van Benthem, met
zyne macht in Drenth vallen, en verwoeste dat land, zonder eenige
tegenweer. Doch dit volk is naderhand door des Bisschops krygsbenden
by Hemsen verslagen.
In den jaare 1148 is de stad Utrecht voor 't grootste gedeelte
afgebrand.
In den jaare 1162, als Miliaan door den Keizer F. Barbarosse [58]
geheel vernielt en geslegt wierd, is Hessel Martena, een Friesch
Edelman, in de belegering omgekomen; na dat dezelve dapper gestreden,
verscheidene bedieningen en bezendingen voor den Keizer had uitgevoert,
en ridder geslagen zynde, bevel over 10000 krygsknegten had gehad. Een
Ofke Reinalda onthield zich ook eenige jaaren in deze Italiaansche
oorlogen van Barbarossa.
In den jaare 1164 overleed Leffert, Burggraaf van Groningen, zonder
mannelyke erfgenamen na te laaten; waar uit een zwaare oorlog
ontstond. Want deze overledene had wel eene dochter nagelaaten,
hebbende drie zoonen, die het recht van hunnen overledenen grootvader
meinden te erven: maar die tegenwoordige Bisschop van Utrecht weigerde
deze zoonen aan te neemen voor volle neeven van den voorigen Bisschop;
van gedachten zynde, dat door deze dood het Leen verviel, en tot
den Stoel van Utrecht was wedergekeert. De Gemeente was echter tot
de zoonen genegen, en waren 'er ook reeds al in 't bezit; hoewel met
vreeze voor des Bisschops geweld, waarom zy, tot afkeeringe van dien,
den Hertog van Gelder om hulpe verzogten: die voorts met een goede
krygsmacht afquam, en zich voor Groningen vertoonde. De Bisschop
zulks gewaar wordende, trok aanstonds op het kasteel of den tooren,
van waar hy in 't duistere des nachts de vlugt nam naar Floris, Graave
van Holland. Daar op wierd het kasteel met groot geweld aangetast;
tot eindelyk de vrede wierd gemaakt; onder voorwaarde, dat de Bisschop
van deze zoonen zoude ontfangen 300 mark, en dan wederom ten vollen
afstaan het Drost- of Burggraafschap van Groningen [59].
In dit jaar was ook een verschrikkelyke watervloed over Friesland,
Juliaans Vloed genaamt; waar door in Friesland en elders wel 100000
menschen verdronken.
In den jaare 1170, den derden November, is Nederland door een droevigen
watervloed aangetast, waar door het zeewater met 'er haast voor Utrecht
stond; kabeljauw en wytingen wierden voor de stads muuren gevangen,
en veele menschen en beesten zyn verdronken.
Omtrent dezen tyd, of eenige jaaren onbegreepen, is Saake Reinalda, de
zevende Landvoogd, tot groote droefheid der Friesen, overleeden. Van
hem word verhaalt, dat men hem noch tweemaalen voorstelde in de
Landvoogdyschap te blyven: maar het zelve t'elkens weigerende,
met dit antwoord: dat zulks strydig was tegens 's Lands wetten
en vrybrieven. Verder verhaalt men, dat hy als Landvoogd goud- en
zilvergeld liet munten.
Omtrent den jaare 1182 vertoonden zich vier zonnen aan den hemel;
ook zag men gewapende mannen in de lucht, en bloedregen viel op
de aarde. Ook door een geweldig onweder, ondermengt met een dikke
sneeuwjagt, zyn de dyken by Uitgong, een stedeke aan de Burde,
doorgebrooken, waar door die landen geheel onderliepen. Niet lang daar
na brande het gemelde steedje byna geheel af: en het overgeblevene
wierd in vervolg van tyd door de Noormannen vernielt. Nu legt op
dezelve plaats het dorp genaamt Berlikum of Beltjom.
In den jaare 1190, of omtrent dezen tyd, is de stad Leeuwarden eerst
met wallen versterkt.
In den jaare 1192 is, door 't uitroeyen van Uitgong, Franeker tot
meerder aanwas gekomen, wordende uitgelegt met twee naastgelegene
akkers, als Froonakker en Godsakker, en zo tot een stad geworden;
waar van zy ook eerst Froonakker genaamt wierd. Godsakker is aldaar
noch hedendaags een bekende Straat.
In dit zelve jaar, op den vyfden van Juny, is het vermaarde Klooster
van St. Bernard [60], te Aduard begonnen; dat met eene prachtige
kerk en 4 toorens pronkte, deftiger als 'er ooit tusschen de Eems en
Lauwers te zien is geweest.
In den jaare 1196 ontstond te Groningen onder de burgerye en hunnen
Bisschop een groote onlust, over de kerk van St. Walburg. De burgerye
was van gedachten, dat deze sterkte, eertyds tegen het overvallen der
Noormannen gebouwt, de stad toe quam: en de Bisschop daar en tegen
redeneerde, dat deze kerk van ouds af in zyner voorzaatens macht
hadde gestaan. Dit liep zo hoog, dat de burgers de kerk, het dak
en een gedeelte der muuren deeden afwerpen. Waar over de Bisschop zo
toornig wierd, dat hy den Kastelein van Koeverden, zynde de voornaamste
aanstooker van dit werk, benevens de burgers van Groningen, in den
ban deed, en voorts ook met zyne macht naar Koeverden trekkende,
dwong hy die plaats met geweld tot de overgaaf. Ondertusschen, als
de Bisschop hier mede bezig was, hermaakte de Groningers hunne stads
muuren weder op, na datze hunnen Bevelhebber hadden doodgeslagen [61].
Omtrent den jaare 1200 was de stad Staveren noch, van oude tyden af,
in groot gezach, en dreef zwaare koopmanschappen door alle de gewesten
des waerelds, zo dat de inwoonderen, door weelde en dartelheid,
zelfs goud aan hunne stoepens [62] lieten slaan. Waar van zy noch
ten huidigen dagen genoemt worden: De verweende [63] Kinderen van
Staveren. Ten blyke van dit gezegde, dient dit volgende: «eene zekere
ryke koopvrouw verzond een schip naar Dansich, belastende den schipper,
om van de allerkostelykste waren voor haar tot zyne ladinge weêrom
te brengen: dezelve weder komende, en denkende zyne zaak wel verricht
te hebben, quam met weite geladen aan de stad. 't Welk zyne koopvrouw
verstaan hebbende, was daar over t' onvrede, en belaste den schipper,
zyne lading, die zy verstond aan bakboord ingekregen te hebben, aan
stuurboord weder in zee te werpen. Waar op de droogte, die men noch het
Vrouwezand noemt, voor de haven is geschoten, als eene straffe over
hunne verwaantheid; zo dat de haven, na verloop van tyd, noordelyker
heeft moeten verlegt worden; gelyk zy nu noch is. En heeft gemelde
stad, van dien tyd af, allengskens beginnen af te neemen, tot op
haare tegenwoordige staat. Van boven verhaalde koopvrouw werd getuigt,
dat zy zich eindelyk noch met den bedelzak heeft moeten behelpen."
In den jaare 1210, verbrande, door een geweldige droogen zomer, het
bosch de Flussen geheel af; en wierd, door het inscheuren van het
zeewater, eerst een kleen meertje, en met 'er tyd tot die groote,
als het heden is.
Omtrent den jaare 1212 vielen 'er geweldige watervloeden over 't
Land, waar door dyken, dammen, hoven en huizen wegspoelden, en wel
100000 menschen verdronken: en by aldien niet veele op de terpen,
stinsen en hooge boomen waren gevlugt, zou Friesland, tusschen den
Rhyn en de Eems van zyne inwoonders zyn ontbloot geworden. Waar
door het volk zo verarmt was geworden, dat zy de dyken, zo haastig
niet kunnende herstellen, moesten laaten verwaarloozen; waar door
met een noordwesten wind de zee, tusschen het Flie en Ter Schelling,
geweldig haaren loop nam, en het land meer en meer overstroomde. Want
in dien tyd was de Fliestroom noch maar een gemeene rivier, die
Westfriesland van ons afscheide; zo dat gemelde aanpersing van water,
met 'er tyd meer en meer toeneemende, eene oorzaak geweest is, dat
de naastgelegene landzaaten afleidingen in gemelden stroom gemaakt
hebben; alwaar de zee haaren loop inneemende, zyn de landeryen eerst
in poelen en meeren afgescheurt.
In den jaare 1219, den 16 van January, zyn deze landen wederom door
een verschrikkelyken watervloed aangetast, die St. Marcellus Vloed is
genaamt; verwoestende alomme de dyken, dorpen, kerken en kloosters,
groot en kleen vee in meenigte opgeslokt, en waar van word aangeteekent
mede wel 100000 menschen in verdronken zyn. Deze vloed heeft eene
oorzaak geweest, dat de volkeren naderhand de stranden verlieten,
en zich op hooge plaatzen, landwaards in, ter wooninge begaven.
Omtrent den jaare 1220 is Gryn [64], gelegen tusschen het Flie
en Almeenum, door Siardus, mogelyk Sierd Siersma, Abt van Lidlum,
met gragten en wallen voorzien, en tot een stad gemaakt; alwaar ook
een schoole van geleerdheid of Academie wierd gesticht. Niet lang na
dezen tyd, als de lieden zeer eenvoudig en weinig Onderwezen waren,
hebben de Roomsche Geestelyken, deze slegtigheid [65] des volks
tot hun voordeel neemende, byna het derdendeel van de goederen en
rykdommen des lands in hunne kloosters gesleept; en veele ryke lieden,
om alles na hunne dood te behouden, tot het kloosterleeven bewoogen.
In den jaare 1221, omtrent Driekoningen Dag, zyn door eenen watervloed
wederom eenige duizenden menschen en beesten in Friesland om 't leeven
geraakt. En den 24ste van February volgde een derde vloed: daar na
een zeer groote droogte zonder regen, die de landen de teelkragt,
om iets voort te brengen, deed verliezen. Hier op volgde, daags na
St. Lambert, wederom een vloed, die de opgedroogde landen met zoute
wateren vervulde.
In den jaare 1222, in January, was 'er wederom een vloed over deze
landen, waar door veele schade veroorzaakt wierd.
In dezen tyd leed Groningen zwaare onheilen; want de stad van hare
vestingen beroofd wezende, quam een ieder by dag en nacht daar in,
bedryvende veele gruwelen van moorden en bloedstortingen zonder dat
daar recht over wierd gedaan.
In den jaare 1224 is Friesland wederom door het zoute water
overstroomt; waar door over de 10000 menschen verdronken, en al wat
meest van de beesten voorhanden was.
In den jaare 1227 braken de Groninger onlusten wederom op, tusschen
Rudolf, Kastelein van Koeverden, en Egbert, Burggraaf van Groningen,
over deszelfs Burggraafschap. Doch de Utrechtsche Bisschop, Otto
van der Lip, quam met 'er haast herwaards en vereenigde hen. Maar
de Bisschop was zo dra niet vertrokken, of Rudolf, zynde misnoegt
over het gemaakte verbond, heeft Egberts slot by den Ham aangetast
en geruïneert; en daar op zelfs voor Groningen trekkende, wierd hy
door die van zyn aanhang binnen gelaaten.
Hier op moest Egbert de stad verlaaten, maar verzamelde daar en
tegen een groote macht van Friesen, waar mede hy de stad voort weêr
belegerde; schietende zo een zwaar vuur in dezelve, datze voor 't
grootste gedeelte in weinig tyd verbrande, en hy haar overwon. Rudolf
moest insgelyks vlugten, trok derhalven op Koeverden, en bragt byna
het geheele Drenth in de wapenen; waar mede hy Groningen belegerde,
en met groot geweld aantaste: doch de goede bezetting van binnen deed
hen t'elkens afdeinzen. Ondertusschen quam de Bisschop van Utrecht
mede herwaards, om Egbert te ontzetten, hebbende by hem een machtig
leger van uitgelezene ruiters en soldaaten, met veele Grooten tot hunne
Bevelhebbers, tot omtrent Koeverden; doende het daar ter neêr slaan,
en den Gouverneur Rudolf opentlyk voor een rebel verklaaren.
Rudolf brak aanstonds de belegeringe voor Groningen op, en marcheerde
zeer moedig met zyne macht tot omtrent zyne vyanden, laatende alleen
een moerassig land tusschen beide.
Des anderen daags morgens quamen de vyanden voor den dag springen,
om alzo Rudolf en de zynen te overvallen: maar hunne groote stoutheid
bragt hen op de slagtbank; want zo als zy op de moerassige weide
quamen, wierd 'er van achteren zodanig gedrongen, datze 'er voor 't
meerendeel in bleven steeken. Doe viel Rudolf met de zynen op hen in,
en hieuw zo vreesselyk onder die benaauwde vyanden, dat 'er in 't
kort 500 door 't zwaard nedergezabelt wierden, of in 't moeras waren
gesmoord, en waar onder de Bisschop zelve, die op eene zeer wreede
wyze om 't leeven wierd gebragt; vervolgens de vlugtende nagezet,
en veele perzoonen van grooten rang gevangen genomen [66].
In den jaare 1228 quam de Utrechtsche Bisschop Wilbrand met een groote
krygsmacht in 't Drenth, om de dood van zyn Voorzaat te wreeken. Hy
pleegde dieshalven eene groote tirannye aan de inwoonders. Rudolf
moest zelve ook voor hem buigen, geevende Koeverden weêr over. Doch
Rudolf hernam door eene krygslist het kasteel van Koeverden wederom,
slaande de geheele bezettinge daar in dood.
Daar na heeft de Bisschop met een nieuw verzamelde macht, in den
winter, onder de begunstiging van een felle vorst, wederom eene tocht
herwaards gedaan; maar een zeer zwaar onweder van regen en haastige
dooy deed hen alle de vlugt neemen, met achterlaatinge van alle hunne
bagagie, ten voordeele van Rudolf.
Na dezen bragt die Bisschop wederom een leger op de been, en hy op
het Hardenberger Kasteel zynde, voorneemens om Koeverden te bestormen,
komt Rudolf ondertusschen van het kasteel, om met den Bisschop in der
minne te accordeeren. Maar de Bisschop, het tegendeel zoekende, nam
den Gouverneur Rudolf, nevens zynen raadsman Hendrik van Graastorp,
gevangen, doende hen schrikkelyk pynigen, voorts leevendig râbraaken
en de ligchaamen op raderen stellen.
In den jaare 1230, den 17de van February, zyn door een tempeest van
donder en blixem, over Friesland gaande, veele huizen, verbrand en
neêrgeworpen; en daar boven een watervloed, in welke veele duizenden
menschen en beesten, verdronken [67].
In dit zelve jaar waren de Reilanders en Asschendorpers [68] in
eenen hevigen oorlog; maar de eerste gansch onkundig, vielen met
hunne meeste Edelluiden in des vyands handen.
In den jaare 1231 ontstond tusschen de dorpelingen van Uithuizen, en
die Van Eendrum, een openbaare oorlog, over een kleen eilandje, aan de
Noorder dyken gelegen. Dit verschil was bevoorens al uitgesprooken door
de Rechters van Upstalsboom [69] ten voordeele van de Uithuizers. Doch
die van Eendrum achte zich verongelykt, en wilden aan het gevelde
vonnis niet gehoorzamen; gingen daarom by de Groningers om hulpe,
die hen ten eersten met een groote hoop krygsbenden bysprongen,
en dus gelykerhand de Uithuizers aantasteden en in hinderlaag bragten.
Hier tegen kreegen de Uithuizers ook onderstand van de Drenthers,
Drenthwolders, Vredewolders enz., trekkende ieder op hunne post. De
Uithuizers wederom tegen die van Eendrum, slaande hen op de vlugt,
en bequamen veel buit. Maar de Drenthers trokken voor Groningen,
en stieten daar schrikkelyk het hoofd: want, nadatze daar drie dagen
gelegen hadden, wierden zy door die van binnen, uitvallende, deerlyk
verslagen, achterlaatende aan de Groningers 600 paarden, al hunne
proviand enz. Door deze overwinninge kreegen de Eendrumers wederom
moed; vallende daarop in des vyands land, en hielden 'er gruwelyk huis;
want zelve staken zy de brand in de kerk Usquert, welke, behalven de
andere geheiligde dingen daar in, met eene geweide hostie, verbrande;
daar en boven wierden de vrouwen geschonden, en noch oude of jonge,
lieden gespaart.
Ondertusschen, als de Drenthers voor Groningen waren, quam Bisschop
Wolbrand met zyne soldaaten voor Koeverden; neemende de stad en
voorburg in, en zabelde alles neêr wat 'er in was, zonder zelve de
noch in de wieg leggende kinderen te sparen: hier na gaf hy de plaats
aan zyne soldaaten; die dezelve geheel uitplonderden en naderhand
in brand staken. Maar het kasteel heeft hy, om zyne vastigheid,
niet kunnen bemachtigen; alhoewel het echter op die of een anderen
tyd ook ten eenemaal verdistrueert is geworden [70].
In den jaare 1232, in September, was te Groningen een zamenkomst
van die van Husingo, Westerlanders en hunne bondgenooten, welke dus
gelykerhand in Fivelingo vielen, tot omtrent Wester-Embden: maar
wierden door hunne partye zo deerlyk gehavent, datze met 'er haast de
vlugt moesten neemen, met achterlaatinge van 400 dooden of gevangenen,
en veele gekwetsten aan hunne vyanden.
In den jaare 1233 is Otto de derde, Graaf van Holland, met een groote
krygsmacht in 't Drenth gevallen; heeft de stad Koeverden, benevens
de Drenthers, onder zyne gehoorzaamheid gebragt, en hen daar na
gedwongen, behalven andere breuken te geeven, een klooster te bouwen
[71], ter plaatze daar wel eer de Utrechtsche Bisschop Otto van der
Lip verslagen was. Dit klooster is het volgende jaar aangevangen, en
ter plaatze, daar nu Assen is, volbragt; zynde het zelve dat namaals
en nu noch tegenwoordig tot het Gemeenelands Huis gebruikt word.
In den jaare 1234 is het stedeke Wartena, door een harden storm,
geheel weggespoelt. Het was gelegen in de Grietenye van Idaarderadeel,
omtrent Grou: waar van nu noch een dorp van die zelven naam is.
In dezen tyd is 'er weder twist ontstaan, om de voorrang in 't offeren,
tusschen die van Albada en Reinalda te Waaxens, by Holwerd: waar
uit naderhand de scheuringen tusschen de Schieringers en Vetkoopers
gerezen zyn.
De buurt, omtrent het westen van Almeenum, is in dit jaar tot een
stad geworden, en met haare voorrechten voorzien. Maar, als 'er twist
tusschen de Edelen van Harliga en Harns ontstond om den naam, zo heeft
zy tot heden die beide naamen behouden, en word in de gemeene Spraak
Harlingen, en in de Friesche landspraak Harns genoemt.
In den jaare 1239 was Sikke Sjaarda of Sjaardema, Landsheer van
Friesland. En Willem, Roomsch Keizer, en 21ste Graave van Holland,
de stad Aken belegert hebbende, ontbood de Friesen tot zyn hulpe:
welke de stad met water bezettede en overwonnen. Voor deze dienst,
aan hem bewezen, bevestigde de Graave hunnen vrybrief, door Karel den
Groote voorheen aan hen gegeven. Daar na verzogt hy Sjaardema, zo door
groote giften van geld, als 't Erfstadhouderschap hem Friesland over
te geeven. Maar dezelve sloeg des Graafs voorstel door een vinnigen
brief plat af; schryvende aan hem: «Meent gy, dat ik, om my en myn
geslacht te verheffen, een verraader wil zyn, en myne nakomelingen
van de vryheid berooven, die onze Voorvaderen boven alle goederen
geächt hebben?" En liet noch, ter beschimpinge en verachtinge van
gemelden Graaf, goude penningen slaan, waar op aan de eene zyde in
't latyn, doch dus vertaald, stond: Sikke Sjaardema, Landsheer van
Friesland: en aan de andere zyde: Libertas prævalet auro: dat in eene
goede zin gezegt is: Liever Vry, als Ryk. Waarom hier na tusschen
den gemelden Graaf en de Friesen een oorlog is ontstaan, waar in de
eersten, overwonnen zynde, sneuvelde. Hega Holtwada schryft, dat dit
voorgevallen is in den jaare 1255.
In den jaare 1242 was te Groningen een zamenzweeringe gemaakt
door de Gelkingen, tegen de drie nagelaatene zoonen van Egbert van
Groenenberg. Zy vielen eerst op den oudsten en sloegen hem dood; maar
de andere twee gingen vlugten, verzamelden, goede hulpe, en trokken
op hunne vyanden af. Doe wierd 'er een burgerlyke oorlog binnen de
stads vesten gevoert; leggende een ieder op zyn hoede, om zyne party
afbreuk te doen; bedryvende groot geweld en bloedstortinge. Doch de
meeste neêrlaagen vielen de autheurs van dit werk ten deel, die zelve
veel volk verlooren, en de stad ook moesten ruimen. Hier op wierden
hunne huizen aangetast, beroofd en verscheidene tot den grond toe
geraseert, en in brand gestoken.
In den jaare 1246 is te Groningen de St. Nikolaas kerk, nu der A,
gebouwd; welke door Bisschop Otto van Utrecht in den jaare 1446, op
verzoek der ingezetenen van de stad, tot een Parochiekerk is opgeregt.
't Zelve jaar, in November, was door zwaare storm en onweder een
groote watervloed over Friesland, en elders, waar door aan menschen
en goederen veele schade geschiede.
In den jaare 1248 braken de Groninger onlusten wederom op, waar in, op
den eersten November, Thetse door Rudolf van Pedesen wierd omgebragt.
Den 19de der zelve maand volgde hier op een droevige watervloed,
die zelve, behalven de buitendyken, de dyken van het diep genaamt,
welke nu aan de Eems een zyl en verlaat hebben, wegspoelde.
In 't begin van den jaare 1249 is wederom een watervloed over deze
landen gegaan; wordende door een andere vloed op den 12de van February
gevolgt; en daar na met eene zwaare pestellentie en duuren tyd.
Evenwel was Groningen noch vol onlusten: want die van de stad,
doe zeer wreed zynde, hielden het koren in dezen bedroefden tyd op
een zeer hoogen prys, en daar boven wierd het vee, 't welk door de
landlieden ter markt wierd gebragt, door eenige oproerige geesten
aangetast en veel beschadigt.
Omtrent dezen tyd is het Hof in 's Graavenhaage, benevens de groote
Zaal aldaar, door Koning Willem den tweede, en 21ste Graaf van Holland,
gebouwd.
In den jaare 1250 was te Farmsum een Deken, Sikke genaamt, welke de
Ommelandsche gemoederen zeer ontrustede: hy maakte zelve een verbond
tusschen die van Hunsingo en Fivelingo; en dus met malkanderen te
velde trekkende, wierpen zy het slot Groenenberg omverre, en poogden
Groningen ook te belegeren.
In dit en 't volgende jaar is Friesland wederom door twee watervloeden
overstroomt geworden; waar door veele duizenden van menschen en
beesten verdronken.
In den jaare 1251 is Groningen door de Ommelanders belegert en
verscheidene maalen bestormt; doch, door de goede bezettinge, wierden
de bespringers t'elkens afgewezen. Nochtans hebben die van binnen
zich, na een beleg van vier weeken, met verdrag aan hunne vyanden
moeten overgeeven.
Hier na wierd Groningen, door de ballingen wederom verrast, brengende
in den eersten aanval Hendrik Butel om 't leeven, en roofde doe veele
goederen van de Gelkingen.
Op dit gerucht trokken de Ommelander bondgenooten wederom welgewapent
voor de stad, welke haar door Conraad, Hoofd der Ballingen, zonder hun
geweld af te wagten, wierd overgegeeven. Hier door geraakte Conraad in
gyzeling; maar kort daar na, door schoone beloften, ook wederom los;
brengende, hoewel tegen zyn gemaakt verbond, een hoop krygsvolk byeen,
waar mede hy het Franciscaner Klooster verraste, laatende het zelve
voort van volk en andere noodwendigheden voorzien. Ook namen zy alle
steene huizen, die vast tegen hunne vyanden waren, in, en deeden die
van proviand en oorlogstuig voorzien.
De wederparty vlugte tot de kerken van St. Marten en St. Nicolaas;
alwaar zy zo sterk wierden bevogten en in benaauwtheid gebragt,
datze by de landlieden om verdere hulpe riepen. Hier op quamen die
van Fivelingo af, ontzettede hen, en tastede der vyanden bezettinge
zo sterk aan, datze hen, na groote bloestortinge, tot overgeevinge
dwongen, doch Conraad ontstreek hen en ging in 't heetste van 't
gevegt door.
In den jaare 1254 is Groningen weder door Conraad met verrassinge
ingenomen. De bespringers quamen heimelyk by nacht in de stad, en op
St. Martens Kerk, houdende zich tot den morgenstond verborgen: doe,
de trappen afloopende, vielen zy hunne partye op 't lyf, slaande
9 mannen dood, en de andere salveerden zich, zo zy best konden:
daarop is alles, wat 'er in de kerk gevonden wierd, prys gemaakt, en
daar van een gedeelte aan de gehuurde soldaaten tot soldye gegeeven:
waar door de stad door plonderinge en oproer vervult wierd.
In den jaare 1255 is Hindeloopen, nu, na de brandstichtinge en
uitplonderinge der Noordsche volkeren, weder haaren wasdom bekomen
hebbende, tot een stad geworden, en met voorrechten en privilegien
begiftigt of voorzien.
In het zelve jaar, den 18 van January [72], is Willem de tweede,
Graave van Holland, omtrent Hoogwoud van de boeren dood geslagen. Deze
Graaf was van Alkmaar met een groote krygsmacht uitgetrokken,
voor hebbende de Friesen, die tegens hem en zyn voorzaaten altoos
wederspannig hadden geweest, met de wapenen te temmen, en onder zyne
gehoorzaamheid te brengen. Maar de Graaf, door onvoorzigtigheid,
te verre vooruit rydende, trapte het paard door het ys; waarop de
boeren, van achter de struiken komende, hem dood sloegen.
In den jaare 1257, den 10de van October, is Friesland weder door een
watervloed overstroomt geworden; waar door de dyk in Groningerland,
by Zonda, daar de rivier de Fivela met nieuw werk bedykt was, omverre
wierd geworpen, en voorts het water over het land stroomde.
In den jaare 1259 quam Hendrik, de achtste Bisschop van Utrecht, in
Drenthwolde, nu 't Gôrecht, en vorderde groote sommen geld van de,
inwoonders: doch wierd hem geweigert. Hierom deed hy de Drenthers
aanstonds wapenen, en de naaste huizen van hunne partyen in brand
steeken. Daar tegen verzamelde de Drenthwolders hunne macht ook byeen,
en vielen aanstonds met eene groote hevigheid op de vyanden in;
waar door zy in den eersten aanval 120 dood sloegen, veele quetsten,
en eenige gevankelyk met zich sleepten.
In den jaare 1262 wierd in Friesland eene aardbeevinge gevoelt, welke
Groningen mede trof, inzonderheid het klooster Wittewyrum, waar door
de toren instortte: hier op volgde een watervloed door de dyken,
met verbreeking van de zyl Fismar, in den Oldambte.
In den jaare 1263 is de kerk van het vermaarde klooster St. Bernard,
te Aduwerd, ten tyde van Gayke, de zevende Abt, op eene zeer plechtige
wyze ingewyd, na dat 'er ruim 200 monniken 23 volle jaaren aan hadden
gearbeid, om de kerk op te bouwen en het werk voort te zetten.
In den jaare 1266 was de tweede Marcellus vloed, waar door Friesland
wederom wierd bezogt: evenwel raakte Fivelingo, door de sterke dyken,
die de monnikken van Wyrum met die van Zonda en hunne nabuuren, daar
't voorige jaar tegen de Eems hadden gelegt, bevryd.
In den jaare 1268 wierd D'rYlst, een kleene myl leggende van Sneek,
en doe noch maar eene buurt, mede met Stads voorrechtbrieven of
privilegien voorzien. Indien 'er eene Yle Stins geweest is, schynt
het niet ongeloofelyk, dat het daar van haaren naam ontleent heeft,
volgens gebruikelyke verkortinge en zamentrekking der woorden.
In den jaare 1270 is te Bolswert het Broere Klooster gesticht, waar
toe het houtwerk voor het grootste gedeelte van de Kreil, by Staveren,
wierd gehaalt. Gelyk ook te Staveren, Hindeloopen en andere plaatzen
in den Zuidhoek, nu noch wel hout, uit het gemelde bosch gehouwen,
te zien is.
In den jaare 1272 is door geheel Friesland eene zwaare sterfte onder
het vee geweest, als ook een groote hongersnood onder de menschen.
In den jaare 1273 zyn door eenen watervloed in Friesland wederom wel
2000 menschen verdronken.
In den jaare 1276, op goede Vrydag, beviel de Graavinne van Hennenberg
te Loosduinen in het kraambed van 365 kinderen; wordende dezelve van
haar oom, Bisschop Otto van Utrecht, in één bekke gedoopt: de knegtjes
wierden Joannes, en de meisjes Elizabeth genaamt. Doch zy stierven alle
nevens de moeder, en wierden te Loosduinen in 't klooster begraven.
In den jaare 1277, den 25ste van December en den 13de van January 1278,
heeft dit gewest door schrikkelyke watervloeden veel geleden; want
door dezelve verdronken 33 dorpen en veele duizenden van menschen en
beesten in den Dollaart; en doe is het begin gemaakt van dien grooten
Inham, de Dollaart genaamt.
Omtrent den jaare 1280, na dat de Friesen van de geduurige
bespringingen der Graaven van Holland en der Noormannen, hunnen
hals nu vryer hadden, zyn de oude wrokken, die in 't offeren om
den voorrang zo meenigmaalen ontstaan waren, weder opgeborsten,
en de stinsen, voorheenen tegen de uitlandsche vyanden gemaakt,
wieschen nu in getal en meenigte: en onder schyn van bescherminge
tegen de stormende watervloeden, wierden de landeryen en dorpen met
hooge wieren van aarde digt te zamen gestampt, daar gemelde stinsen
op gebouwd wierden. Waar uit eerst quaad nadenken, doe haat, nyd
en eindelyk openbaare vyandschappen en moorderyen onder de Edelen
ontstonden: het land wierd in tweeën verdeelt; die van Oostergo gaven
de anderen den naam van Schieringers, om dat hunne landstreek, in
broekig en waterachtig land bestaande, en hunne meeste kostwinning en
handel in de visscherye van Schiere Aal, alwaar 't alomme van krielde,
bestond of gelegen was. En zy zelve gaven zich den naam van Vetkoopers,
om dat zy in hunne hooge landen en grasryke weiden met de vetweijeryen
en landbezaaijingen meerendeels zich geneerden. Doch andere verhaalen
om andere inzichten. Van alle welke twisten en oneenigheden wy niet van
voorneemen zyn alle voorvallen te melden, om redenen dat die voor het
meeste gedeelte tusschen byzondere Edelen zyn ontstaan, en daarom voor
geene algemeene landtwisten zyn te houden: maar wy hebben voorgenomen
te melden, de grootste gevallen, en die voor algemeene landtwisten
te houden zyn, en tot eene daadelyke tweespalt des Gemeenen Lands
zyn uitgeborsten, waar van wy alleen de voornaamste ontmoetingen,
die steden en landen eenige merkelyke veranderinge aanbragten,
hebben aangeteekent. Van welk alles in het gemeen geweeten dient,
dat aan beide zyden dikwyls vredeverbonden gemaakt en verbrooken zyn,
maar van ons niet alle aangeteekent, om dat wy kort willen zyn [73].
In den jaare 1287 waayde het zo een geweldige stormwind, dat alle
de dyken rondom Friesland doorbraaken, waar door kerken en huizen
wegspoelden. Van het stedeke Gryn bleeven geen 10 huizen staan, en het
getal der verdronkene menschen was wel 80000. By welke gelegentheid,
Floris de vyfde, Graave van Holland, de macht der Friesen nu merkelyk
verzwakt ziende, de Westfriesen met weinig moeite onder zyn gebied
gebragt heeft, en een kasteel te Medenblik, nevens noch drie anderen,
in 't gezigt der Oostersche Friesen, bouwde.
In den jaare 1292 nam Graaf Floris de stad Staveren in, en begiftigde
haar met verscheidene voorrechten.
Omtrent dezen tyd begon in Friesland de wortel van die allerverdervende
partyschap, Schieringers en Vetkoopers genaamt, aan te groeijen;
zynde tot noch toe onder den Adel alleen beslooten; maar dat duurde
niet lang, of de Gemeente wierd ook gedeelt en van een gescheurt. Ook
begon men meer en meer steenhuizen of stinsen te bouwen, tot een
toevlugt voor hen zelve, en afbreuk hunner vyanden.
Gemelde scheuringe is eerst onder den Adel op de brasmaalen
uitgebroeit, en kort daar na tot het gemeen over gegaan. De Vetkoopers
of Vetwyders waren de Hollanders toegedaan: en de Schieringers,
veel geringer van staat, hielden zich aan het Groninger verbond.
In den jaare 1293 heeft Sneek, nu dagelyks in goede neeringe
aanwasschende, mede stads voorrechten bekomen, tot groot nadeel
van de nabuur-stad D'rYlst: maar in 't volgende jaar trof haar het
ongelukkig lot van brand, welke gemelde stad tot op twee huizen na
geheel in den asch leide en verteerde.
In den jaare 1296, den 27ste van Juny [74], is Floris de vyfde en
19de Graaf van Holland, door Gerrit van Velsen, Heer van Noordwyk,
op eene moorddaadige wyze omgebragt.
In den jaare 1299 namen de Friesen de drie nieuwgebouwde kasteelen
der Hollanderen in, als ook Medenblik, nu reeds mede tot een stad
geworden; en, na eenig stryden met de Graaven van Holland, moesten
die Westfriesland weder verlaaten.
Omtrent den jaare 1303 verscheen in de lucht, boven Scharl en Warns,
verscheidene vertooningen van kryg en oorlog, met een ysselyk geroep:
Help! help! De zon veranderde in bloed, en regen van bloed viel op
de aarde.
In den jaare 1305 verdroegen de Schieringers en Vetkoopers met
malkanderen, om hunne twisten, door een gevegt van twee mannen uit
hen, ten einde te brengen: dit werkstellig gemaakt zynde, bleven de
Vetkoopers verwinnaars en de Schieringers verliezers.
In den jaare 1306 quamen de Noormannen met eenige schepen in Friesland,
om onder die inlandsche twisten, eenen roof uit het land te haalen:
doch, Reiner Canga of Camminga, dies tyds Landsheer zynde, heeft hen
met zyn byhebbende macht dapper afgeslagen; en over de 900 vyanden
nedergemaakt hebbende, wierd hy zelve gequetst, waar van hy stierf,
tot groote droefheid zyner landsgenooten.
Na hem volgde J. Hessel Martena, hoewel tegen zynen zin, in het
Landsheerlyke Gebied, om zyne uitmuntende vredelieventheid.
Omtrent dezen tyd heeft Johannes Flieterp, Secretaris van Martena,
onverwagt de beschryvinge, van Okke Scharlensis te Staveren gevonden;
en dezelve uit het latyn vertaalt hebbende, met eenige van zyne eigene
aanteekeningen, in het licht gegeeven.
In dezen tyd wierden de Hollanders, die met hulpe der Westfriesen,
Friesland dachten te berooven, dapper afgekeert: het welk Enkhuizen
door eenen brand moest vergelden.
In den jaare 1313 is de Landsheer Martena overleden, hebbende het land
tegen de aanvallen der vyanden dapper bevryd, en dezelve verscheidene
maalen verjaagt. Om nu een nieuwen Landsheer te verkiezen, ontstond
onder het Friesche volk een zwaare twist: de een begeerde die,
en de ander weêr een anderen, maar alzo in dien tyd stormwinden en
overstroomingen quamen, die wel 500 menschen wegsleepten, staartsterren
gezien wierden, bloedregen neder viel, en andere teekenen aan den
hemel zich vertoonden, zoo quamenze daar door tot bedaaren. Ook
ontstond 'er in dezen tyd een vreesselyke hongersnood; waar uit
droevige exempelen voortquamen: onder anderen, eene zekere Vrouw,
hebbende haar goed by de landtwisten verteert, en te Sixbierum haar
armoede verbergende, sloot haar huis toe en stierf alzo met haare
Kinderen. En een weinig tyds hier na, heeft eene ongemeene sterfte
het derdedeel der menschen weggenoomen.
In den jaare 1318 quamen de Hollanders met een kleen vaartuig te Makkum
en Kornwert aan land, meenende, onder het gewoel van deze inlandsche
scheuringe, een goeden buit weg te sleepen: maar de Friesen spoelden
hen de voeten, en hebben door hulpe van die zelve schepen Medenblik
en Enkhuizen uitgeplondert.
In dezen tyd was Staveren mede in het Verbond der Anseesteeden.
En in dezen tyd bevryden de Friesen hun Land mede voor de aanvallen der
Graaven van Gelder; als mede voor die der Hollanders en Westfriesen,
nu wederom hunne vyanden geworden.
In den jaare 1323 wierd van alle de Friesen beraamt, voortaan hunne
generaale Rechts-Vergaderinge te Upstalboom, in Oostfriesland,
te houden.
In den jaare 1324, in November, zyn door een groot tempeest van donder
en blixem, en een watervloed over Friesland en Holland gaande, veele
menschen en beesten verdronken.
In den jaare 1326, of omtrent dezen tyd, begon Appingadam in alle
neeringe, ambagten en rykdom toe te neemen, zelfs Groningen gelyk
te worden.
In den jaare 1327, een weinig na Kersmis, zyn de privilegien en keuren
van Appingadam, door de Staaten van Fivelingo, in een zeer plechtige
byeenkomst opgestelt en goedgekeurt. Ook zyn dezelve, weinig dagen
daar na, op een algemeenen Landdag, te Upstalsboom bevestigt, en met
het Zegel [75] bekragtigt.
In den jaare 1328 was de toestand der Schieringers en Vetkoopers zo
verre gekomen, dat de zwakste party nu begon vreemde soldaaten in
dienst te neemen.
In den jaare 1332 zyn de wetten gemaakt van de waterlossinge by het
Huis Groenenberg; waar uit een oorlog ontstond; want de Friesen
van Humsterland, Vredewold enz., zich t'zamen voegende tegen de
Groningers, geschiede het eerste gevegt in Hunsingo, en de tweede
slag in Fivelingo, beide tot nadeel der landlieden. Maar de derde
treffinge was zwaarder dan de eerste, en viel de Groningers ten deel.
Daar na is het Huis Kortinge, by Selwert, zynde met eenige Drentsche
Edelen bezet, door de landlieden stormenderhand ingenomen, en de
gansche bezettinge daar in dood geslagen. Voorts wierd Groningen ook
door hen overweldigt, wordende veele burgers in de eerste furie gedood,
en 60 der voornaamste auteurs van die onlusten opentlyk op de markt,
by de Pelster-, Gaddinge-, en Volkeringe Straat door 't zwaard onthoofd
[76].
In den jaare 1334, in November, op St. Klemens Dag, was 'er een groot
onweêr van donder en blixem; en zo een watervloed, dat het zeewater
over de dyken heen stroomde, waardoor veele menschen in Friesland en
elders verdronken.
In den jaare 1336 zyn te Bolswert 136 huizen verbrand. Ook wierd
Friesland in dit jaar wederom door een watervloed aangetast, daar
door veele menschen en beesten verdronken.
In den jaare 1342 was het Aduarder klooster zo machtig en weelig
geworden, dat hun verboden wierd, meer goederen en landeryen aan
te koopen.
In dit zelve jaar, den 25ste van September, is Graaf Willem van
Holland, zo 'er gezegt word, in Friesland gevallen met over de 100000
mannen: maar wierden van de Friesen zoodanig gehavent, dat zy met
achterlaatinge van 18000 mannen, waar onder de Graaf, en omtrent 200
Edelen, wederom moesten aftrekken; zynde dit de grootste overwinninge
die de Zeelandsche Friesen ooit hebben bevogten. Want daar word gezegt,
dat de Hollanders 10 mannen tegen de Friesen een sterk waren geweest.
In den jaare 1346 waren die van Hunsingo met de stad Hamburg in oorlog;
doch de Hamburgers den Frieschen koophandel niet kunnende missen,
bragten door anderen zo veel te weeg, dat de zaak door wederzydsche
gezanten is bygelegt geworden.
In den jaare 1350 was 'er zulk eene vergiftige pest in en omtrent
Friesland, dat de menschen al gaande en staande dood nedervielen,
blyvende van 1000 naauwelyks 10 in 't leeven. ô Ysselyk verhaal!
In den jaare 1361 is te Groningen eene generale vergadering gehouden
van alle Magistraatsperzoonen in 't geheele vrye Friesland, tot
conservatie van hunne rust en vrede.
In den jaare 1364 heeft Hertog Aalbregt van Beyeren, Graave van
Holland, het Eiland Ter Schelling in brand gestoken; doch niet zonder
weêrzydsche bloedstortingen, want het in dien tyd onder Friesland
behoorde.
In den jaare 1368, den vierden van September, is Groningen door alle
regeerende, en daar toe gerechtigde perzoonen, tusschen de Eems en
Lauwers, gerechtigd tot de Stoel der gemeene Vergaderingen; 't welke
zy voorheen maar naar gewoonte hadde geweest.
In den jaare 1379 is Koeverden door de Rustringen en Oostringen,
met Sibet en meer andere Hovelingen, ingenomen.
In den jaare 1387 zyn in Friesland door een watervloed wederom veele
menschen en beesten verdronken.
In den jaare 1388 heeft Folkmer Allena het steedje Aurik,
in Oostfriesland, ingenomen, en het slot zeer hevig laaten
beschieten. Okko was Bevelhebber daar binnen, die, na stilstand van
wapenen verkreegen te hebben, naar beneden in de stad ging, om over
het verdrag te handelen; maar het zelve niet getroffen wordende, wierd
Okke door zyne trouwlooze vyanden op den 26ste van July doorstoken;
stervende alzo de eerste Ridder in Oostfriesland, Okko, Heer van
Broekmerland.
In den jaare 1392 is Leeuwarden, door 't aangroeyen der inlandsche
oneenigheden, heimelyk aan de noordzyde in brand gestooken; waar door
't Prediker klooster en kerk verteerden.
Hier na quamen de Hollanders met een machtig leger in Friesland
vallen, tot omtrent Schooterzyl: alwaar zy door de Friesen wierden
tegen gestaan, vegtende aan weêrskanten zeer scherp, tot beider groot
verlies; want de Hollanders de overwinning hebbende, verlooren nochtans
1300 mannen, zo aan dooden als gevangenen, en de Friesen daarentegen
600 mannen.
In den jaare 1397 was Yv Juwinga Landsheer, die van zommigen ook
genoemt word Ju Jongama. In dien tyd quam Albrecht van Beyeren met
eene macht van 18000 mannen in de Kuinre, dies tyds een Graafschap,
om Friesland te overweldigen. En Juwinga, de Friesen tegen hem niet
kunnende afraaden, om geen slag met hen te waagen, kreegen zy by
Schooterzyl de nederlaag, en verlooren omtrent 500 mannen, als mede
den Landsheer zelve. Daar na trok Albrecht naar de Lauwers; daar de
Friesen hem tegenstonden. Ondertusschen verteerden de Schieringers
en Vetkoopers malkander zodanig, door hunne oneenigheden, dat de
Vetkoopers te raade wierden, voor hunne zyde het land aan Albrecht
op te draagen; en de stad Staveren wierd hem ingeruimt. Doch van
de Schieringers tegengestaan zynde, vertrok hy van de Lauwers, door
geheel Oostergo en Westergo.
In den jaare 1398 nam Albrecht Dokkum in, en deed de voornaamste
der Schieringers naar Groningen vlugten; alwaar dezelve door eenen
Koppen Jarges van Staveren gestyft zynde, benevens de Groningers,
den Hertog weder tegen trokken, onder het geleide van Sikke Deekema,
Gaale Hanja, en Ode Botnia.
In dit zelve jaar, hebben eenige Ommelander Heeren, de Ommelanden
heimelyk aan den Graaf van Holland opgedraagen. Maar doe de andere
Heeren zulks gewaar wierden, en buiten weeten, zich tegens recht
en privilegien overgelevert te zien aan hunne vyanden, beraamden
daar op het jok af te schudden. Eppo Nittersum, zynde een Patroon
der Schieringers, maakte hier aanstonts een begin van, neemende den
tooren of vastigheid tusschen ten Post en Mude in, en sloeg het daar
binnenleggende guarnisoen, uit Hollanders bestaande, altemaal dood,
of deeden hen in de Damstervaart verdrinken. Ondertusschen wierd
Groningen ook van den Graaf van Holland verzogt, hem voor haren Heere
te neemen; doch te vergeefs.
In den jaare 1399 namen zy Dokkum, Cammingaburg en het slot ter Luine,
gelegen tusschen Kollummer en Oudwoudumerzyl, weder van den Hertog, en
noodzaakten hem weder uit Friesland te vlugten; alleen noch behoudende
de stad Staveren. Van waar Brederode, meenende de schans te Molkwerren,
dat Winsemius ook Molkenhuizen noemt, in te neemen, doch mislukte:
maar wierd van de Friesen geslagen, en hy zelve gevangen genomen. Doch
weinig tyd hier na is de vrede geslooten in den Briel, tusschen Johan
van Beyeren, Graaf van Holland, de Friesen en de stad Groningen en
Ommelanden. Waar op de Graaf door de Groningers met 50 vette Ossen
wierd vereert.
De Friesen dus hunne vryheid weder bevogten en gewonnen hebbende,
zyn de drie voornoemde Edelen, de een na den anderen tot Landsheeren
verkooren; doch de een het op den anderen schuivende, hebben zy
't allen geweigert.
In den jaare 1400, verzogten de Vetkoopers of Ballingen by den Bisschop
van Utrecht, Frederik van Blankenheim, zyne hulpe, geevende hem een
goede zomme geld, mits dat hy hen by de Groningers in voorige charges
en goederen zoude herstellen. Waar op de Bisschop brieven en gezanten
aan de Groningers afzond, hen zelfs ook gebiedende, de wapenen neêr
te leggen: doch alles te vergeefs. Want die van Groningen en hunne
Bondgenooten zeer moedig zynde, hebben ondertusschen onder het beleid
van den Burgemeester Albert Wigbolts, Aapke Onstema's Huis, te Sauwert,
met veel moeite ingenomen. Dit Huis was zeer sterk, hebbende muuren
van 12 voeten dikte, met een wyde gragt om dezelve, en om welke noch
een andere gragt heenen ging, bevattende 5 steene torens.
Dit gerucht deed de Bisschop met zyn krygsmacht afkomen, doende de
stad Groningen op St. Jacobs Dag aan de zuidzyde berennen: waar op
veele schermutselingen volgden. Doch, na drie weeken belegs, heeft
de Bisschop de stad wederom moeten verlaten, zich te vreden houdende
alleen een Blokhuis te Blankeweer met volk wel te bezetten.
Omtrent dezen tyd hebben de Groningers het Stapelrecht bekomen.
In den jaare 1401 kogten de Groningers van den Bisschop van
Munster zyne vriendschap voor 2000 guldens; mits dat hy zich by den
Utrechtschen Bisschop niet zou voegen. Hier op trokken de Groningers
met grooten moed in de Ommelanden, werpende veele steene huizen
omverre, als van Snelgers huizen in den Dam; van daar na Ripperda's
huis te Farmsum, maar met zo een goeden uitslag niet als by den
eerste; want Ripperda, 400 zeeroovers tot bezetting gekregen hebbende,
vielen op hen uit, en sloegen veelen van de Groningers dood. Waarom
de Groningers aftrokken; doch maakten hunne krygsgereetschappen
wederom in den Dam gereed, waar mede zy, na drie dagen toevens, weder
derwaarts trokken; vallende doe met zo eene verwoedheid op gemeld
huis en hunne vyanden aan, datze in 't kort overwinnaars wierden,
en alles aan stukken hakten, of in 't water deeden verdrinken die 'er
op waren. Daar na trokken de bondgenooten naar Termunten, en haalden
het huis van Menno Houwerda omverre; als ook daar na Gockinga's huis,
te Broeke.
In den jaare 1404 zyn Sioerd Wiarda en Haring Harinxma, by gemeenen
raade, tot Landsheeren verkooren; hebbende de eerste zyn opzicht
in Oostergo, en de andere in Westergo. In dezen tyd zyn nochmaals
eenige Friesche Edellieden naar het Joodsche Land vertrokken, om
kunne krygslust oeffening te geeven.
In den jaare 1405, den eersten van October, is de vrede tusschen
den Bisschop van Utrecht en de stad Groningen geslooten; waar door
weêrzyds gevangenen zouden los gelaaten, en de ballingen in hunne
voorige goederen herstelt worden.
In den jaare 1408 is Darrelt, in Oostfriesland, door de Hollanders
ingenomen, en daar na getracht vast te maaken: doch Jonker Keno, van
Broekmerland, heeft hun voornemen verydelt, en ter plaatze uit gejaagt.
In den jaare 1409 heeft Jonker Keno Folkmer Allena's huis te
Oosterhuizen, in Oostfriesland, ingenomen, neemende zyne zusters zoonen
gevangen, en wierpze te Aurik in eene, vuile gevangkenisse, alwaar zy,
door toedoen van zyne moeder, van honger en vuiligheid zyn gestorven.
In den jaare 1412 waren de partyschappen in Friesland tusschen
Schieringers en Vetkoopers schrikkelyk woedende: want de Vetkoopers,
hebbende in eene vergadering voorgedragen, om de Schieringers ten
eenemaal uit te roeijen, zonder zelve de kinderen in de wieg te
spaaren. Hier om wierden de gemoederen der Schieringers noch meer
ontsteeken; en daar zy hunne vyanden maar bespringen konden, sloegenze
die dood.
In den jaare 1413 is de stad Embden door Jonker Keno van Broekmerland
ingenomen: waarom Proost Hiske, aldaar Heer zynde, naar Groningen de
vlugt nam.
Door deze overeenkomst van Proost Hiske, begon Groningen ook verdeelt
te worden, door die alverdervende partyschappen van de Schieringers
en Vetkoopers. Die van Rengers, Huginge, Clant, Clinge en Brugge,
neigden naar de Vetkoopers, als zynde de Hollanders toegedaan: de
andere waren meest alle in 't openbaar Schieringers; hun Opperhoofd
was Koppen Jarges, houdende zich aan 't Groninger verbond.
Deze Scheuringe veroorzaakte eene groote bloedstortinge; want de
Schieringers wilden den gevlugte Proost Hiske [77] helpen, tegen
zyn vyand Jonker Keno; en de Vetkoopers daar en tegen niet. Hier
op stonden de Schieringers, als de sterkste party zynde, den 23ste
van October uit haat op, en vielen op het Raadhuis aan, als de Raad
vergadert was: zy doorstaken aanstonds den Burgemeester Jan Rengers
en Albert Barelts, en Johan Hekman veele wonden toegebragt hebbende,
wierpenze ter venster uit op de markt. Voorts bragten zy Hendrik
Ottesz. Clant mede om 't leeven, als ook Allard Clant, daar hy aan
tafel zat te eeten. Vervolgens deeden zy den Raad besluiten, dat alle
de geene die van de Vetkoopers partye was, zich zonder eenig ophouden,
uit de stad en de Ommelanden zouden vertrekken.
In den jaare 1414 hebben de Friesen van Westergo de stad Staveren
overrompelt; waar door Friesland geheel van het Hollandsche jok
wierd vry gemaakt. Ook waren de Schieringers, onder Koppen Jarges,
in Groningerland op hunne hoede: want de ballingen, hunne toevlugt by
Jonker Keno genomen hebbende, deeden derhalve alle de aankomsten aan
de Eems met krygsvolk bezetten: ook liet Jarges het goud en zilver
uit de kerken in Fivelingo neemen, waar van te Kampen geld wierd
geslagen; dat naderhand Koppens guldens genaamt wierd. Daar op nam
de landbederving een begin, steekende twee sluizen te Reiderland in
brand, en op verscheidene plaatzen de dyken door. Jonker Keno deed
het zelfde aan de Groninger kant, doorsteekende mede op verscheidene
plaatzen de dyken: moetende alzo het gemeene volk de dolle razernye
der Grooten ontgelden.
In den jaare 1415 hebben de ballingen of Vetkoopers hunne macht,
benevens hunne vrienden, en die 't met hun hielden, te Eelde, in 't
Drenth, byeen vergadert, waar mede zy op den 13de van September, des
avonds, den dyk langs, stilletjes voor Groningen trekkende, en voorts
over de stads muur klimmende, de sloten van de Aa Poort afhieuwen,
en dus de stad, na veel bloed vergooten te hebben, innamen; hier op
stakenze aanstonds drie huizen in brand, ten teeken voor Jonker Keno;
welke met een vloot schepen voor Delfzyl leggende, ten eersten met zyn
krygsvolk naar de stad afquam, en herstelde de ballingen aanstonds
in hunne voorige bedieningen en goederen. Daar na trok Jonker Keno
met zyn volk door de Ommelanden, en deed verscheidene van der vyanden
heerenhuizen omverre werpen.
In den jaare 1416 hebben de Groningers, met die van Hunsingo en
Fivelingo, hunne oude verbonden wederom vernieuwt, na dat Jonker Keno
vertrokken was; waar in alle vyandschappen en misdaaden vergeeven
wierden.
Ook heeft Proost Hiske, met hulpe zyner vrienden, de stad Embden
wederom overweldigt en onder zyn gebied gebragt.
In den jaare 1417 zijn de Vetkoopers door de Schieringers uit
de Westerlauwers gejaagt. Maar Jonker Keno zulks berigt zynde,
trok hen op den 10de van Juny by Noordhorn tegen; alwaar zeer hevig
gevogten wordende, de Schieringers 500 dooden en 400 gevangenen lieten
zitten. Korts hierna is Jonker Keno ziek geworden, en op 't Huis te
Oldenburg overleden.
In den jaare 1418 heeft Fokko te Lier Dokkum ingenomen, geplondert
en in brand gestoken; de bolwerken in de gragt geworpen, en al de
huizen en stinsen der Schieringers geraseert, als mede ook het huis
van A. Kamstra, bezuiden Dokkum: het blokhuis by Esumerzyl wierd
stormerhand ingenomen, waar in vier mannen door den eersten aanval
wierden gedood, en de rest der bezettinge, zynde zeeroovers, door
beuls handen den kop afgeslagen. Doch in het volgende jaar quamen de
Schieringers, onder 't geleide van Sikke Sjaardema, en wierden daar
weder meester van.
Des Okke van Broek, de zyde der Vetkoopers versterkende, quam met een
hoop volk uit Embderland, dat hy tusschen Staveren en Hindeloopen aan
land zettede, en met Sjaardema in een hevig gevegt raakte: waar in
300 Schieringers verslagen, en 200 gevangen wierden; de overgeblevene
vlugten naar Slooten, dat zy in allen spoed met eene wal versterkten
of omtrokken: en wierden van hunne vyanden belegert: doch door hulp
des Graaven van Holland weder ontzet.
In den jaare 1419 hebben de Groningers den Bisschop van Utrecht,
Frederik van Blankenheim, voor hunnen Beschermheer aangenomen,
wordende hy in 't begin van Juny gehuldigt, en de Handvest op den
11de dito geteekent.
In den jaare 1420 liet Sjaardema, door des Graaven volk, Makkum met een
bolwerk omringen. Maar zy, door een listigen brief van Tjeerd Ailua,
Vetkooper te Witmarsum, wierden daar uitgelokt: en is doe die wal weder
geslegt [78]. Ook trof men een veldslag by Hindeloopen, daar wel 200
mannen wierden verslagen en verdronken, en noch zo veel gevangen.
Den 30ste van April, in dat zelve jaar, is Bolswert door de
Schieringers ingenomen, wordende aldaar een Jan Tjalling, Hoveling,
met noch eenige Vetkoopers door de kling gejaagt, om dat zy voorheene
eenen van Koppen Jarges volk hadden doodgeslagen.
Daar na hebben de Vetkoopers, onder het commando van Fokko te Lier,
op den 12de van May, de Schieringers by Catse geslagen; die daar 300
dooden en 200 gevangenen verlooren.
Den 26ste van September wonnen de Vetkoopers Staveren, alwaar Koppen
Jarges, zeer dapper vegtende, het leeven verloor. Omtrent dezen
tyd ontstond te Staveren een groote brand, waar door in 't kort 500
huizen verteerden.
In den jaare 1421 wierd Leeuwarden door de Vetkoopers vermeestert,
en de Hollanders uit de Lemmer verdreven; daar hun sterk Blokhuis
wierd omverre geworpen en geslegt.
In 't zelve jaar, den 19de van November, is in Friesland, Holland
en elders, een schrikkelyke watervloed geweest, waar door de dyken
wierden gebroken, veele duizenden van menschen en beesten opgeslokt,
en tusschen Dordrecht en Geertruidenberg 72 dorpen zyn vergaan.
In den jaare 1422, in February, wierd 'er weder een verdrag van
vrede [79] gemaakt tusschen de Schieringers en Vetkoopers. Waar op
Dokkumerwal, en het slot op Esumerzyl geslegt wierden. Echter bleef
by zommigen noch de twistgierigheid, waar door de zorg voor de dyken
verwaarloost wordende, het water zoodanig inspoelde, dat het land
drie jaaren lang tot aan Drenth en Stellingwerf met het zelve bezet
bleef leggen.
In dit zelve jaar hebben de Groningers de stad Slooten belegert;
doch vrugteloos: want op St. Benedictus dag hebben de Hollanders de
stad ontzet en de belegeraars geslagen.
In den jaare 1424 was geheel Westergo in onrust, door de partyschappen
van de geslachten Bonnema en Gerkema. De stins van Gerkema wierd
overweldigt, en zelve met den vader daar in verbrand. Doch twee jaaren
daar na wierd Fokko Bonnema ook verslagen.
In den jaare 1426, in September, geschiede het bloedige gevegt van
Fokko Ukens, Hoveling te Leer, tegen Nikolaas, Graaf van Oldenburg, en
den Aartsbisschop van Breemen, by Deteren: alwaar Fokko, overwinnaar
wezende, van de vyanden 5000 mannen doodsloeg, en 300 gevangenen
bequam, waar onder veele heeren van grooten rang.
In den jaare 1427, den 28ste van October, was 'er wederom een zwaare
stryd van Fokko Ukens, tegen Jonker Okko van Broekmerland, tusschen
Veenhuizen en Opgant; daar geschiede een groote bloedstortinge;
want Fokko wel de overhand hebbende, verloor nochtans 4000 mannen;
doch Okko verloor van zyne kant noch meer, en viel zelve in des vyands
handen; alwaar hy, na zes jaaren in de gevangenisse gezeten te hebben,
is komen te sterven.
In dit zelve jaar deed de Geldersche Hertog, met een groote krygsmacht,
een inval in 't landschap Drenth, steekende verscheide dorpen en
buurtschappen in brand; vernielde het koren; roovende en plunderende
alle de beste goederen, en dezelve met hem naar Gelderland sleepende.
In den jaare 1428 sloeg Fokko Ukens de slag by Oterdum, tegen de
Groningers; alwaar Fokko, wederom overwinnaar zynde, van de vyanden
500 mannen doode, en veele gevangen nam, waar onder een Burgemeester
van Groningen.
In den jaare 1429, was Groningen en Hamburg wederom in Oorlog; want
weêrzyds waren schepen ter zee met elkanderen geduurig in actie. In
dezen tyd is overleden Proost Hiske van Embden.
In den jaare 1430 zag men noch, by een laage ty, de kapel en ringmuur
van 't kerkhof van Odulfs Klooster, by Staveren, in de zee.
In den jaare 1431 hebben de Hamburgers, met een vloot schepen, voor
Embden leggende, den Drost Imelo Abdema, zynde de zoon van Proost Hiske
boven gemeld, onder schyn van vriendschap, op een gastmaal genoodigt;
't welke zy tot dien einde op een van de schepen hadden toegericht:
maar de Drost aldaar gekomen zynde, en een buitengewoon glaasje wyn
gedronken hebbende, staken zy ondertusschen in zee, en voerden hem
alzoo over naar Hamburg; alwaar hy in groote elende 24 jaaren lang
gevangen heeft gezeten: en de andere schepen zettede zich voor Embden,
die de stad met geweld en dreigementen tot de overgave dwongen.
In den jaare 1434 was Groningen met de Hamburgers noch in oorlog;
by deze gelegentheid wierd Willem Wicheringe, Olderman of Hoofdman
der Gilden, thans Olderman van 't Gildrecht genaamt in Groningen,
willende het Stapelrecht voor de stad verdedigen, in een oploop van
de landslieden te Farmsum doodgeslagen. Hier op wierd door de Heeren
van de stad vergoedinge dier doodslag geeischt: doch wierd door Hayo
Ripperda, Heer van Farmsum, geweigert, en begeerde den schuldige van
het gedaane feyt niet over te leveren. Hier door ontstond eene groote
tweespalt onder den Adel; want de Groningers eindelyk de wapenen
aangordende, wilden Ripperda tot vergoedinge dwingen: doch hy zulks
niet afwagtende, bood zich aan tot verdrag; 't welk op den 27ste van
July deszelfden jaars wierd getroffen [80].
In den jaare 1435 overleed de dappere Fokko Ukkens, Hoveling te Leer,
op het Huis te Dykhuizen, by Appingadam, wordende in het klooster
aldaar begraven.
In den jaare 1437 hebben de Hamburgers en Embders der Hovelingen huizen
in Oostfriesland om verre geworpen en geraseert, als te Oosterhuizen,
Hinta, Grimmersum, Groothuizen enz., omdat ze tot geen toevlugt voor
de vyanden zouden wezen.
Ook was in dezen tyd een watervloed over deze landen, waar door groote
schade aan menschen en beesten geschiede; als mede eene pestilentie,
daar veele duizende menschen door stierven.
In den jaare 1438, in Augusty, zonden de Groningers by nacht een schip
met volk naar Termunten, en verrasten aldaar het kasteel. Zy joegen
alle de Hamburgers daar uit, en stelden 'er wederom tot Commandant
Lodewyk Hoornken. Daar na namen zy het huis van Eppo Gockinga, te
Broeke, in, als mede de sterke toren te Bellingewolde, die zy ter
neêr wierpen.
In den jaare 1443 is het Stadshuis te Groningen gebouwt.
Ter dezer tyd was Friesland wederom in groote onlusten; want die van
Ripperda en Heemstra bedreven groote geweldenaaryen van moorden en
branden tegen elkander.
In den jaare 1444 is overleden de heer Eppo Gockinga [81], waar door
het geheele Oldambt, volgens accoord en der Oldambsteren toestemminge,
onder des stads jurisdictie is geraakt; wordende voorts door de
Magistraat van Groningen een Drost gestelt, om de zaaken uit hunnen
naam aldaar waar te neemen.
In den jaare 1446 hebben die van Sjaardema, als hun huis, aan 't oosten
van Franeker, bouwvallig begon te worden, een nieuw huis of Slot aan
't westereind van de stad gebouwd, op een plaats genaamt Kaale Hei,
alwaar 't noch ten huidigen dage staat.
In dit zelve jaar, na dat het vuur der Schieringers en Vetkoopers
weêr ontstooken was, hebben de Vetkoopers de kerk en toren te Workum
tegen de Schieringers versterkt. Doch deze laatsten hebben hunne
vyanden aanstonts belegert; en de Overste Ketelhoet, die afgekomen
was om de belegerden te ontzetten, geslagen; alwaar Ketelhoet zelve,
en veele gemeenen zyn gedood en gevangen genomen [82].
In den jaare 1448, even na St. Jan, is in Appingadam tusschen de steden
Hamburg en Groningen de vrede geslooten, waar in alles wierd bygelegt,
en de vrye handel open gemaakt.
In den jaare 1453 is de Utrechtsche Bisschop, Roelof van Diepholt,
door de Groningers voor hunnen Beschermheer aangenomen en gehuldigt.
Ook heeft Jonker Ulrich in dezen tyd, na dat hy van de Prelaaten,
Hovelingen, enz., tot een Heere van Oostfriesland was aangenomen,
de stad Embden met deszelfs burgt, als ook de burgt te Leeroort,
van de Hamburgers gekogt voor 10000 mark.
Omtrent dit jaar heeft Philip de Goede, Hertog van Bourgondien,
en Graaf van Holland, eerst door veele laagen, en daar na door
dreigementen, Friesland getracht te overmeesteren. Doch de Friesen
hier tegen, maakten gezamenlyk eene onderlinge verbindtenisse, om
hem met een gemeene macht tegen te gaan.
In den jaare 1454 was te Groningen onder de burgerye een groote onlust,
ter oorzaake van eene zekere resolutie, by den Raad genomen, dat geen
inwoonder van de stad de waaren, welke van de landlieden ter markt
wierden gebragt, zoude mogen koopen; maar dat deze door opkoopers,
van den Raad daar toe gestelt, alleen zouden mogen worden opgekogt,
en dus verder aan de ingezetenen uitgesleten worden. Maar een Warner
Smith, Raadsheer der stad, stelde zich hier tegen, willende zelfs
zyn gryzen kop daar by opzetten, om de burgers van die last te
bevryden. Hy ging derhalven van het raadhuis, en maakte zulks aan
de Bouwmeesters en Gildens bekent. De Raad dit vernomen hebbende, is
aanstonds met 24 mannen vergadert; welke beslooten, dezen Raadsheer
Warner Smith om 't leeven te laaten brengen. Weinig dagen hier na
vergaderde de Raad weder, en deed den Raadsheer Smith door een stads
Dienaar ontbieden: doch hy merkte het quaad; geevende daarom hier van
aanstonds kennisse aan de Bouwmeesters en Gildens, en hun gebiedende,
naauwe wacht te houden voor het Raadhuis. Hier op ging Smith met eene
groote vrymoedigheid naar boven: maar den beul aan de deur vindende,
trad hy in de Raadkamer, zeggende: «Wat, wilt gy uw gebod met bloed
schryven; door de handen van een beul?" Onderwyl zagen eenige heeren
uit de vensteren, en vernamen dat de geheele markt vol gewapende
en oproerige menschen stond; derhalven wierden zy met de uiterste
verbaastheid aangedaan, en veranderden gansch van resolutie: want de
Raadsheer Smith wierd daar op niet alleen vry verklaart, maar zelfs
de genomene resolutie ook wederom ingetrokken: waarom het gepeupel
weêr vertrok.
In den jaare 1455 is het Verbond tussen de stad Groningen en de
Ommelanden voor den tyd van 10 jaaren vernieuwt. Waar op St. Martens
toren is gefondeert, en na vyf jaaren voltrokken.
In den jaare 1456 verscheen over Friesland eene ysselyke staartstar;
waar op, eenige jaaren na malkanderen, een groote duurte omtrent
de leevensmiddelen is gevolgt. Omtrent dezen tyd zoude, door de
dapperheid der Friesen, die doorgaans den H. Kryg volgde, om de
inlandsche oneenigheden te myden, wel 30000 Turken ter neder gemaakt
zyn, in de groote overwinningen die de Hongaren bevogten.
In dezen tyd deed Tanne Kankena een inval in Oostringen, neemende
Jeveren in; en voerde daar na 300 menschen gevankelyk, als mede 3000
stuks vee, naar Hargelingeland.
Omtrent den jaare 1457 is Sneek byna geheel afgebrand, blyvende de
dyk en 't nieuw zand maar alleen over. Doch veel tyd daar na is het
weder opgebouwd.
Niet lang daar na wierd Slooten mede byna geheel door 't vuur verteert;
zynde in den brand gestooken uit twistende eergierigheid van eenige
Edelen.
In den jaare 1459 hebben de Groningers hunne stad met nieuwe wallen,
gragten en poorten versterkt. Ook hebben zy David van Bourgondien,
Bisschop van Utrecht, voor hunnen Beschermheer aangenomen en gehuldigt.
In den jaare 1461 is Harlingen mede door den brand geheel vernielt.
In den jaare 1462, in October, sloegen de Vetkoopers tegen de
Schieringers by Aalsum; waar in de laatste verscheidene Grooten,
en omtrent 250 gemeenen verlooren.
In den jaare 1465 is de Zyl of Sluis van Offingawier door storm en
onweder weggescheurt; welke opening weder gestopt wierd door een stuk
land, leggende buitendyks, en afgescheurt zynde, daar weder in dreef,
terwyl het door enige varkens en schaapen beweid wierd.
In den jaare 1470 heeft Karel de Stoute de Friesen wederom getracht
onder 't Huis van Bourgondien te brengen, op gelyke wyze als zyn vader
Philip, daar wy boven van gemeld hebben. Doch de Friesen vonden zich
geraden nochmaals hunne vryheid te verdedigen. Omtrent dezen tyd,
wierden tusschen Heemelum en Koudum, drie mannen en twee vrouwen
doodgeslagen, zonder dat elders van eenige verdere schade gehoort
wierd. En op Ameland quam een walvis, 83 voeten lang, aandryven.
In den jaare 1471 hebben de Groningers, na dat de Hertog van Beyeren
hun den oorlog hadde aangekondigt, hunne stad zeer vast gemaakt;
maakende eene aarde wal buiten de gragt, aan de zuidkant, met zes
steene torens: ook een steenhuis aan de inloopinge van de Hunse en
Aa: als mede de Heere en daar na de Ooster poort; en hebbende de stad
tegenwoordig acht poorten, daarze bevoorens 'er maar zes had gehad.
Omtrent dezen tyd leefde de vermaarde en hooggeleerde jongeling
Andreas Canter, van Groningen, welke 10 jaaren oud zynde, by den Keizer
Frederik de derde ten Hove ontboden wierd, om zyne groote geleertheid
[83].
In den jaare 1472 wierd door Jonker Onno van Ewsum een zeer zwaare
toren te Middelstum gebouwd, dat geheel strydig tegen de gemaakte
verbonden was. De Groningers namen het daarom ook zeer qualyk; zendende
eenige Gecommitteerden derwaarts, om het werk te bezigtigen. Hy quam
ondertusschen zelve te Groningen, en betuigde niets quaads tegen de
stad in den zin te hebben; maar dat hy alleen een schuilplaats tegen
zyne vyanden zogt. Echter wierd hem door den Raad geordonneert, dat
de zwaarte der muuren van 6 tot 3 voeten moesten vermindert worden,
volgens hun gemaakt verbond. Doch Jonker Onno voer evenwel met het
werk voort: en om andere zwaarigheden, dachten de Heeren van den Raad
niet meer aan hem.
In den jaare 1474 deed een watervloed, over Friesland gaande, veel
schade aan menschen en beesten.
In den jaare 1477, den 17de van September, was 'er de Cosmus en
Damianus vloed: waar door in Friesland en elders zwaare schade
geschiede. By 't klooster te Lidlum wierd een zeekalf gevangen; en in
de gragt van Bolswert wierden mede twee zeldzame visschen gevangen,
schynende de eene vleugelen te hebben, en de andere een zeehond te zyn.
In den jaare 1478 hebben de Groningers het slot te Wedde, van Hayo,
te Westerwolde, ingenomen en geslegt; maakende aanstonds op een andere
plaats een nieuw slot, en noemde het zelve Pekel a Burg, of Pekelburg;
alwaar de Groningers een Kastelein op stelden, welke over Westerwold
en het deel van den Oldambt, aan de eene zyde van den Dollaart,
zoude richten.
In den jaare 1480 is binnen Bolswert een kind met twee hoofden
gebooren. En te Leeuwarden zyn in dezen tyd de eerste Gildens in
gestelt.
In den jaare 1481 quamen de Keizerlyke Gezanten Steenbergen en Loo te
Groningen, en presenteerden hunne brieven aan den Raad en de Gemeente,
waar in de Keizer, den Burgemeesteren en Raaden in Groningen, het
Potestaatschap van Wester-Lauwers eeuwig en erffelyk gaf, zonder te
mogen beroepen worden, enz.; als mede met de ridderlyke orde wierden
begiftigt, zo wel de toekomende als tegenwoordige Burgemeesteren
en Raadsheeren dezer stad. Ook gaf hy hun het recht, om goude
en zilvere munt te slaan. Doch het accoord wierd niet getroffen:
waar van de voornaamste oorzaak was, zo men zegt, om dat de Keizer
een jaarlyksche tribuit van 10000 rhynsche goudguldens eischte,
te betalen uit de inkomsten van Friesland over de Lauwers: 't welk
alhier te zwaar wierd geacht.
In den jaare 1482 wierd het groote en vermaarde laatste verbond
tusschen de stad Groningen en Ommelanden voor den tyd van 40 jaaren
gemaakt. Waar na Stad en Lande heeft gefloreert, en in rykdommen
toegenomen. Waar op voorts de hooge en zwaare St. Martens tooren is
voltrokken [84].
In den jaare 1486, in October, overleed te Heidelberg de Hooggeleerde
en beroemde Rudolf Agricola; hy was te Baflo, in Groningerland
gebooren, en zeer geleerd in de hebreeuwsche, grieksche en latynsche
taalen; ook was hy een groot musicus, hebbende het groote en deftige
orgel in St. Martens kerk te Groningen eerst nieuws gemaakt.
In den jaare 1487 is de stad Leeuwarden door de Schieringers
gewapenderhand ingenomen.
Ook hebben de Groningers een rykgeladen Hollands schip, 't welk de
Oostfriesen genomen hadden, hun op de Wadden weêr ontweldigt; wordende
de roovers daar van te Groningen opgebragt, en den kop afgeslagen.
Daar na trokken de Groningers 't Drenth in, en haalden Jonker Aapke
Ewsums Huis te Roôn om verre. Als mede hadden zy, onder het bevel
van Ulrich, te Dornum, een aanslag op den Dam; doch vrugteloos.
Omtrent dezen tyd is een vrouwe ligchaam, 12 houtvoeten lang, uit de
zee opgeworpen, en aan het strand van Ter Schelling komen aandryven.
In den jaare 1490 vermeesterden de Vetkoopers, die nu voor 't
meerendeel door verloop van hunne zaaken, in Holland gevlugt waren,
de stad Workum; komende, onder 't geleide van Yge Gaalema, uit Holland
over 't ys aantreeden.
In dit zelve jaar is de wydberoemde Wesselius Gansefort, te Groningen
gebooren, aldaar overleden; zynde door zyne theologische Studien
zo beroemd, dat hy 't Licht der Waereld genaamt wierd. Hy was ook
een groot medicus, hebbende Paus Sixtus de vierde eenige jaaren
als Lyfmedicus gedient, en wierd in het geestelyke Maagde-Klooster
begraven.
In den jaare 1491 heeft Berlikum noch de voorrechten en vryheden van
stads gerechtigheid gehad. Omtrent dezen tyd ontstonden in Friesland
verscheidene branden aan huizen: ook vertoonden zich veele gezichten
aan de lucht, als voorboden van droevige tyden.
In dit zelve jaar hebben de Groningers die van Dokkum, Dongeradeel,
enz., mede in hun verbond aangenomen, wordende het accoord voorts
opgemaakt, en op St. Lamberts Dag van weêrszyden geteekent. Doch
dit verbond heeft naderhand groote onlusten en bloedstortingen
veroorzaakt. Want de Groningers zyn daar na met een groote krygsmacht
in Friesland gevallen, om de malcontenten, die noch tegen dat verbond
waren, tot gehoorzaamheid te brengen; smeeten veele steenenhuizen
omverre, en zettede eenen Sikko Bolte voor Dokkum op een rad.
In den jaare 1492 quamen de Leeuwarders mede in het Groninger
verbond. Maar die van Sneek, en meer andere Hovelingen daar
omtrent, bleven daar noch tegen; waarom zy met de Groningers, omtrent
Leeuwarden, in gevegt traden, daar zy zeer ongelukkig vegtende, van hun
100 mannen gedood, en 250 gevangen wierden. Doe stelden de Groningers
een Gouverneur te Leeuwarden en Dokkum, die deze twee steden, en
genoemde landen, uit hunnen naam, aldaar regeeren en bestellen zoude.
In den jaare 1493 quam de Heer Otto van Langen, als Ambassadeur van
den Keizer Frederik de derde, in Friesland, om de partyschappen
en oorlogen, tusschen de Groningers en die van Sneek, met hunne
aanhangers, by te leggen.
Ook zyn de Friesen in dezen tyd in Munsterland gevallen, beroofden
en staken verscheidene dorpen in brand, en sloegen veele menschen
dood. Insgelyks deeden de Munsterschen wederom aan de andere kant,
spaarende noch kerk, noch dorp in Friesland.
In den jaare 1494 hebben de Groningers hunne Gezanten aan den Keizer
Maximiliaan gezonden, die het gemaakte verbond met die van Oostergo
confirmeerde, mits aan hem betaalende 10000, en aan den Hertog van
Saxen 1000 rhynse guldens. Hier na zond de Keizer drie van zyne
Hofraaden in Friesland, te Leeuwarden, Dokkum, enz.; alwaar zy
de Groningers lieten huldigen, plicht en eed doen, uit naame des
H. Roomschen Ryks.
In dit zelve jaar heeft Keizer Maximiliaan de oude voorrechten
en vryheden der Friesen op nieuws weder door brieven bevestigt;
beveelende hun, als voorheen, wederom uit hunne eigene Edelen
eenen Landsheer te verkiezen, op dat de verwoede handelingen en
heillooze scheuringen eens ten einde mogten komen: dreigende hen,
by nalaatigheid van dien, onder een vreemd Heer te willen zetten,
met een eeuwig verlies van hunne vryheid; alzo hy zulks verstond,
tot merkelyke ruste van het Duitsche Ryk, te behooren.
Hier op wierd Julius Deekema, van Baard, by gemeenen raade, tot
Landsheer of Potestaat verkooren, om dat hy een man was, vreedzaam
van gemoed, en een haater van tweespalt.
In dit zelve jaar, 's nachts omtrent twee uuren, hoorde men digt
by Bolswert, een schrikkelyk geraas en getier, als van strydende
heirlegers; zo dat de wacht, de ronde doende, in 't eerst meinde,
dat 'er in der daad een gevegt omtrent de stad was.
In den jaare 1495 hebben de Schieringers, gesterkt met de vreemde
krygslieden van Hertog Albrecht, uit Holland gehaalt, en wel 2000
uitmakende, Workum en Hottingahuis ingenomen: brandschattende
Hindeloopen, Molkwerren, Staveren en geheel Wymertserdeel. Koudum
stakenze in den brand. Doe schattenze de Gaasterlanders. Deze riepen
de Woudlieden om hulp: en zich daar tegen kantende, belegerdenze te
gelyk Slooten.
In den jaare 1496, in January, hebben de Schieringers, die zich
met veele Geldersche krygslieden, onder den Oversten Fox, binnen
Sneek versterkt hadden, een tocht ondernomen, om de Woudlieden
en Gaasterlanders van 't beleg voor Slooten te doen opbreeken: de
Woudlieden, yverende tegen de onderdrukkingen en brandschattingen der
Schieringers, die nu dagelyks veele Gelderschen in het Land hadden
gehaalt, stelden zich op Sneekermeer tot tegenweer; doch het ys,
door hunne zwaarte, aan stukken barstende, verdronken 'er veelen;
die staande bleeven, verweerden zich tot den laatsten man; zo dat
'er over de 4500 Woudlieden omquamen, en de Overste Fox wierd zelve
mede gequetst.
De stad Harlingen door de Groningers, die naast eenige dagen in 't
Land gekomen waren, in bezettinge genomen zynde, wierden door die van
Franeker overrompelt; doch, door dien zy 't blokhuis der Groningers
niet meester konden worden, moesten zy gemelde stad weder verlaaten,
na alvoorens dezelve uitgeplondert te hebben, en een Busse of stuk
Geschut, dat 'er ter verdediging der stad gevonden wierd, mede naar
Franeker te neemen. Daar na vermeesterdenze echter het blokhuis,
en de Groningers geraakten het Land uit.
In den jaare 1497, wierden Redmer Vealma, Ridder, en Barent Conders,
Burgermeester, met 7 a 8000 mannen, door de Groningers naar de
Lemmer gezonden; welke by Takezyl een sterk Kasteel bouwden. Daar na
kogten de Sneekers Jonker Fox met zyn krygsvolk uit Sneek, en geheel
Westfriesland, voor 8000 rhynse guldens.