Vrouwenleed.—Het middel gevonden.—Roeien tegen den stroom op.
—Uren van twijfel en dagen van strijd.—Het einde kroont het werk.
Reeds gedurende mijn studententijd en vooral tijdens mijn verblijf in
het gasthuis te Amsterdam, werd ik herhaaldelijk gekweld door de
gedachte aan het vele en zware leed door vrouwen geleden, die maar
telkens weder zwanger werden, hoewel die toestand om de een of andere
reden noodlottig voor haar leven kon worden.
In de lange gesprekken die ik op de kraamkamer met haar voerde, hadden
zij mij uiteengezet, waarom het voor haar onmogelijk was nieuwe
zwangerschap te voorkomen, als onthouding van geslachtsgemeenschap
daarmede gepaard moest gaan. Vrouwen die niet anders dan kwijnende of
levenlooze kinderen ter wereld brachten, zoo goed als zij voor wie elke
nieuwe bevalling een nieuwe worsteling met den dood beteekende, kwamen
toch steeds weer in zwangeren toestand in de kraamkamer terecht.
Gezinnen, waarin het aantal kinderen, gezien den lichamelijken toestand
der moeder en de levensomstandigheden der ouders, toch reeds groot was,
namen toch telkens weer in omvang toe. Uren achtereen kon ik over dit
probleem peinzen, zonder dat ik uitkomst zag. Soms besprak ik het
ingrijpende vraagstuk met eenige mijner medestudenten, maar die zagen
het geheel anders in. „Ja,” zeiden zij doodkalm, „dat is nu eenmaal het
lot der vrouw”. Of ook wel: „Laten wij blij zijn, dat er geen middelen
bestaan om zwangerschap te voorkomen. Waren ze er wel, dan zou de
wereld binnen afzienbaren tijd door gebrek aan menschen te gronde
gaan.”
Het toeval, dat in ons leven dikwijls een groote rol speelt, deed mij
in Londen bijna direct verzeild geraken in een kring van lieden, die
zich ook in het openbaar bezig hielden met dezelfde kwestie, waarover
ik in mijn eentje zoo dikwijls had nagedacht. Toen ik in Engeland
vertoefde, stelden Annie Besant, Dr. Drysdale, de uitgever Truelove en
vele anderen, zich voortdurend bloot aan gerechtelijke vervolging,
omdat zij in het openbaar de beperking van het kindertal bespraken en
over dit onderwerp hunne gedachten publiceerden. In datzelfde Engeland
had toen reeds eenige jaren te voren een boek het licht gezien,
geschreven „by a doctor of medicine”. Het werk dat den titel voert
„Elements of Social Science”, met den ondertitel: „Physical, Sexual and
natural Religion”, is later ook in de Duitsche, Fransche,
Nederlandsche, Italiaansche en Portugeesche taal verschenen. De
schrijver, een leerling van Malthus en John Stuart Mill, tracht in zijn
merkwaardig boek aan te toonen, dat de bevolking, indien geen
belemmerende invloeden optreden, zich in geometrische reeks kan
vermeerderen, 1, 2, 4, 8, 16, 32 enz., terwijl in het gunstigste geval,
in een zelfde periode de middelen van bestaan slechts kunnen toenemen
in arithmetische reeks, 1, 2, 3, 4, 5, 6, enz. Hij toont zich in het
vervolg van zijn wetenschappelijk werk een geestverwant van Malthus,
wat betreft de gevolgen welke daaruit voor gezin en maatschappij
voortspruiten, doch hij bestrijdt zijn leermeester als het gaat om de
middelen ter voorkoming van overbevolking en wat daarmede samenhangt.
Het principe van Malthus: „late huwelijken en geslachtelijke onthouding
vóór het huwelijk”, keurt de „doctor of medicine” op sociale en
medische gronden af. Zijn meening is, dat men zich van
anticonceptioneele middelen heeft te bedienen.
Toen ik het boek in handen kreeg, had ik zoowel schrijver als uitgever
reeds herhaaldelijk ontmoet, en met de lieden die de in het werk
verkondigde leer, in woord en geschrift voorstonden, was ik in contact
getreden. Groot was mijn vereering, was ook mijn bewondering voor de
mannen en vrouwen, wier levensdoel het was om, desnoods ten koste van
eigen geluk, de wereld en de menschen gelukkiger en beter te maken. Ik
had den grootst mogelijken eerbied voor hunne hooge levensopvatting,
waaraan een sterk geprononceerd sociaal bewustzijn ten grondslag lag.
Ofschoon ik mij, misschien door mijn gebrek aan voldoende kennis in dat
opzicht, met de economische basis waarop hun leer gegrondvest was, niet
kon vereenigen, begreep ik toch dat uit een medisch en sociaal-medisch
oogpunt bezien, het middel, dat zij ter bereiking van hun doel
aanprezen, voor de menschheid groote waarde moest hebben. Wie
deugdelijke anti-conceptioneele middelen tot zijn beschikking had, zou
onnoemelijk veel leed kunnen voorkomen. Dat hadden de gesprekken met de
kraamvrouwen in het Amsterdamsche ziekenhuis mij wel geleerd, dat wist
ik door den aanblik van zooveel zuigelingen, wier geboorte alles
behalve met blijdschap tegemoet was gezien, wier bestaan in vele
gevallen noch voor de ouders, noch voor de gemeenschap, ook maar in het
minst gewenscht was. Restte dus slechts de vraag, of de toen ter tijd
bestaande voorbehoedmiddelen tegen ongewenschte bevruchting inderdaad
deugdelijk waren. Een antwoord in bevestigenden zin durfde ik daarop
niet geven. Ik twijfelde aan de betrouwbaarheid, aan het absoluut
doeltreffende dus, zoo goed als aan de geschiktheid voor het gebruik;
en ik wist niet of onder de aanwending de gezondheid zou kunnen lijden.
Zoo moest ik dan eigenlijk constateeren, dat de omgang met de lieden
die behoorden tot de kringen, waaruit de schrijver van het boek in
kwestie was voortgekomen, mannen en vrouwen die zich Neo-Malthusianen
noemden, omdat zij wel de leer van Malthus aanhingen, doch bij de
bestrijding van het door hem beschreven kwaad, hun eigen middelen en
niet de zijne gebruikten, mij wel veel theoretische kennis omtrent het
vraagstuk had geschonken, doch dat ik, wat de praktische oplossing
betreft, nog vrijwel op het doode punt was blijven staan.
In het vaderland teruggekeerd, werd de kwestie waaraan ik te Londen
mijn volle aandacht had geschonken, aanvankelijk door andere dingen die
mij bezig hielden, op den achtergrond geschoven. De gratis consult-uren
voor min- of onvermogende vrouwen, die mij uit den aard der zaak weer
in nauw contact brachten met vertegenwoordigsters der zoogenaamde
volksklasse, waren oorzaak dat het diepingrijpende probleem mij weer
voortdurend bezighield. Hoe kon het ook anders, waar ik schier
dagelijksch ziekten moest constateeren, welke een rechtstreeksch gevolg
waren van ongewenschte zwangerschappen, waar voorts herhaaldelijk
bleek, dat kinderen uit dergelijke zwangerschappen geboren, niet alleen
voor hun ouders maar ook voor de maatschappij, in stoffelijken en
zedelijken zin, een last beteekenden.
Nog steeds zoekende naar het middel waarmede dit euvel op afdoende
wijze kon worden bezworen, vond ik, het was in den aanvang van het jaar
1882, in een Duitsch medisch tijdschrift een artikel, geschreven door
dr. Mensinga uit Flensburg, die in gevallen als waarover ik peinsde het
gebruik van een pessarium occlusivum aanbeval. Het zuiver
wetenschappelijk artikel maakte zulk een indruk op mij, dat ik
onmiddellijk contact zocht met den schrijver. Een langdurige collegiale
briefwisseling volgde, waarin Dr. Mensinga mij volkomen op de hoogte
bracht van de wijze waarop het middel moest worden aangewend. Ook
stelde hij eenige exemplaren tot mijn beschikking. Hoewel Dr. Mensinga
mij de verzekering had gegeven, dat het middel volkomen onschadelijk
was voor de gezondheid van hen die het aanwendden en dat het
beantwoordde aan het doel, wilde ik mij toch eerst daarvan zelf
overtuigen, alvorens ik het durfde aanbevelen.
Herhaaldelijk waren vrouwen uit verschillende klassen der bevolking mij
komen raadplegen over een middel ter voorkoming van bevruchting, die
allen daarvoor redenen van socialen, moreelen of medischen aard hadden,
en die ik steeds zonder afdoenden raad had moeten laten vertrekken.
Enkele van deze vrouwen, die daartoe het meest in aanmerking kwamen,
zond ik toen brieven, waarin ik haar mededeelde, dat ik thans een
middel meende te hebben om haar te kunnen helpen, maar alvorens ik het
vol vertrouwen durfde aanbevelen, moesten zij die het wilden aanwenden,
in de eerste maanden af en toe bij mij komen om onderzocht te worden.
Eenige vrouwen waren daartoe gaarne bereid. De resultaten waren van
dien aard, dat ik na eenige maanden met gerustheid durfde verklaren,
een onschadelijk, doeltreffend anti-conceptioneel middel in handen te
hebben.
Hoewel ik het niet noodig vond openlijk reclame voor die hulp te maken,
achtte ik mij toch verplicht, waar zulks noodig en nuttig scheen,
bekend te maken, dat ik bereid was vrouwen, voor wie een zwangerschap
op grond van sociale, moreele of medische overwegingen niet gewenscht
was, een anti-conceptioneel middel aan de hand te doen.
Geen oogenblik heb ik mij gevleid, dat dit onderdeel van mijn medisch
werk door het gros mijner collega’s met instemming zou worden begroet.
Ik wist te goed hoe vastgeroest zij zaten in conventioneele begrippen
en hoe weinig zij op de hoogte waren van het sociale leven. Medewerking
verwachtte ik in dit opzicht van hen allerminst. Van den anderen kant
echter had ik ook niet gedacht, dat mijn optreden zoo’n storm van
verontwaardiging zou wekken. Heel de medische wereld stortte de fiolen
van haar toorn over mijn hoofd uit, en de enkelen die het innerlijk met
mij eens waren, zwegen, uit vrees dat ook hun de algemeene
verontwaardiging zou treffen. Moeilijke tijden heb ik toen doorgemaakt
en zwaar voelde ik het gemis van den man, bij wien ik ook in dit geval
mijn hart had kunnen uitstorten. Helaas, mijn goede vader was niet
meer; en de weinige vrienden op wie ik ook toen mocht blijven bouwen,
konden door hun gemis aan medische en sociologische kennis, niet ten
volle het groote belang begrijpen, dat de menschheid bij dit deel van
mijn arbeid had. Zoo vaak ik de kwestie die mij bezig hield, met hen
besprak, gaven zij mij, volkomen te goeder trouw natuurlijk, een raad
die praktisch hierop neerkwam, dat ik in het openbaar zou verklaren mij
te hebben vergist en van plan te zijn dergelijke hulp voortaan niet
meer te verleenen. Nooit heb ik in tweestrijd gestaan of ik misschien
toch verstandiger deed hunne denkbeelden tot de mijne te maken. Te
zwaar drukte daarvoor het leed dat ik had gezien, te groot schenen mij
de zegeningen die ik van dit deel van mijn werk voor de maatschappij en
de menschheid verwachtte.
Zeker was het moeilijk en pijnlijk, als eenige vrouw-doctor in den
lande, te moeten oproeien tegen den stroom van leugen en laster door
mijne mannelijke collega’s alom tegen mij verspreid. De vaste
overtuiging echter, dat de zaak die ik diende ten volle mijn zorgen
loonde; het innig bewustzijn, niet alleen individueel leed te kunnen
verzachten, maar ook een groot sociaal belang te behartigen, schonken
mij de kracht op het eenmaal ingenomen standpunt te blijven volharden.
Toch bleven ook de uren van twijfel mij niet bespaard. Dan dwaalde ik
in het Vondelpark laan in, laan uit, zonder iets van de omgeving in mij
op te nemen, mijn hersens pijnigend met de vraag of ik mij, ondanks
alles, misschien toch vergiste. Kon algemeene bekendheid met een middel
ter voorkoming van zwangerschap, tengevolge hebben dat geen kinderen
meer ter wereld werden gebracht? Zou extra-matrimonieele
geslachtsgemeenschap er uit kunnen voortkomen? En als het aantal
geboorten afnam, zou dan de economische positie van het land in gedrang
kunnen komen? Al die vraagstukken hielden mij bezig en eischten een
antwoord van mij, die zich op economisch gebied toch maar een leek kon
noemen. Dan hield ik mij zelf voor, dat in elke normaal aangelegde
vrouw de drang naar het moederschap immers zoo sterk is, dat in ’t
algemeen gesproken, slechts overwegingen van ernstigen aard haar er toe
zullen leiden, van dat moederschap ’t zij geheel, ’t zij ten deele,
afstand te doen. Ontegenzeggelijk, redeneerde ik verder, zou bekendheid
omtrent preventief-middelen het aantal ongewenschte geboorten doen
verminderen, maar moest dit niet worden toegejuicht, zoowel van een
sociaal als van een sociologisch of individueel standpunt bezien? Als
er minder ongewenschte individuen ter wereld kwamen, zou immers het ras
verbeteren, de sociale welvaart en het menschelijk geluk grooter
worden. Zoowel mijn studie over dit onderwerp, als eigen waarneming en
nadenken, hebben die overtuiging rotsvast bij mij gevestigd. Reeds toen
voelde ik heel sterk wat Nietzsche later treffend juist onder woorden
zou brengen: niet de uitbreiding van het ras, maar het op hooger peil
brengen van de menschheid dient het doel van ons bestaan te zijn.
Wel hebben de ervaringen in die dagen van strijd opgedaan, mijn geloof
en goed vertrouwen in de menschen bedenkelijk aan het wankelen
gebracht. Bij voorbaat wist ik, dat lieden met een bekrompen inzicht,
die immers al wat nieuw is uit den booze achten, zich met mijne
denkbeelden niet konden vereenigen. Ook was ik er van overtuigd, in hen
wier godsdienstig gevoel in botsing moest komen met mijne opvattingen,
zoo goed als in degenen die de sociale toestanden in eigen land niet
kennen, mijn tegenstanders te moeten zien. Dit deerde mij niet. Zelfs
koesterde ik de hoop, door woord en geschrift, enkelen van hen op den
duur tot andere gedachte te kunnen brengen. Dat mijn collega’s, en
onder hen vooral de verloskundigen en gynaecologen die zich door mijn
werk in hunne broodwinning bedreigd zagen, met geen ander doel dan mij
den arbeid onmogelijk te maken, zelfs voor de gemeenste lastercampagne
niet zouden terugdeinzen, had ik echter geen oogenblik verwacht. Hadden
zij de doelmatigheid of betrouwbaarheid van het middel in twijfel
getrokken, waren zij opgekomen tegen de sociale gevolgen van de
toepassing, dan had ik mij met het mij ten dienste staande materiaal
kunnen verdedigen, dan ware het een eerlijke strijd geweest, gebaseerd
op meeningsverschil en ervaring. In dien geest werd later soms een
enkele keer in het Geneeskundig Tijdschrift gediscussieerd. Zoo vaak
dit geschiedde heb ik mij steeds in het debat gemengd, met het
resultaat dat ik vrijwel altijd als overwinnares het strijdperk
verliet. In den beginne echter zochten mijn bestrijders hun heil in
achterklap, niet in het openbaar doch in ’t geniep, gevolg van het feit
dat de bewijzen voor hun lasterpraatjes ten eenen male ontbraken. Zoo
beschuldigden zij mij van het opwekken van abortus, en op dezelfde
wijze werd rondgestrooid dat ik een onzedelijk leven leidde. Hoe gaarne
had ik in het openbaar dien laster ontzenuwd! Helaas, men stelde mij er
niet toe in de gelegenheid. Wat mij ter oore kwam, kreeg ik nooit langs
directen weg te hooren. Gelukte het mij, bij hooge uitzondering, den
oorsprong van een lasterpraatje te ontdekken, dan bleek een obstetricus
of gynaecoloog zich daaraan te hebben schuldig gemaakt. Nooit schroomde
ik den lasteraar, oog in oog, ter verantwoording te roepen. Meestal
maakte de man in kwestie zich van het geval af, met de opmerking dat
hij voorkoming van bevruchting op één lijn plaatste met
vruchtafdrijving, een opvatting waarvan het onlogische door ieder moet
worden ingezien die weet, dat het tweede als een strafbaar feit, het
eerste als een geoorloofde handeling wordt beschouwd. Daarbij kwam nog,
dat de individuen die mij op deze wijze tegenwerkten, van hunne
onhoudbare persoonlijke opvatting in deze materie verder nooit iets
lieten merken.
Naarmate mijn medische praktijk zich uitbreidde en men mij als een
geduchte concurrente ging beschouwen, kwamen andere collega’s het koor
der lasteraars versterken. Niet in staat mij tegen deze duisterlingen
te verdedigen, bleef ik rustig mijn weg vervolgen en trachtte steeds,
zoo eerlijk mogelijk, in het openbaar mijn arbeid te verrichten.
Wat al schijnheiligheid heb ik in die dagen leeren kennen! En nu denk
ik o.a. aan predikanten, die openlijk tegen de voorbehoedmiddelen
waarschuwden, doch hunne vrouwen naar mijn spreekuur zonden voor het
inwinnen van advies. Ik herinner mij dames, die de middelen welke ik
haar had aangeraden, trouw in toepassing brachten, doch zich desondanks
geen oogenblik ontzagen, op theevisites en naaikransjes den staf over
mij te breken. Medici kwamen mij opzoeken met het doel om te vernemen
hoe de door mij aangeprezen middelen moesten worden toegepast, maar
terzelfder tijd schaarden zij zich in het openbaar aan de zijde mijner
tegenstanders.
Met vreugde wil ik echter constateeren, dat tegen de ergerlijke
ervaringen die mij uit den aard der zaak niet bespaard konden blijven,
ruimschoots opwogen de dankbaarheid van vele vrouwen, de hartelijke
vriendschapsbetuigingen van waarlijk hoogstaande lieden.
In die dagen was het ook, dat tusschen mij en Carel Victor Gerritsen
hechte vriendschapsbanden werden gelegd. Te voren zag ik hem
betrekkelijk weinig. Was hij in Londen geweest, dan kwam hij mij de
groeten brengen van gemeenschappelijke vrienden, doch overigens
kruisten onze wegen elkander slechts bij hooge uitzondering. In den
strijd ter voorkoming van ongewenschte geboorten, schaarde hij zich
zonder voorbehoud aan mijne zijde. Op ondubbelzinnige wijze gaf hij
uiting aan zijn bewondering voor den moed, dien ik aan den dag legde
door alleen op te tornen tegen vooroordeel, verdachtmaking en
verguizing. Waarlijk, Carel Victor Gerritsen is de eerste en langen
tijd de eenige Nederlander geweest met wien ik onomwonden over deze
belangrijke kwestie van gedachten kon wisselen, in de overtuiging, dat
mijn woorden, mijn opvattingen bij hem weerklank vonden. Wel was
ongeveer terzelfder tijd dat ik mijn strijd voerde, hier te lande een
Neo-Malthusiaansche Bond opgericht, doch evenals de Engelsche
zustervereeniging, berustte ook deze organisatie op economischen
grondslag. Daarbij kwam dat zij mijns inziens te veel in ’t geheim
werkte, reden waarom ik aan het streven mijn volle medewerking niet kon
schenken. Sympathiek heb ik het werk van den Neo-Malthusiaanschen Bond
in ons land nooit kunnen vinden. Aanvankelijk als lid toegetreden, liet
ik mij spoedig weder van de lijst der leden schrappen, en nooit heb ik
sindsdien neiging gevoeld de gelederen der Neo-Malthusianen te helpen
versterken. Men concludeere hieruit niet, dat ik mijn overtuiging
omtrent het gebruik van anti-conceptioneele middelen, in alle gevallen
waar het gewenscht blijkt bevruchting te voorkomen, ooit heb gewijzigd.
Het tegendeel is waar. De ervaringen in mijn later leven opgedaan,
werden bewijzen te meer voor de juistheid van mijn opvatting, dat deze
middelen, zoo goed als alle hulpbronnen waardoor kwalen van
lichamelijken of maatschappelijken aard kunnen worden voorkomen,
openlijk door daartoe bevoegden, in casu dus door doctoren moeten
worden verstrekt, en dat zij het gebruik er van niet mogen tegen
werken. Het verkeerde van den tegenwoordigen toestand wortelt in het
feit, dat deze middelen nog maar al te vaak in ’t geheim en heel
dikwijls ook door onbevoegden worden verstrekt.
Thans, aan het einde van mijn leven gekomen, smaak ik de voldoening,
dat hooggeplaatste mannen en vrouwen, corypheeën op wetenschappelijk
gebied, de noodzakelijkheid van controle op de geboorten inzien en niet
alleen uit een economisch, maar evenzeer uit een sociaal medisch en
eugenetisch oogpunt, beperking der geboorten aanbevelen.
In de laatste jaren, ik had mijn medische praktijk toen reeds geruimen
tijd neergelegd, mocht ik tal van buitenlandsche professoren en
doctoren ten mijnent zien, die inlichtingen kwamen vragen omtrent mijne
ervaringen op dit gebied. In het Kerstnummer van The Pictorial Review,
verschenen in het jaar 1920, heeft eene Amerikaansche journaliste over
dit deel van mijn levenstaak een artikel gepubliceerd. Een stroom
brieven uit Noord- en Zuid-Amerika, zoo goed als uit Canada en
Australië, waren er het gevolg van. Zoo groot bleek het aantal, dat ik
mij niet in staat achtte op ieder schrijven afzonderlijk te reageeren
en ik de bemiddeling der redactie van het Amerikaansche tijdschrift
moest inroepen.
Ook na het Congres voor Birth-Control, van 11 tot 15 Juli 1922 in
Londen gehouden, kwamen verschillende buitenlanders naar Den Haag om,
nu ziekte mij had belet de besprekingen in de Engelsche hoofdstad bij
te wonen, op die wijze met mij in contact te komen en inlichtingen te
krijgen over de zaak, die mij reeds jaren geleden nauw ter harte ging.
Mannen als John Maynard Keynes, Havelock Ellis, Edward Carpenter,
Harold Cox, Knut Wicksell, Edward Westermarck, H. G. Wells en andere
bekende persoonlijkheden, hebben het congres bijgewoond en openlijk
verklaard, de hooge waarde te erkennen van het willekeurig moederschap,
waar dat gewenscht wordt. De medische sectie van dit Congres, dat door
164 doctoren uit verschillende landen werd bij gewoond, zoo goed als
door Lord Dawson, lijfarts van den Koning van Engeland en Sir Arbuthnot
Lane, een der eerste chirurgen uit Londen, hebben contraceptive
middelen, daar waar gezinsbeperking gewenscht is, aanbevolen. Daardoor
is dit groote vraagstuk actueel geworden in kringen, waar het tot
volledige ontwikkeling kan worden gebracht.
Laat ik dit hoofdstuk eindigen met er op te wijzen, dat men na al die
jaren nog geen beter middel heeft gevonden ter voorkoming van
ongewenschte geboorten, dan het door mij steeds voorgeschreven
Mensinga-pessarium.