LIST OF FORMATIONS 317
INDEX OF WORDS 320
CORRIGENDA 406
PREFACE
This essay is purely linguistic in character and purpose.
In taking phonetic notes on Tagalog I noticed that the pronunciation
of the speaker to whom I was listening, Mr. Alfredo Viola Santiago
(at present a student of architectural engineering in the University
of Illinois) presented certain features of accentuation not mentioned
in the descriptions familiar to me. With the intention of briefly
describing these features, I took down more extensive notes and
asked Mr. Santiago to tell me in Tagalog the stories of "The Sun"
and "The Northwind and the Sun," used as models by the International
Phonetic Association.
The data so obtained showed that the features of accentuation I had
observed were in part distinctive (expressive of word-meaning), and,
further, that certain other features, which were but imperfectly
described in the treatises I knew (so especially the use of the
"ligatures"), appeared in Mr. Santiago's speech in a regular and
intelligible manner. A more extensive study was thus indicated.
The results of this study were subject to two obvious limitations. The
utterances I had transcribed were either translations or isolated
sentences, and I could not determine to what extent the features of
Mr. Santiago's speech which I had observed were general in Tagalog.
The former of these limitations was fully overcome when I asked
Mr. Santiago to tell me connected stories. In addition to fortunate
endowments of a more general kind Mr. Santiago possesses, as I found,
that vivacity of intellect and freedom from irrelevant prepossessions
which we seek and so rarely find in people whose language we try
to study. This latter quality may be due in part to the fact that,
as Mr. Santiago's education has been carried on entirely in Spanish
and English, his speech-feeling for his mother-tongue has not been
deflected by the linguistic, or rather pseudo-linguistic training
of the schools, so familiar to us. However this may be, I cannot
be grateful enough to Mr. Santiago (and I hope that the reader
will join me in this feeling) for the intelligence, freshness, and
imagination with which he has given us connected narratives in his
native language,--stories he heard in childhood and experiences of
his own and of his friends. It is to be hoped that some of these
will be of interest to students of folk-lore (as, for instance,
Nos. 9, 10, 11, the old Hindu fable in No. 4, and the Midas story,
much changed, in No. 5); the texts are here given, however, only for
their linguistic interest.
The second limitation could not be overcome. As there exists at present
no adequate description of the dialectal differentiation of Tagalog,
nor even an adequate description of any one form of the language,
I can make no definite statement as to the relation of Mr. Santiago's
speech to other forms of Tagalog.
What is here presented is, then, a specimen of the speech of an
educated speaker from Mr. Santiago's home town, San Miguel na Matamés,
Bulacán Province, Luzón. It would have been possible to include in the
description the speech of at least one other educated Tagalog from a
different region (uneducated speakers are unfortunately not within
my reach), as well as such data as might be gathered from printed
Tagalog books: I have refrained from this extension because, at the
present state of our knowledge, a single clearly defined set of data
is preferable to a necessarily incomplete attempt at describing the
whole language in its local and literary variations. Comparison of
literary Tagalog (chiefly the translation of José Rizal's "Noli me
Tangere" by Patricio Mariano, Manila, Morales, 1913 [1]) shows that
Mr. Santiago's speech is not far removed from it. In most cases where
my results deviate from the statements of the Spanish grammars, the
evidence of printed books (and not infrequently the internal evidence
of the grammars themselves) shows that the divergence is due not
to dialectal differences but to the fact that the grammars are the
product of linguistically untrained observers, who heard in terms of
Spanish articulations and classified in those of Latin grammar.
This study presents, then, the first Tagalog texts in phonetic
transcription and the first scientific analysis of the structure of
the language [2]. Although the nature of the problem forbade the use
of any material other than that obtained from Mr. Santiago, I have
examined all the treatises on Tagalog accessible to me. No experience
could show more clearly than the reading of these books the necessity
of linguistic and especially phonetic training for anyone who wishes
to describe a language. Not one of the works in the following list
[3] contains an intelligible description of the pronunciation of
Tagalog. The only general work of scientific value is the excellent
second volume of P. Serrano Laktaw's dictionary. Much as one may admire
the pioneer courage of Totanes and the originality of Minguella,
these venerable men were as little able to describe a language as
one untrained in botany is to describe a plant. Among the authors of
monographs are several good names and one or two of the greatest in
our science: nearly all of these authors mention the difficulty under
which they labored for want of an adequate description of the language.
LIST OF BOOKS AND ARTICLES CONSULTED
Alter, F. C., Über die tagalische Sprache. Wien 1803.
Blake, F. R., Contributions to comparative Philippine Grammar. (Journal
of the American Oriental Society, vols. 27, 28, 29, 30).
Brandstetter, R., Tagalen und Madagassen, Luzern 1902. (= his
Malayo-polynesiche Forschungen, ser. 2, no. 2).
Conant, C. E., The names of the Philippine languages. (Anthropos,
vol. 4).
The pepet law in the Philippine languages. (Anthropos, vol. 7).
de Coria, J., Nueva gramática tagalog. Madrid 1872.
Cue-Malay, G., Frases usuales para la conversacion en español tagalo
é ingles. Manila 1898.
Doherty, D. J., The Tagalog language. (Educational Review, vol. 24).
Durán, C. G., Manual de conversaciones en castellano tagalo é
inglés. Manila 1900.
Fernandez, D. E., Nuevo vocabulario ó manual de conversaciones en
español, tagalo y pampango. Binondo 1901.
Francisco [Blancas] de San Josef, Arte y Reglas de la lengua
Tagala. Manila 1832.
Garcia, F., at Herrera, V., Manga onang turo sa uikang inglés. Maynila
1902.
Gaspar de San Agustin, Compendio de la Lengua Tagala. Manila 1879.
Hévia Campomanes, J., Lecciones de gramática Hispano-Tagala. Manila
1872. 3d ed. 1883. 4th ed. 1888.
von Humboldt, W., Die Kawi-Sprache, vol. 2, pp. 315 ff., 347 ff. (=
Berlin Academy Transactions, 1832, vol. 3).
Kern, J. H. C., Over zoogenaamde verbindingsklanken in het
Tagala. (Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van
Nederlandsch-Indië, ser. 3, vol. 11).
Sanskritsche woorden in het Tagala. (ib., ser. 4, vol. 4).
Kirk, May, The Baldwin primer. Tagalog edition. New York [1899 and
1902 copyright].
Lendoyro, C., The Tagalog language. Manila 1902.
MacKinlay, W. E. W., A handbook and grammar of the Tagalog
language. Washington 1905.
Marre, A., Grammaire tagalog (Bijdragen, ser. 6, vol. 9).
Merrill, E. D., A dictionary of the plant names of the Philippine
Islands. Manila 1903. (Publications of the Bureau of Government
Laboratories, Department of the Interior, Philippine Islands, no. 8).
Miles, J., Método teórico-práctico y compendiado para aprender el
lenguaje Tagálog. Barcelona 1887.
Minguella, T., Ensayo de gramática Hispano-Tagala. Manila 1878.
Método práctico para que los niños y niñas de las provincias tagalas
aprendan á hablar Castellano. Manila 1886.
Neilson, P. D., English-Tagalog Dictionary. Manila 1903.
Tagalog-English Dictionary. Manila 1903.
Nigg, C., Tagalog English and English Tagalog Dictionary. Manila 1904.
de Noceda, J., y de Sanlucar, P., Vocabulario de la lengua
Tagala. Manila 1860.
Paglinawan, M., Balarilang Tagalog [on cover: Gramatikang Tagalog]
Maynila 1910.
Pardo de Tavera, T. H., Consideraciones sobre el origen del nombre
de los números en Tagalog (La España oriental 1889).
El Sánscrito en la lengua Tagalog. Paris 1887.
Rizal, José, Die Transcription des Tagalog. (Translated by
F. Blumentritt, Bijdragen, vol. 42).
de los Santos, Domingo, Vocabulario de la lengua Tagala. Manila 1835
(reimpreso).
Serrano, R., Diccionario de terminos comunes
Tagalo-Castellano. Ed. 3. Binondo 1869.
Nuevo diccionario manual Español-Tagalo. Manila 1872.
Serrano Laktaw, P., Diccionario Hispano-Tagalog. Primera parte. Manila
1889.
Diccionario Tagalog-Hispano. Segunda parte. Manila 1914.
de Totanes, S., Arte de la lengua Tagala. Manila 1745. Sampaloc
1796. Manila 1850. Binondo 1865 (reimpreso).
Wolfensohn, L. B., The infixes la, li, lo in Tagalog. (Journal of
the American Oriental Society, vol. 27).
I. TEXTS IN PHONETIC TRANSCRIPTION
1. ANG ULÒL NA UNGGÒ` AT ANG MARÚNONG NA PAGÒNG.
Mínsan ang pagòng hábang nalìlígo sa ílog, ay nakàkíta syà nang isa
ng púno-ng-ságing na lumùlútang at tinátangày nang ágos. Hiníla niya
sa pasígan, dátapwat hindí nya madalà sa lúpa`. Dáhil díto tináwag
nya ang kaybígan niya ng unggò` at iniyálay nyà ang kapútol nang
púno-ng-ságing kung itátanim nyà ang kanyà ng kapartè. Tumangò` ang
unggò` at hináte nilà sa gitnà` mulá sa magkábila ng dúlo ang púno
nang ságing. Inangkìn nang unggò ang kapútol na máy manga dáhon,
dáhil sa panukálà nya na iyòn ay tùtúbo na mabúti káy sa kapútol na
wala ng dáhon.
Nang makaraàn ang ila ng áraw, ang púno nang unggò` ay namatày, yámang
ang sa pagòng ay tumúbo hanggàng sa magbúnga. Ang manga ságing ay
nahinòg, dátapwat hindí maakyàt nang pagòng. Dahil díto tináwag nyà
ang kanya ng kaybíga ng unggò` at inyálay nya ang ila ng búnga nang
ságing kung àakyatin nyà ang púno`. Ang unggò` ay umakyàt at kumáin
nang makàkáya.
Sinábi nang pagòng: "Hulúgan mo akò."
Dátapuwat isinagòt nang unggò`: "Balat màn at malinamnàm ay hindí
kita hùhulúgan."
Ang pagòng ay nagálit at nagsábug sya nang tinìk sa palígid nang
púno`. Nang lumuksò ang unggò ay nátinik syà. Pinagbintangan nyà ang
pagòng at kanya ng hinánap úpang parusáhan niyà. Nàhúli nya ang pagòng
sa kabilà nang isa ng toòd.
Sinábi nya sa pagòng: "Kità ay áki ng parùrusáhan. Mamíli ka sa
dalawà. Dikdikìn kità sa lusòng o lunúrin kità sa ílog?"
Ang marúnong na pagòng ay nagumpisà nang pagsisigàw at hinilìng nya
sa unggò` na, kung maàáre`, ay dikdikìn siya sa lusòng.
Dátapwat isinagòt nang unggò`: "Ibíbigay kò sa iyò ang parúsa na
hindí mo gustò."
At inihágis nya sa ílog ang pagòng.
Nang dumápo ang pagòng sa túbig ay nagsisigàw sya at sinábi nyà sa
unggò`: "Salámat, kaybígan. Itò ang áki ng tìráhan!"
2. ANG PAGTATAKBÚHAN NANG USÀ AT NANG SUSÒ`.
Isà ng usà ng nangìngináin sa gúbat ay nakátagpò nang isa ng susò` na
gumàgápang sa dáhon nang búho`. Ang usà ay naghintò nang pangingináin
at pinagmasdàn nyà ang mabágal na paggápang nang susò`.
Makaraàn ang ila ng sandalì` ay sinábi nyà sa susò`: "Ano ng hína mo
ng lumákad! Bákit hindí ka magáral na lumákad nang matúlin? Gáya ko,
akù y paráti ng nàhàhábul nang manga áso, dátapwat ang matúlin ko ng
pagtakbò ay sya ng naglíligtàs sa ákin nang áki ng búhay. Dátapwat
gáya mò, kung ikàw ay habúlin nang káhit anò ng kaáway, papáno ang
mangyàyári sa iyo ng búhay? Pího ng ikàw ay màpàpatày."
Pagkárinig nang susò` sa manga salità ng itò ay tiningnàn nya ang usà
at kanya ng pinagarálan ang maínam nya ng pangangatawàn, ang kanya ng
mahahába ng paà, at ang malalakàs nya ng lamàn. Iníbig nya na siya màn
ay gaya rìn nang usà úpang siyà ay makatakbò nang matúlin. Dátapwat
kanyà ng inakálà` na, kung pilítin nya na sya y tumakbò, ay hindí
sya màhùhulè nang malakì sa usà.
Sa gayòn ay isinagot nyà sa usà: "Ikàw ay mapangmatà. Hindí
mo hinìhinálà` kung anò ang magágawa nang isa ng may matíbay na
paggustò. Hinàhámon kità na makipagtakbúhan sa ákin mula ríto hanggàng
sa ílog na nása bandà ng kalunúran mulà ríto."
Ang usà ay tumáwa nang malakàs at isinagòt sa susò`: "Bákit mo inakála
ng tàtalúnin mo akò? Sigúro ng ikàw ay magdàdáya`!"
Isinagòt nang susò`, na hindí siya magdàdáya`, at, úpang máy-roo
ng tumingìn sa kanilà at magìng hukòm sa kanila ng pagtatakbúhan,
ay sinábi nyà na tumáwag silà nang isà sa manga kayibígan nilà,
na sya ng magíging hukòm.
Ang usà ay pumáyag, at tináwag nilà ang isa ng kálaw, úpang siya ng
magìng hukòm.
Nang magumpisà silà nang pagtakbò ay malakì ang nagìng pagkáhuli nang
susò`. Sa kanyà ng pagtakbò ang usà ay nakáraàn nang isa ng mayábung
na damúhan. Naghintú sya úpang mangináin, yámang malakì ang pagkáuna
nya sa susò`. Binálak nyà na pagkátanaw nya na dumárating ang susò`
ay tátakbo syà ng mulì`. Dátapuwat, nang sya y makapangináin, ay
sinumpòng sya nang katàmáran. Natúlug sya sa panukálà na màgìgising
syà bágo dumatìng ang susò`.
Dátapwat, hábang sya y natùtúlog, ay nakaraàn ang susò`. Nang mágising
syà ay malálim nà sa hápon. Tumakbo syà nang úbus-lakàs patúngu sa
ílog, at doòn ay sinalúbong sya nang susò` at nang kanila ng hukòm
na kálaw.
"Ikàw ay talúnan," winíka pagdáka nang kanila ng hukòm.
3. ISÀ NG BIYÀRNES-SÀNTO.
Si Hwàn at ang kanyà ng kaybíga ng si Pédro ay namámangká sa ílug
patúngo sa báya-ng-Balíwag. Sa bangkà` ay máy-roon silà ng isà ng
laráwan nang Krísto na kanila ng iniháhatid sa páre`, úpang magámit sa
pagdadáus nang isa ng Pitù ng Wíka`. Si Hwàn ay sinìsiglàn nang tákot.
Sinábi nya kay Pédro: "Ang táwu nátin sa bangkà` ay tadtàd nang súgat
at hindí humíhingà. Sa akálà ko y patày ang táo ng iyàn. Baká táyu
ang pagbintangàn nang pári ng áti ng paghàhatdàn sa kanyà."
Isinagòt ni Pédro: "Sàsabíhin nátin sa kanyà na, nang màlúlan sa
áti ng bangkà` ang táo ng itò y ganyan nà ang kanya ng anyò`. Táyu
y marámi ng tagapagpatotoò, kanyá hwag kà ng matákot."
Nang dumatìng sila sa páre`, ay ibinigày nila ang laráwan. Pinagsabíhan
silà nang páre` na pumaroòn sila sa simbáhan kinàbukásan nang hápon,
úpang makinìg nang sèrmon.
Si Hwàn ay siniglà ng mulí nang tákot, sapagkàt hindí nya màpagkúro
kung bákit íbig nang páre` na silà ay pása simbáhan. Paráti sya ng
nakárinig nang manga táo ng kinumbidà sa simbáhan at doòn ay hinúli
nang gwàrdya-sibìl. Dátapuwat hindí sya nagwíka nang anu màn kay Pédro,
sapagkàt nàkìkíta nya na itò y walà ng tákot.
Kinàbukásan nang hápun ay naparoòn sila sa simbáhan, at doòn ay nàkíta
nilà ang isa ng Krísto ng nàpàpákù sa krùs.
Winíkà ni Hwàn: "Ang táu ng yaòn, kung iyò ng natàtandaàn, ay sya
náti ng inihatìd sa páre`. Mabúti táyo y dumoòn sa isa ng lugàr na
hindí maáabut nang matà nang páre`."
Kanyá silà ng dalawà ay naparoòn sa ilálim nang pùlpito, úpang doòn
nilà pakinggàn ang sèrmon. Nagumpisà ang Syéti-Palábras, at ang párì
ay dumárating nà sa bandà ng hulì nang kanya ng sèrmon.
Winíkà nang pári sa kanya ng sèrmon: "Magsísi kayò sa inyù ng manga
kasalánan, malulupìt na táo. Masdàn ninyò ang manga súgat na hiníwa
ninyù sa katawàn nang áti ng Mànanákop."
Pagkárinig nitò ni Hwàn ay sya y siniglà ng mulí nang tákot, sapagkàt
inakálà nya na siya y nàpàpagbintangàn.
Kanyà` ang ginawá nya ay umalìs sya sa ilálim nang pùlpito, hinaràp nya
ang páre`, at sinábi nya: "Ámong, hindí po kamì ang sumúgat sa táo ng
iyàn. Nang sya y ilúlan sa ámi ng bangkà`, ay sugatan nà sya antimáno."
Pagkawíkà nya nitò ay bumalìk sya sa ilálim nang pùlpito. Hindí
pinansìn nang párì` ang manga nárinig nya ng salità`, at ipinatúluy
nya ang kanya ng sèrmon.
"Dumating nà ang áraw na kayò ng manga makasalánan ay dápat
magsipagsísi. Ang manga pintúan nang lángit ay nábuksan nà sa
pagkamatày nang áti ng Mànanákop, at káhit na sínu ng makasalánan ay
makapàpásuk sa lángit, kung sila y magsipagsísi. Dátapwat, kung hindí
kayo magsipagsísi, ay màpàparusáhan kayò nang hírap na wala ng hanggàn
sa manga apùy sa infyèrno, dahilàn sa manga hírap na ipinasákit ninyò
sa áti ng Mànanákop. Masdàn ninyò ang kanyà ng katawàn na pumàpáwis
nang dugò`, ang kanya ng paà t kamày na nàpàpáko sa krùs, at ang kanyà
ng manga súgat mulá sa paà hanggàng úlo. Wala ng ibà ng nagpàpahírap
sa kanyà at sumúgat sa kanyà ng mahàl na katawàn, kung hindí kayò,
manga táwo ng makasalánan, at, kung hindí kayo magsipagsísi, ay
mahùhúlug kayo sa infyèrno!"
Si Hwàn ay hindí màpalagày, at inakálà nya na ang pári ay
sinìsilakbuhàn nang gálit lában sa kanyà.
Kanyà` hinarap nyà ng mulí ang páre`, at sinábi nya nang úbus-lakàs:
"Ámong, sinábi ko na pò` sa inyò kanína na hindí ako kasále ng sumúgat
sa táo ng iyán, kanyá hwag pò ninyo akò ng ipadalà sa impyèrno."
Ang pári ay siniglàn nang malakì ng gálit, kanyá sinábi nya sa mangà
nakíkinìg: "Anu ba kayò, manga ungàs na táo? Walá baga ní isa sa inyò
na makaháwak sa táo ng itò úpang bigtihìn?"
Pagkárinig nitò ni Hwàn ay tumakbo syà nang úbus-lakàs at sinagasáa
ng walà ng patumanggà ang manga táo ng nàlùluhòd at umíiyàk sa
pagsisísi nang kanilà ng kasalánan. Sinundan syà ni Pédro at silà ng
dalawà ay nagtakbúhan nang wala ng hintò hanggàng sa dumatìng sila
sa kanila ng báyan. At doòn ay ipinamalítà nila ang bútas-karáyum na
niligtasàn nilà.
4. ANG KÚBA` AT ANG BULÀG.
Isa ng kúba` at isa ng bulàg ay matálik na magkaybígan. Kung sila
y naglálakàd ang kúba` ang umàákay sa bulàg. Ang bulàg namàn ay syà
ng pumápasàn sa kúbà kung máy-roon silà ng mahírap na nilàlakáran,
sapagkàt ang kúba` ay mahína` ang katawàn.
Mínsan sila y nakáraàn nang isà ng púno-ng-nyòg. Íbig nila ng pumitàs
nang búnga, dátapuwat hindí nila màláman kung síno sa kanilà ng
dalawà ang áakyàt sa púnò`. Sinábi nang bulàg na hindí sya makaáakyàt,
sapagkàt hindí nya màkìkíta kung alìn ang pìpitasín, yámang máy-roo
ng manga múra ng búnga. Ang kúba` ay hindi rìn íbig umakyàt, dahilàn
sa kanyà ng kahináan. Dátapuwat malakì ang pagkágusto nyà na kumáin
nang nyòg. Kanyà`, sa katapusàn ay sinábi nya na siyà ang áakyàt.
"Úpang huwag kà ng mànakáwan nang manga ilálaglag kò ng búnga, ay
bìbilángin mo nang malakàs ang kalabùg sa lúpa nang manga búnga na
ilálaglag kò, úpang áki ng matandaàn ang bílang."
Ang kúba ay nagumpisà nang pagakyàt, dátapwat pangangalahátì nya ay
nahúlug syà.
"Isà!" ang sábi nang bulàg.
Sinábi sa kanyà nang kúbà` na siyà ang kumalabòg at hindí ang búnga
nang nyòg.
Umakyàt sya ulè`. Pagkaraàn nang ila ng sandalì` ay nahúlog ulí sya.
"Dalawà!" isinigàw nang bulàg.
Ang kúba ay nagálit, at sinábi nya sa bulàg na syà ay maúlit.
Winíkà nya: "Iyo ng úna ng kumalabòg ay akò, ang ikalawà ay ako
rìn. Kanyà`, wala pà ng niyòg akò ng nàpìpitàs."
Dátapuwat ang bulàg ay nagakála ng gawì ng katatawanàn ang pagkahúlog
nang kúba`. Kanyá binálak nya na, kung makárinig syà ulè nang kalabòg,
ay sísigaw syà nang "Tatlò!"
Ang kúba ay umakyàt na mulì`, dátapwat nahúlog dìn syà. Ang bulàg
ay sumigàw nang "Tatlò!" at tumáwa sya. Ang kúba ay nagínit nang
gálit. Nilapítan nya ang bulàg at kanyà ng sinampàl sa mukhà`. Ang
sampàl ay tumáma sa manga matà nang bulàg, at dáhil díto ay nadílat
ang kanyà ng manga matà.
Úpang manghigantì sya ay sinípà nya ang kúba`. Tinamaan nyà itò sa
likòd at dáhil díto ay nàúnat ang kanya ng kúba`.
Silà ng dalawà ay natwá sa nangyári at lálo ng tumíbay ang kanila ng
pagkakaybígan sa lugàr nang magkasirá silà.
5. ANG HÁRI NG MAY SÚNGAY AT SI HWÀN.
Sa isà ng kapuluwàn naghàhári ang isa ng táwu ng may dalawà ng maiiklì
ng súngay na nàtàtágù sa malagú nya ng buhòk. Hindí itò nàlàláman nang
kanya ng manga pinaghàharían. Dátapwat ang líhim na ytò y nagumpisà ng
nàibadyà sa madlà` sa pamamagítan nang manga manggugúpit na nakàpútul
nang kanyà ng buhòk.
Kanyá sya y nagkaroòn nang malaki ng gálit sa manga barbéro, at inakálà
nya ng lipúlin ang manga barbéro sa kanya ng kaharyàn. Iniyútus nya ng
humúkay nang ápat na malálim na balòn sa harapàn nang kanya ng tìráhan,
at sa gitná nang ápat na húkay na yitò ay nagpalagày sya nang isa ng
ùpúan. Isa ng áraw naupó sya sa taburéte sa gitná nang ápat na húkay,
at báwat táo ng nagdaàn ay tinanùng nya kung marúnung manggupìt. Ang
báwat sumagòt nang "Óo" ay pinahintú nya úpang bigyàn nya nang guntìng
at syà y gupitàn. Pagkaraàn nang ilà ng sandalì` ay itinanùng nya sa
báwat manggugúpit kung anò ang nàkìkíta nya sa úlo nang háre`. Ang
manga manggugúpit ay nagsipagsábi nang katotohánan at báwat isà
sa kanilà ay sumagòt nang súngay ang kanila ng nàkìkíta. Ang báwat
sumagòt nang ganitò ay ibinulìd nang háre` sa isà sa manga húkay sa
palígid niyà.
Nakaraàn ang ila ng áraw at ang dalawà ng húkay ay napunú nà nang manga
barbéro at pinatabúnan na nyà. Dumálang ang manga tao ng nagdádaàn
na marúnung manggupìt, at ang háre ay nagakála ng nápatay nà niya ng
lahàt ang manga barbéro sa kanyà ng kaharyàn.
Isa ng áraw ay naghintày sya sa kanya ng ùpúan hanggàng katanghalían
bágo nagdaàn ang isa ng táo na nagsábi ng sya y marúnung gumupìt
nang buhòk.
Itinanùng sa kanyà nang háre`: "Anò ang pangálan mo?"
Isinagòt nang táo: "Ang pangálan ko pò` ay Hwàn."
"Gupitàn mo akò, Hwàn," iniyútus nang háre`.
Lumápit si Hwàn sa háre` at inumpisahan nyà ang panggugupìt.
Makaraàn ang ila ng sandalì` ay itinanùng nang háre`: "Anò ang nàkìkíta
mo sa úlo ko, Hwàn?"
Ang kanya ng sagòt ay ganitò: "Ang iyo pò ng Kamàhálan, nàkìkíta ko
sa úlo ninyò ang koróna."
Itò ay ikinatuwá nang háre`. Kanyá nagtindig syà sa ùpúan at inákay
nya si Hwàn sa kanya ng palásiyo at ginawá nya si Hwàn na barbéro nang
háre`. Malakì ang suwèldu na ibinigày nya kay Hwàn, at pinatabúnan
nya ang manga nàtìtirà ng húkay.
6. TATLÒ NG ESTUDYÀNTE.
Si Hwàn, si Pédro, at si Andrès ay tatlò ng magkakayibíga ng estudyànte
ng magkababáyan. Nang dumatìng ang pagbubukàs nang manga pàaralàn ay
nàláman nilà na silà ay magkàkahiwá-hiwalày. Iba t ibà ng báyan ang
kapàpatungúhan nang báwat isà sa kanilà. Bágo silà naghiwá-hiwalày
ay nagtìpánan silà nang pagtàtagpuàn nila ng lugàr paguumpisà nang
bakasyòn.
Nakaraàn ang isa ng taòn at dumatìng ang pagsasarà nang kláse at ang
manga estudyànte ay naguwían sa kaní-kanilà ng báyan, at ang tatlò
ng magkakaybíga ng si Pédro, si Hwàn, at si Andrès ay nagtatagpò sa
báya ng tinubúan ni Pédro, úpang doòn sila magpalípas nang bakasyòn.
Nang silà y magkikíta, pagkaraàn nang iba t ibà ng bágay na kanilà ng
pinagusápan, ay nagsiyásat silà kung ganò ang nàtutúhan nang báwat
isà sa kanila ng pagaáral nang wíka ng Kastíla`. Sinábi ni Pédro na
syà ay marámi ng nàlàláma ng salità ng Kastíla`, dátapuwat ang maígi
nya ng natàtandaàn ay ang salità ng "Bámos."
Sumagòt namàn si Hwàn: "Ako màn ay marámi rì ng nàlàláman, dátapuwat
sa ngayòn ang nààalaála ko ay ang salità ng 'Matàr.'"
Si Andrès namàn ay nagwíka ng walá sya ng nàtutúhan kung hindí ang
salità ng "Sì."
Makaraàn ang kanila ng pagsasàlitáan ay nagyayá si Pédro na sila
ay mamangká sa ílog at magsipalígo tulòy. Nang sila y namámangká na
sa ílog, sa pangpàng ay nakátanaw silà nang isà ng Kastílà` na íbig
malígo`. Sinábi ni Pédro na mabúti ay makipagúsap silà sa Kastíla`,
úpang sa gayù y màipakíta nilà ang kaní-kanilà ng dúnong.
Nagumpisà si Pédro at sinábi nya ng "Bámos!"
Si Hwàn namàn ay sumagòt: "Matàr!"
At sa hulè ay si Andrès ang kanya ng "Sì!"
Nang márinig itò nang Kastíla`, ay siniglàn sya nang tákot, sapagkàt
inakálà nya na pàpataìn sya nang tatlò ng namámangkà`. Kanyá, káhit na
hindí sya marúnung lumangòy, ay nagtalòn sya sa ílog at sya y nalúnod.
7. ISA NG SUNDÁLU NG MARÚNUNG NANG LATÌN.
Tatlò ng magkakayibígan, isa ng párè`, isa ng manggagámut, at isa
ng sundálu, ay magkakasáma ng nagsipamarìl nang maiílap na háyup sa
isà ng maláwak na gúbat. Ang gúbat ay maláyù sa báyan. Kanyà` silà
ay nagdalà nang marámi ng báon, úpang hwag silà ng gutúmin.
Nakaraàn ang ila ng áraw, dátapuwat walá pa sila ng nàhùhúli káhit
anò. Ang kanila ng báon ay umuntí nang umuntì` hanggàng sa walà ng
nátira kung hindí isa ng hilàw na itlòg. Dumatìng sa kanilà ang áraw
nang malaki ng gútom, dátapuwat sila ng tatlò ay walà ng pagkáin kung
hindí ang itlòg lámang na nàtìtirà.
Sinábi nang páre` na, kung paghatían nilà ang isa ng itlòg, ay hindí
makabùbúti sa kanilà, sapagkàt hindí makapàpáwi` nang kaní-kanila ng
gútom. Kaniyà` ipináyu nang párì` na isà lámang sa kanilà ng tatlò ang
kumáin nang itlòg na nàtìtirà,--at sa kanya ng kasakimàn ay ipináyu
nya na kung sínu sa kanilà ang pinakamahúsay na magsalitá nang Latìn
ay sya lámang kàkáin nang itlòg. Inakálà nya na ang sundálu ay hindí
marúnung nang Latìn at ang médiko lámang ang sya nyà ng màkàkatálo,
at ang dúnong nitò y kanya ng minámatà.
Ang médiko y umáyun sa hátul nang párì`, dátapuwat ang sundálu ay áyaw
pumáyag, sapagkàt hindí sya nagáral na gáya nang pári` at nang médiko;
ngúnit walá sya ng magawà`.
Kinúha nang párì` ang itlùg at itinuktòk nya sa isa ng batò. Nang
mabásag ang itlòg ay sinábi nyà: "Koronátum est," at tiningnàn nyà
ang dalawà nya ng kasáma.
Inabùt nang médiko ang basàg na itlòg, inalis nyà ang balàt na basàg
at nilagyan nyà nang asìn at kanya ng sinábi: "Sàltum est."
Iniyabùt nang manggagámot sa sundálu ang itlùg, at ang páre at siyà ay
naghintày nang sàsabíhin nang sundálo. Itò y walà ng màláma ng sabíhin,
sapagkàt katunáya ng walá sya ng nàlàláman káhit isa ng hóta tungkùl sa
Latìn. Sa kanya ng pagiisìp ay nàalaála nya na, mínsan pumásuk sya sa
simbáhan úpang makinìg nang Syéti-Palábras, ay nárinig nyà sa párì` na
ang kahulugàn nang salità ng "Konsumátum est" ay "Tapus nà ang lahàt."
Kanyà ibinúhos nya sa kanyà ng bibìg ang itlòg, at pagkalaguk nyà ay
kanya ng sinábi: "Konsumátum est."
Ang dalawà nya ng kasáma ay nàpagúlat nang malakì sa hindí nila
hininála ng dúnung nang sundálo.
8. ANG PITÙ NG DWÈNDE.
Isà ng magasáwa ay máy-roo ng pitù ng anàk na dwènde. Ang amà ay walà
ng trabáho at hindí rìn siya makàkíta nang trabáho. Ang inà namàn ay
hindí kumìkíta nang salapì`, sapagkàt mahína` ang kanyà ng katawàn
at paráti sa sakìt.
Isa ng tangháli` sila y nàùupú sa isa ng bangkò` at pinagùusápan nilà
ang kanila ng pamumúhay na pinagdàdaanàn. Itinanùng nang laláke kung
anò ang mabúte nila ng gawìn sa kanila ng maràmi ng anàk. Ipináyu
nang babáye na kanilà ng ihánap nang trabáho ang manga báta`, úpang
kumíta silà nang kwaltà. Dátapuwat isinagòt nang laláki na sa akálà
nya ay hindí sila makàkìkíta nang trabáho, sapagkàt siya rìn ay
wala ng màkíta. Kanyà` ipináyu nyà na ang mabúti ay itápun nilà ang
manga báta`.
Itò y ikinalungkòt at ikináiyàk nang babáye. Áyaw sya ng pumáyag
na itápon ang manga báta`. Dátapuwat ipinakíta sa kanyà nang kanyà
ng asáwa na, kung hindí nila gawìn iyòn, sila ng lahàt ay mamámatay
nang gútom. Sa kalaúnan ay pumáyag ang babáe at pinagkàsunduàn nila
na dalhìn nila ng magpasyàl ang manga báta` at kanila ng íwan sa daàn.
Hábang pinagùusápan nilà itò, ang ikapitù ng bátà ay nása isà ng
bitàk nang bangkò na kanila ng inùupàn at nárinig nya ng lahàt ang
gàgawin sa kanilà nang kanila ng magúlang. Pagkaraàn nang kanilà ng
sàlitáan ay hinánap pagdáka nang báta ang kanyà ng manga kapatìd at
ibinalítà nya ang kanya ng nárinìg. Silà ay nagìyákan, sapagkàt hindí
ipinaálam sa kanilà nang kanila ng magúlang na silà ay nakabíbigat
sa kanila ng pamumúhay. Inakálà nila na, kung itò y nàláman nilà,
káhit na papáno tùtúlong sila ng maghánap nang kabuháyan. Dátapuwat
pinagkàsunduwan nilà na silà y sumáma pag niyáyà sila ng magsipagpasyàl
at paligàw silà.
Kinàbukásan hinánap silà nang kanilà ng amà, pinapagbíhis
sila, binigyàn sila nang manga púto, at sinábi ng sila y
magsísipagpasyàl. Nang silà y magumpisà ang ikapitò ng báta ay
hindí kináin ang kanya ng tinápay, dátapuwat magmulá sa kanila ng
tàrangkáhan ay dinúrog nya ang tinápay at ibinudbòd nya sa daà ng
kanila ng nilakáran. Nang sila y málayú nà ay naubúsan sya nang
tinápay, kanyá nanghingí sya sa kanya ng manga kapatìd. Dátapwat
hindí nila syà binigyàn. Itò namàn ay hindí sinábi sa kanilà kung
bákit sya naubúsan agàd nang tinápay. Nang hindí sya makáhingì nang
tinápay ay namúlot sya nang manga batò, at itò y sya nyà ng isa-isà
ng inilaglàg sa kanila ng pinagdaánan.
Nang dumatìng sila sa isa ng gúbat ay iníwan silà nang kanilà
ng magúlang at pinagsabíhan silà na hantayìn sila doòn, at silà y
bábalik agàd. Silà y naíwan, dátapwat nàlàláman nilà na hindí sila
pagbàbalikàn nang kanila ng magúlang.
Nang makaraàn ang ila ng sandalì`, ay nakárinig silà nang isa ng
íngay. Pinuntahàn nilà ang lugàr na pinanggàgalíngan nang íngay. Doòn
ay nàkíta nilà ang isa ng malakì ng higànte na nalìlígo sa tabi nang
isa ng balòn. Tiningnàn nila ang palígid-lígid nang lugàr, at sa
tabì nang isa ng káhuy ay nàkíta nilà ang pananamìt nang higànte. Ang
ikapitù ng bàta ay pinaalìs ang kanya ng manga kapatìd at sinábi nya
na magtágo silà at kanyà ng nànakáwin ang sapátos nang higànte. Itò
ay kanila ng ginawà`, at ninákaw nang báta ang sapátos.
Nang makapalígo` ang higànte at siyà y nagbìbíhis ay hindí nya màkíta
ang kanya ng manga sapátos. Sya y nagálit at nagmurà. Tumáwag sya nang
túlong. Nang itò y márinìg nang numákaw nang sapátos ay dali-dáli sya
ng dumalò. Nang màkíta sya nang higànte ay hindí sya pinagbintangàn,
sapagkàt dahilàn sa kanya ng kaliitàn ay inakálà nang higànte ng
hindí nya madádala ang sapátos.
Kanyà` itò y nagwíka sa kanyà: "Kung iyo ng dàdalhìn ito ng súpot ko
nang kwaltà sa áki ng asáwa at pabilhìn mo syà nang sapátos at ihatìd
nya sa ákin, ay ùupáhan kità nang marámi ng kwàlta."
Sinábi tulòy nya na sya y hindí nakalàlákad nang wala ng sapátos,
kanyá sya y magmadalì`. Nang màkúha nya ang súpot nang kwaltà ay
ipinangákù nya ng bábalik syà agàd. Dátapwat, nang málayo sya, ay
tináwag nya ang manga nàtàtágù nya ng kapatìd, at nang sila y maípon ay
nagyayá sya ng umuwè`. Dátapwat isinagòt nang kanya ng manga kapatìd
na hindí nila nàlàláman ang daà ng pauwè`. Ngúnit kanyà ng isinagòt
na tùtuntunìn nilà ang kanya ng inilaglàg na batò at tinápay sa daàn.
Sinábi nang isà nyà ng kapatìd na, kung nàláman nya kung anò ang
kanya ng ginawà` sa tinápay, ay binigyàn sána nya syà nang syà y
manghingì`. Kanilà ng ikinalungkòt ang ipinakíta nila ng karamútan
sa kanila ng kapatìd.
Hindí naláon at nàtagpuan nilà ang hiléra nang manga batò sa daàn. Itò
y tinuntòn nila at nakaratìng sila sa kanila ng báhay, dalà nilà
ang súpot nang kwaltà na kanila ng ibinigày pagdáka sa kanila ng
magúlang. Silà y nangatwá at nangalungkòt dahilàn sa kanilà ng malì
ng inásal sa manga anàk,--sila y natwá sapagkàt máy-roon sila ng
ikabùbúhay sa maláo ng panahòn.
9. ISÀ NG PULÌS NA NAGASWÀNG-ASWÁNGAN.
Noò ng tagáraw nang taò ng míle-nobisyèntos-dòs, hábang ang manga
hinòg na búnga nang káhoy ay nangakabiyábit sa manga sangà, lumagánap
ang balíta sa boo ng báyan nang San-Antónyo na máy-roo ng aswàng na
naglílibot sa báyan.
Ang manga táo-ng-San-Antónyo sa manga taò ng iyòn ay may paniniwála`
sa manga núno`, aswàng, dwènde, at iba pà ng katatakutàn. Karamíhan sa
kanilà y hindí nagkapálad na makapagáral, dátapwat, káhit na ganitò ang
kalàgáyan nila, sila y manga táwo ng mababaìt, matahímik, at masisípag.
Ang manga báhay sa báya ng itò ay maliliìt at nayàyárì nang páwid at
kawáyan. Máy-roon dì ng ila ng báhay na tablà. Karamíhan ay nàtàtayò
sa malalakì ng bakúran, at ang dulúhan nang bakúran ay nàtàtamnàn
nang manga púno-ng-káhoy na masasaràp ang búnga, gáya nang tsíko,
súha`, santòl, mabúlo, manggà, at iba pà.
Kasalukúya ng nagkàkahinòg ang manga búnga-ng-káhuy na ytò nang
lumagánap ang balíta na may-roòn nà ng ila ng gabì na nàmatáan nang ila
ng babáe ang aswàng sa ibà t iba ng dulúhan. Ang manga báta at manga
babáe ay siniglàn nang malakì ng tákot, kanyá pagkagàt nang dilìm ay
agad-agàd silà ng nagsipanahímik sa loòb nang báhay. Karamíhan nang
manga laláki ay nangatákot dìn, dátapwat máy-roo ng ila ng nagsipagsábi
na sila y hindí natàtákot, sapagkàt hindí pa sila nakátagpo nang
aswàng, at sa ganitò y hindí nila nàlàláman kung dápat katakútan
ang aswàng.
Ang aswàng ay isa ng táo ng malakì ang kapangyaríhan. Nakapagìiba-t-ibà
sya nang pangangatawàn. Kung mínsan ay may katawàn siya ng pára ng táo,
dátapwat maitèm, kung mínsan siya y isa ng malakì ng áso o báboy. Sya
y nangàngáin nang táo, lálù nà nang manga báta`. Dátapuwat ang lálo ng
mahalagà nya ng pagkáin at sya rìn namàn nyà ng karanyúa ng kinàkáin
ay ang báta ng hindí pa naipangánganàk at násàsa tiyàn pa lámang nang
kanya ng inà. Kanyá ang manga buntìs na babáye sa báya ng yaòn ay
lálo ng malakì ang tákot. Hindí nila pinatúlog ang kanila ng asáwa
sa pagbabantày sa kanila ng tabì. Ang aswàng ay mahírap mápatay nang
patalìm o barìl, sapagkàt máy-roon sya ng íisa lámang na lugàr na
dápat màtamaàn o masugátan úpang sya y mápatày, at ang lugàr na ytò
ay lihìm. Ang bágay lámang na kanya ng inìilágan ay ang báwang. Kanyá
itò y malakì ng kagamitàn sa pagpapaláyas nang aswàng.
Dátapwat isà ng bágay na nakapagtátakà sa aswàng na iyòn ay ang kanyà
ng inugáli ng pagtitirà sa manga dulúhan nang bakúran. Katakà-takà rìn
ang bágay na manga dalága ang karamíhan nang nagsipagsábi ng nàmatáan
nilà sa dulúhan sa itaàs nang súha` o iba pà ng púno-ng-káhoy ang
aswàng na iyòn. Ila ng táo ng matalíno ay nagsábi ng ang bintàng nilà
y isa ng magnanákaw at hindí aswàng ang pinagkàkatakutà ng iyòn.
Isa ng polìs na may hindí karanyúa ng tápang ay siya ng tumiktìk sa
aswàng na itò sa dulúha ng bágo ng kinakitáan sa kanyà. Pagdilìm ay
nároon na syà sa kanya ng kublíhan. Hindí nalaúnan at dumatìng ang
aswàng, umakyàt sa isa púno-ng-súha`, at nárinig niya ng pumitàs nang
marámi ng búnga. Itò y bumába` at umalìs, dátapwat sya y sinundàn
nang pulìs hanggàng sa báhay na kanya ng pinasúkan.
Malakì ang nagìng pagkàgúlat nang polìs, nang díto nàmálas nya ng ang
kápwa nya polìs nabàbálot nang maitìm na kúmot, at ang súpot na itìm
na punò nang súha` ay kasalukúyan pa lámang niya ng inilálapàg.
Niyáyà nya sa munisípyo ang kápwa nya polìs, at doòn kinàbukásan
ipinagsumbòng nyà sa presidènte. Ang polìs na nagaswang-aswángan ay
nábilanggò dahilàn sa sála ng pagnanákaw.
10. ISÀ NG ASWÀNG NA NÁPATÀY.
Isà ng gabì sa isà ng báhay na pàngaserahàn nang ilà ng manga
nagsìsipagáral sa báya-ng-Malólos ay nárinig ko ng isinalaysày nang
isà ng matandà` na may gúlang na siyàm na pù ng taòn sa isà ng umpúkan
ang sumúsunòd.
Noò ng sya y bágo ng táwu pa lámang ay sa búkid sya nagtítirà. Íilan
lámang silà ng magkakápit-báhay. Isa ng áraw ay namatayàn ang isa nyà
ng kápit-báhay. Sa pagsunòd sa isa ng matandà ng kaugaliàn ay dumalo
syà sa kápit-báhay na may hápis.
Nang dumatìng sya doòn ay hindí nalaúnan at nàbalitáan nyà na may
aswàng sa kanila ng lugàr. Syà ay may malakì at katutúbo ng gálit sa
manga aswàng, kaniyá inakálà nya ng magbantày nang gabì ng iyòn.
Nang malálim nà ang gabì ay nanáog sya sa báhay at sa isa ng karitò
ng dí maláyo sa báhay, doòn sya nahigà`. Kabilúgan nang bwàn nang
gabi ng iyòn, kanyà malínaw ang pagkàkíta nya sa manga bágay sa
palìgid-lígid. Walá sya ng nàmálas na màpaghìhinaláa ng isa ng aswàng,
kanyá sya y natúlog.
Kinàháti-ng-gabihàn ay nágising syà at ang úna ng tinamaàn nang kanyà
ng manga matà ay isà ng bágay na maitìm sa bubungàn nang báhay nang
kinamatayàn. Ang maitìm na iyòn ay walá roon bágo sya natúlog, kaniyá
nagbintang syà na iyòn ay ang aswàng na nàbalitáan nyà. Ang aswàng
ay nangàngáin nang patày na táo, kanyà sinapantáhà nya na ang patày
ang sadyá doòn nang aswàng na iyòn.
Pumanhìk sya sa báhay at dalà nyà ang isa ng gúlok. Ang manga táo
y natùtúlog. Sa itaàs ay may-roon syà ng nàkíta ng isa ng bágay na
nakalawìt mulá sa bubungàn nang báhay. Itò y gáya nang bitúka nang
manòk. Humábà nang humába`, hanggàng sa ang dúlo y pumások sa bibìg
nang patày. Ang patày ay nagtindìg sa kanyà ng kinàlàlagyàn pagkapások
sa kanya ng bibìg nang bágay na iyòn.
Ang ginawá nang bágo ng táo ay lumápit siya sa nakatindìg na patày at
sa pamamagítan nang dala nyà ng gúlok ay pinútol niya ang bágay na iyòn
na pára ng bitúka nang manòk. Nang itò y mapútol ay may kumalabòg sa
tabì nang báhay. Nanáog siya at doòn ay nàkíta nya ang patày na aswàng.
11. ANG MANGKUKÚLAM.
Sa ilà ng poòk sa Filipínas ay may lubòs na paniniwálà sa mangkukúlam
ang manga táo. Áyon sa kanila ng paniwála` ang mangkukúlam ay isa ng
táo ng may malakì ng kapangyaríhan at ang kapangyaríha ng itò y gáling
sa dimóniyo o kayà y mána sa magúlang. Bágo màkamtàn ang kapangyaríha
ng iyòn ang isà ay dápat múna ng makipagkayibígan at magsilbè sa
dimóniyo. Dátapwat may ilan dì ng nanìniwála ng nàpùpúlot o naàágaw
ang kapangyaríha ng iyòn sa gúbat o ilàng na lugàr na mahírap puntahàn
at karanyúwa y pinagkàkatakutàn.
Ang kúlam ay siyà ng naàágaw, nàmàmána, o ibiníbigay nang dimóniyo, at
iyò y sya ng pinanggàgalíngan nang kapangyaríhan nang nagmème-áre`. Ang
hitsúra nang kúlam ay hindí parè-parého. Kung mìnsan ay isa ng batò o
isa ng maníka ng maliìt at masamà` ang hitsúra. Kung madilìm ang kúlam
na itò y nagníningnìng na pára ng alitaptàp, dátapwat ang ningnìng
na itò y nawáwalà namàn pag inìbig nang kúlam. Ang kúlam at ang táo,
káhit laláki o babáe, na nagàári sa kanyà ay hindí naghíhiwalày káhit
isà ng sandalè` at káhit na sa pagpalígo` ay dinádala nang mangkukúlam
ang kanya ng kúlam. Dáhil díto ang manga táo ng mapagsyásat, pag
íbig nilà ng màpagkilála kung mangkukúlam ngà` o hindì` ang isa ng
táo ng kanila ng pinaghìhinaláan, ay sinùsubúkan nila itò sa kanyà
ng pagpalígo`. Kung hindí maíngat at walà ng hinálà ang mangkukúlam
na syà y sinùsubúkan, kung mínsan ay nagkàkapálad ang nanùnúbok na
màkíta nya ang kúlam.
Ang mangkukúlam ay may kapangyaríhan dì ng itágo` sa loòb nang kanyà
ng katawàn ang kúlam, at hindi bihíra` ang manga táo ng nakàkíta nang
mangkukúlam sa kanya ng pagkamatày. Sa kàhulì-hulíha ng sandalì`,
bágo malagòt ang hiningà, inilúluwa nilà ang kúlam.
Itò y nangyàyári lámang kung áyaw ipamána nang mangkukúlam ang kanyà
ng kúlam. Kung ipinamàmána namàn itò, malwat pà bágo mamatày ang
mangkukúlam ay tinàtáwag na nyà ang kanyà ng íbig pamanáhan, at díto
y líhim na líhim nya ng ibiníbigay ang kúlam.
Ang malakì ng kapangyaríhan nang mangkukúlam ay ginàgámit nya lában sa
kanya ng manga kaáway, sa manga táo ng kanyà ng kinagàgalítan, o kayà
y sa manga háyop nilà, kung siya nyà ng íbig panghigantihàn. Gayon
dìn ginàgámit nya ang kanya ng kapangyaríhan sa pangbibíro` sa isa
ng táo o háyop na kanya ng màkatwaàn.
Ang kanyà ng pinasàsakítan kadalasà y nagáanyo ng pára ng ulòl. Kung
mínsan ang kanya ng kinùkúlam ay dumádaing na masakìt ang kanya ng buò
ng katawàn, nagsísisigàw, at hindí màtahímik káhit isà ng sandalè`. Sa
háyop namàn karanyúwa y ang bábuy na pinakamahalagà sa may ári`,
ang kanya ng ibiníbigay na parúsa ay gáya nang sakìt na kólera,
dátapuwat lálu ng mabagsìk káy sa ríto. Ang pagdumì nang háyop ay
wala ng patìd, at pagkaraàn nang ilà ng óras, káhit na gáno katabà`
ang háyop, ay nagíging butò t balàt. Ang táo ng nàkùkúlam nya ay
malakàs kumáin, katimbàng nang dalawà katáo, at mapanghilìng nang
masasaràp na pagkáin. Dáhil díto ang paniwála nang manga táo y kasálo
ng kumàkáin nang máy sakit ang mangkukúlam na nagpàparúsa sa kanyà.
Ang mangkukúlam ay may kapangyaríha ng pumaloòb sa katawàn nang
kanyà ng kinùkúlam. Itò y sya ng paniwála`, dátapuwat kung papáno
ang paraàn nang pagpások nang mangkukúlam at kung saàn sya pumàpások
sa katawàn nang kanya ng kinùkúlam ay walà ng nakààalàm. Ngúnit ang
kanya ng nilàlabasàn ay ang hintutúro`. Ang bágay na itò ay malakì ng
kabuluhàn úkol sa paggamòt sa nàkùkúlam at gayon dìn sa pagpaparúsa
sa mangkukúlam.
Káhit na malakì ang kapangyaríhan nang mangkukúlam ay mayroon dìn sya
ng kinatàtakútan, karanyúwa y ang manga táo ng malalakàs, matápang,
at wala ng paniwálà sa kapangyaríhan nang mangkukúlam at iba pà ng
pinagkàkatakutàn nang manga iba ng táo. Dáhil díto y hindí bihíra`
na ang isà ng táo y pamagatà ng "médiko-ng-mangkukúlam" pagkaraàn
nang úna o ikalawà nya ng pagpapagalìng nang táo sa sakìt na itò.
Mínsan ay nárinig ko ng magbalíta` ang isa ng táo ng nakàkíta
nang panggagamòt nang táo ng nàkùkúlam. Ang táo ng itò y may isa
ng kápit-báhay na may anàk na dalága. Sa dalága ng itò y marámi ng
manglilígaw, at ang isà sa kanilà y pinaghìhinaláa ng mangkukúlam. Sa
kasamaà-ng-pálad nitò ay nagìng isa syà sa manga hindí nátanggàp. Sa
malakì nya ng gálit ay magkasunòd nya ng kinúlam ang babáye at laláki
ng magkaìbígan.
Inúna nya ang babáye at ito namà y agàd na itináwag nang
médiko-ng-mangkukúlam nang kanyà ng manga magúlang. Nang dumatìng ang
médiko at nàkíta nya ang máy sakìt, ay sinábi nya ng nàkùkúlam ngà`
ang babáye.
Sinábi nya sa manga táo doòn na hwàg paàaláman sa nàkùkúlam na syà y
nàròroòn sa báhay. Pag itò y nàláman nang máy sakìt, ay màlàláman dìn
nang mangkukúlam na nása loòb nang kanya ng katawàn, at makaáalis agàd
ang mangkukúlam. Ang médiko y lumápit na hindí nàmaláyan nang babáye,
at pagdáka y tinangnan nyà nang mahigpìt ang dalawà ng hintutúro`
nang babáye. Itò y lálo ng inilakàs ang pagsigàw, at kuminìg na pára
ng isa ng natàtákot.
Ang mangkukúlam, áyon sa paniwálà nang manga táo, ay sya ng
nakàràramdàm nang ano mà ng pasákit na ibigày sa katawàn nang kanyà
ng kinùkúlam hábang sya y násàsa loòb nang katawàn nitò. Gayon dìn,
kung kausápin ang máy sakìt, ay siyà ang sumásagòt.
Dáhil díto y itinanòng pagdáka nang médiko: "Anò ang ginágawá mo
ríto, salbáhe?"
Ang máy sakit ay hindí kumibò`, dátapwat nagpílit na magkawalà`. Ang
ipinakíta nya ng lakàs ay hindí karanyúwa ng lakàs nang babáye.
Dátapuwat hindí sya pinawalàn nang médiko, at itò y tumanòng na mulì`:
"Anò ang ginágawá mo ríto? Bákit ka naparíto? Pag hindí ka sumagòt,
ay pahìhirápan kità."
Ang babáye ay nagmàmakaáwa ng sumagòt: "Walá po`, hindí na po` úulè`,
pawalan pò` ninyo akò, at akò y nahìhirápan nà."
"Pawalàn kità?" itinanòng agàd nang médiko, "Mangákù ka múna sa ákin
na hindí ka na bábalik."
"Hindí na pò` akò bábalik," ang sagòt nang babáye.
"Pag nàhúle kità ulè` díto, ay pàpatayìn kità. Hwag kà ng
salbáhe. Tumahímik ka sa iyò ng báhay."
"Ó po`, ó po`, hindí na pò` akò bábalik. Pawalàn na pò ninyo akò!"
Hábang ang sàlitáa ng itò y nangyàyári ang babáye ay nagpìpílit
na magkawalà`, íbig nya ng mabitíwan nang médiko ang kanya ng
hintutúro`. Pagkapangáko nang babáye ay binitíwan nang médiko
ang dalawà nya ng hintutúro`. Ang mukhá nang babáye na dáti ay
nagpàpakilála nang malakì ng paghihírap ngayò y nàhúsay, at sya y pára
ng gága na pinagsa-ulàn nang pagiísip. Sya ay tumahímik, pinútol ang
pagsisigàw, at nàkaúsap nang matwìd.
Ang laláki namàn ay nàtìtirà sa isa ng báya ng malápit. Nang sya y
kinùkúlam nà ay itináwag sya nang manggagámot nang kanya ng kapatìd
na laláke. Sa kalakhàn nang gálit nang kapatìd na ytò ay sya nyà ng
tináwag ang manggagamòt na mabagsìk at malupìt sa pagtaráto nya sa
mangà mangkukúlam.
Líhim na dumatìng ang manggagámot sa báhay nang máy sakìt. Mulá sa
kanya ng kublíhan ay piního múna nya kung ang mangkukúlam ay násàsa
katawàn ngà` nang máy sakìt. Itò y nàpagkìkilála sa pagsisigàw,
pagkílos, at pananalità ng hindí tulà-tulà` nang máy sakìt. Ang
manggagamòt ay nagpatalìm nang isà ng gúlok at pagkatápos ay maligsì
sya ng tumakbò sa tabì nang máy sakìt. Tinangnan nyà ang dalawà
ng hintutúro nitò, dinaganàn nya ang katawàn, at tinagá nya ng
makáilan ang mukhá nang máy sakìt. Itò y nagsisigàw at nagkawalà`,
dátapwat nang makawalá sya y may manga súgat na ang kanyà ng mukhà`
at ang dugò y umàágos na wala ng patìd. Walà ng kibú sya iníwan nang
manggagamòt. Hinánap nitò ang kapatìd nang sugatàn at kanya ng sinábi
na hwag pansinìn ang manga súgat nang kanya ng kapatìd, at kinàbukása
y mawáwala` iyòn at màlìlípat sa mangkukúlam, sapagkàt dinatnàn nya
itò sa katawàn nang kanyà ng kapatìd. Kinàbukásan ay pinarunàn nang
médiko ang kanya ng ginamòt nang patalìm, at malakì ang tuwá nya nang
itò y màkíta nya ng mahúsay at wala ng bakas-súgat sa mukhà`. Pagkaraàn
nang ila ng áraw nàbalitáan nilà na isa ng mangkukúlam sa kápit-báyan
nilà ay malubhà` ang lagày dahilàn sa pagdudugò ng hindí maampàt nang
manga súgat nya sa mukhà`.
Máy-roon dìn namà ng mangkukúlam na maligsì at hindí na paaábot
sa manggagamòt. Ang manggagamòt namàn ay kinàkayilánga ng bihása`
at maligsì. Ang káhit síno y maàári ng gumamòt sa isà ng nàkùkúlam,
yámang walá namà ng ibà ng panggamòt kung hindì` ang pagpapahìrap
sa katawàn nang nàkùkúlam. Dátapuwat malakì ang pangánib, sapagkàt,
kung hindí maligsì, dahilàn sa kawalàn nang sánay, ang gumágamòt,
maàári ng makawalà` ang mangkukúlam. Kung magkágayo y ang nàkùkúlam
mìsmo ang maghìhírap dahilàn sa parúsa. Mínsan ay máy nàbalíta ng
nangyári na gáya nitò ng sumúsunòd.
Ang isà sa dalawà ng magkapatìd na laláki ay kinúlam nang kanya ng
karibàl sa paglígaw. Walà ng màtáwag na médiko-ng-mangkukúlam. Sa
malakì ng áwà sa kanyà nang kanya ng kúya ay tinalagà nitò ng
gamutìn sya káhit na walá sya ng pagkasánay. Hindí ngá sya sanày,
dátapwat madalàs nya ng nàpakinggàn sa manga manggagamòt ang paraàn
nang paggamòt. Isa ng hápon, nang inakálà nya ng nása loòb na namàn
nang katawàn nang kanyà ng kapatìd ang mangkukúlam, ay sinunggabàn
nya agàd ang isa ng gúlok at pagkálapit nyà sa kanya ng kapatìd ay
tinagá nya itò nang walà ng tuòs. Kinàbukásan sa lugàr nang màkíta
nya ng magalìng at wala ng súgat ang kanyà ng kapatìd itò y bangkày
na lámang. Ang mangkukúlam ay nakawalà`.
12. ANG LARO NG SÍPA` SA FILIPÍNAS.
Ang laro ng sípà sa Estádos-Unídos at sa Filipínas ay lubhà ng malakì
ang pagkakáibà. Sa lugàr nang dalawà ng pangkàt na nagtàtálo ang
nagsìsipaglarò` na gáya nang fùtbol, sa sípà ay isà ng pangkàt lámang
ang naglálarò`. Sa sípà ang hangàd nang nagsìsipaglarò ay hindí ang
talúnin ang isa ng kaáway, dátapuwat ang huwàg bayáa ng lumagpàk sa
lúpà ang bóla o sípa`.
Ang bóla ng gámit ay malakì ng malaki rìn ang kaibhàn. Itò y nayàyárì
nang yantòk na tinilàd at nilála ng pabilòg. Walà ng lamàn ang loòb,
at ang manga matà nang sulihiyà ay malalakè. Dáhil díto ay magaàn
ang sípa`, hindí gáya nang bòla ng gámit sa bèsbol.
Mulá sa dalawà hanggàng sa dalawà ng pù` ang bílang nang
nagsìsipaglarò`. Kung silà ay marámi ang áyos ay pabilòg. Úpang
umpisahàn ang paglalarò` isà sa manga kasále ay ihiníhitsà ang sípa
na paitaàs at patúngo sa isà sa manga nagsìsipaglarò`, karanyúwa y sa
isà ng katapàt nyà. Ang táo ng hinitsahàn nang sípa` ay ipinabábalik
itò sa naghágis sa kanyà, hindí nang kanya ng kamày, dátapwat nang
kanya ng paà.
Kung ang manga nagsìsipaglarò ay marurúnong, napapúpunta nilà ang
pelóta sa káhit na síno sa manga kasále, kayà t báwat isà sa kanilà
ay nakaabàng at naghíhintay nang pagdatìng nang sípa`. Ang báwat isà
ay nagìíngat na hwàg bayáa ng lumagpàk sa lúpa ang pelóta. Kadalasàn
ang manga nagsísipaglarò ay nagpàpakíta nang sarì-sári ng áyus nang
pagsípa`. Ang manga magandà ng pagbabaluktòt nang paà sa harapàn
o likuràn, ang maligsì at magaà ng lundàg, ang banáyad at magaà ng
pagsípà sa pelóta, at ang pagpapadalà nang sípà sa káhit na alì ng
bandà ay manga bágay na nagpàpagandà sa laro ng sípa`. Hindi rìn
bihíra na ang balíkat, ang síko, ang túhod, o ang kamày ay sya ng
ginàgámit sa pagpapabalìk nang pelóta.
Papáno ang pagkakatalò sa larò ng itò? Itò y maàári lámang sa
pagpapàtagálan nang hindí paglagpàk nang sípà sa lúpa`.
Kung halimbáwa y íbig makipaglában nang isa ng pangkàt nang manga
màninípa o sipéros sa ybà ng pangkàt, ang úna y manghàhámon sa alin mà
ng pangkàt na kanila ng màpíle`. Kung itò y tanggapìn, ang áraw, óras,
at lugàr nang paglalarò ay agad nà ng nàbàbalíta sa manga pàhayagàn.
Sa óras nang paglalarò` ay hindí íilan lámang na líbo ng táo ang
nagsísipanoòd. Ang manghahámun karanyúwa y umùúpa nang isa ng
bànda-ng-músika at tinùtugtugàn ang báwat pangkàt sa kanilà ng
paglalarò`. Karanyúwa y dalawà ng bànda ang músika, sapagkàt, kung
ang hinámon ay may kauntì ng gílas, ay íbig dìn namàn nilà ng ipakíta,
at dáhil díto y nagdádala silà nang saríle nilà ng bànda nang músika.
Pagkaraàn nang larò` ang hukòm ay syà ng nagpàpaháyag sa manga nanúnoòd
kung alì ng pangkàt ang nanálo. Pagkárinig nilà nang paháyag nang
hukòm ay agad-agàd inùumpisahàn ang pagisìgáwan at manga pagpúri sa
nanálo ng pangkàt. Ang mànanalò ng pangkàt at ang kanila ng manga
kaybígan magkakasáma ng tinùtugtugàn nang kanila ng bànda nang músika
ay agàd-agàd na nagpàpaséyo sa manga lugàr na malápit sa kanilà
ng pinaglaruàn. Kinàbukásan ang lahàt nang nangyári ay nàkìkíta sa
manga pàhayagàn.
Ang ganitò ng manga paglalarò nang sípa ay hindí karanyúwan sa manga
báya ng maliliìt sa provìnsiya, dátapuwat sa malalakì lámang na báyan,
gáya nang Mayníla` at iba pà.
13. ANG KÚRA NG SI PATÚPAT.
Sa báya-ng-San-Migèl ay máy-roo ng nagtirà ng isa ng táo noò ng manga
hulì ng áraw nang panahòn nang Kastìla`. Ang táo ng itò y nagáral
at sa kanya ng katalinúhan ay nàintindihan nyà ang manga masamà ng
palákad nang manga kúra na sya ng manga maliliìt na háre sa kanila
ng bayàn-bayàn.
Sa San-Migèl ang kúra ng nàdistíno ay isa ng mabagsìk at maínit ang
úlo. Ang táwag sa kanyà nang manga táo ay "si Patúpat."
Isa ng linggo ang táwu ng nábanggìt sa itaàs nitò ay naparoòn sa
simbáhan úpang makinìg nang sèrmon nang páre`. Sapagkàt ang pári ng
itò ay nagakála ng manga walà ng pinagarálan ang kanyà ng sinèsèrmunan
ay hindí sya nagpílit na makapagsalità ng matwìd nang Tagálog. Ang
kanya ng pananalità` ay walà ng púno t dúlo, at halù-hálo ng pára
ng kalámay. Gayon dìn ang kanya ng isinèsèrmun ay hindí nàìibà sa
infiyèrno, purgatóriyo, manga salbáhi ng táo-ng-báyan, at katapusàn
nang mundò.
Nang ang sèrmon nya ay nagumpisa nà, pumások sa simbáhan ang áti ng
kaybíga ng si Pransìsko.
Gáya nang karanyúwan inumpisahàn nang kúra ang kanya ng sèrmon sa
ganitò ng pananalità`: "Manà kapatìr-konkristyános!"
May ápat na pu ng taòn na sya sa lúpa ng Katagalúgan, ay hindí pa
nya nàtutúha ng sabíhi ng matwìd ang "Mangà kapatìd-Kongkristyános."
Si Pransìsko ay nàtàtayú sa isa ng lugàr na malápit sa pùlpito,
pinakinggàn nya ng mabúte ang sèrmon na noò y wala ng ibà kung hindí
ang makàlìlíbo nà ng inúlit nang pári ng itò, at iyò y úkul sa manga
hírap sa infiyèrno at purgatóriyo at pagtutúlus nang kandíla` at
pagbibigày nang kwàlta sa simbáhan úpang màligtasàn ang manga hírap
na iyòn. Si Pransìsko ay siniglàn nang malakì ng gálit, sapagkàt
nàpagkilála nya na nilòlóko nang páre ang kanyà ng manga táo, at walá
sya ng ibà ng pákay kung hindí ang takútin lámang ang manga namàmáyan
úpang kanilà ng payamánin ang simbáhan at manga kúra.
Pagkaraàn nang sèrmon ay hindí umwé si Kíko na gáya nang karanyúwan,
dátapuwat hinantày nya ng matápus ang mísa. Pagkaraàn nitò y nagpáiwan
syà sa simbáhan. Kumúha sya nang manga papèl at sumúlat sya sa páre
nang ganitò:
"Ámong, nárinìg ko pò` ang inyu ng sèrmon kanína ng
umága. Nàpagkìkilála ko na kayò y nanìniwála ng may infiyèrno at
may purgatóriyo. Akò y walà ng paniwála díto. Sa linggo ng dárating,
kung íbig mo, prubahàn mo sa iyo ng sèrmon sa manga táo na máy-roo
ng infyèrno at purgatóriyo. Pagkatápos pùprubahàn kò namàn sa kanilà
na walà ng infiyèrno ni purgatóriyo. Kung ikàw ang paniwaláan nang
manga táo hindí báli ng ipabítay mo akò dahilàn sa áki ng pagkatálo
at hindí paniniwála`. Dátapuwat, kung akò y manálo ang hiníhiling ko
lámang sa iyò ay pabayaàn mo akò ng makapagsábi sa madlà` na walà ng
infyèrno ni purgatóryo."
Ang ilà ng kópya nang súlat na ytò ay idinikìt nya sa manga padèr
nang simbáhan at ang isà y ipinaabòt nya sa kúra.
Nang itò y màbása ni Patúpat sumubò ang kanya ng dugò`, at
walà ng pagkàsyahàn ang kanya ng gálit. Ipinatáwag nya ang manga
gwàrdya-sibìl, at sa gabi dìn nang linggò ng iyòn ay pinapanhikàn at
pinahanápan nya ang manga bahày-bahày sa boo ng báyan, úpang hulíhin
si Kíko`. Dátapuwat si Kíko ay hindí nila nàhúle. Nang hápon dì ng
iyòn ay ibinalíta ni Kíko sa ilàn nya ng matálik na kaybígan ang kanyà
ng ginawà`, at silà y nangàpamanghà`. Itinanòng nilà kung bákit niya
ginawá iyòn at kung hindí nya napagkùkúro ang mangyàyári sa kanyà.
Ang isà sa kanilà y nagsábi nang ganitò: "Magbalòt ka nà nang damìt,
at umalìs ka ngayon dìn, kung hindí mo gustò ng màhúli ka nang manga
sundálo ni Patúpat at maipabarìl ka kinàbukásan."
Si Kíko ay áyaw sumunòd sa kanyà ng páyo, sapagkàt inakálà nya ng
tàtanggapìn ni Patúpat ang kanya ng hámon tungkòl sa pagpapakilála
sa manga táo na walà ng infiyèrno ni purgatóriyo at ang manga itò y
panghúle lámang nang manga páre nang kwàlta. Kanyá sya y nagpaábot
nang gabì sa báhay nang isa nyà ng kaybígan.
Nang dumilim nà at ang báya y nagúgulo dahilàn sa paghahanàp nang
manga gwàrdya-sibìl ay saká pa lámang nya nàpagkilála ang malakì ng
pangánib na kanyà ng kinàbìbingítan. Sapagkàt itò y nàbalitáan nya
agàd, kanyá nagkaroòn sya nang panahò ng makapagtágo sa isa ng líhim
na súlok sa báhay nang kanya ng kaybígan.
Nang makaraàn ang manga paghahanapàn sya y lumabàs sa kanya ng
taguàn, umwí sya, nagbalòt nang ilà ng damìt, nagpasingkàw nang isa
ng karumáta, at pagkakúha nya nang manga bála nang barìl, binitbìt
nya ang barìl, sumakày sya sa karumáta, at napahatìd sa labàs nang
báyan. Pagkaraàn nang ila ng áraw ay namundok syà, kasáma nang ilà
ng manga táo-ng-báyan na hindí makatirà sa loòb nang báyan, sapagkàt
nàkagalítan sila nang kúra o nang iba pà ng Kastíla ng may katungkúlan
sa báyan.
Díto sa pamumundok nyà sya y inabútan nang paghihìmagsíkan lában sa
manga Kastíla` nang taò ng isa ng líbo walo ng daàn walò ng pu t ánim.
14. SI MARYÁNO AT ANG PÁRI NG SI PATÚPAT.
Si Maryáno ay isà sa íila ng botikáriyo sa báya-ng-San-Migèl. Sya
y nagìng isà sa manga nasawi-ng-pálad dahilàn sa pagswày sa manga
kautusàn nang kúra ng si Patúpat. Sya y may famíliya; bukòd sa asáwa
ay may dalawà sya ng anàk, isà ng dadalawáhi ng taòn at isà ng kabàbágu
ng panganàk pa lámang.
Isa ng áraw ang kanyà ng alíla ay nagkasakìt. Sya y may bayàw na
médiko, kanyá ang alíla` ay ipinagamùt nya díto na walà ng báyad,
at ang gamòt namàn ay ibinigày nya na walà ng báyad sa alíla`. Nang
makaraàn ang ilà ng áraw ay gumalìng ang alíla` at itò y nagakála
ng magpahingà ng sandalì` sa búkid. Kanyà` binayáran nya ang kanya
ng útang at napaálam sya kay Maryáno úpang magtirà sa búkid. Hindí
nalaúnan ang pagtitira nyà sa búkid at ang alíla ng itò y nagkasakìt
na mulì`, at ang naging dúlo y ang kanya ng pagkamatày.
Sa Filipínas nang manga panahò ng yaòn ay hindí maàári ng huwàg
pabendisyunàn ang isa ng patày bágo mábaòn. Itò y hindí ipinahìhintúlot
nang manga kúra, dátapuwat ang pagsasáma na hindí kasàl nang isa ng
babáye at laláki ay hindí nila masyádo ng pinápansìn, palibhása y
gawá rin namàn nilà.
Ang patày na alílà ni Maryáno ay lubhà ng mahírap at ang kanyà ng
manga kamagának ay mahihírap dìn at walà ng ikakáya ng magbáyad sa
halagà na sinísingìl ni Patúpat. Dáhil díto y walà ng magpabaòn sa
katawàn nang alíla`.
Nang màláman itò ni Patúpat ay ipinatáwag nya si Maryáno at sinábi
nya ng siyà ang dápat magpabaòn sa patày at siyà ang magbáyad
nang gàstos. Sa akálà ni Maryáno ay lumálampàs ang kasalbahíhan ni
Patúpat. Kanyá sinábi nya na hindi nyà sya bàbayáran sa pagbabaòn
nang patày, káhit na anò ang mangyáre.
Si Patúpat ay sinubhàn nang gálit. Ipinabaòn niya ang patày at sa
áraw di ng iyòn ay naparoòn sya sa hùkúman at ipinagsakdàl nya si
Mariyáno úpang pagbayáran siyà nang gàstos sa pagbebendisyòn sa patày.
Nang dumatìng ang paghuhùkúman si Maryáno y naparoòn at nang itinanòng
nang hukòm kung anò ang íbig nya ng sabíhin tungkòl sa sakdàl na iyòn,
ay sinábi nya itò ng sumúsunòd:
"Ginoò ng Hwès, ang namatày na iyòn ay walá na sa áki ng kapangyaríhan,
sapagkàt hindí ku nà sya alíla nang sya y namatày. Noo ng syà
y máy sakit pa lámang ay ipinagamòt ko syà ng wala ng báyad, at
binigyàn ko syà ng wala ng báyad nang gamòt. Nagawá ku nà ang áki ng
katungkúlan sa áki ng kápuwa táo at ang katungkúla ng iniyátas sa
ákin ni Bathála`. Isà sa manga katungkúlan nang manga párè` ay ang
magpabaòn nang manga patày. Ngayò ng ang táo ng iyòn ay patay nà,
bákit namàn hindí magawá nang pári ng itò ang kanya ng katungkúlan
na walà ng úpa, yámang ito namàn ay hindí mangyàyári kung may káya
ang manga kamagának nang namatày?"
Pagkaraàn nang manga ilan pà ng manga tanòng nang hukòm sa kúra at
kay Mariyáno ay tinápus nya ang paghuhùkúman, at ipinaháyag nya ng
si Mariyáno ay nása katwíran at ang kúra y dápat magpasyènsya sa
pagkábendisyon nyà nang patày na wala ng úpa.
Nang makaraàn itò y lálu ng lumakì ang gálit ni Patúpat kay Maryáno,
at pagkaraàn nang ilà ng áraw ay ipinagsakdàl niya ng mulí si
Mariyáno. Ngayòn ay iba namàn ang kanya ng sakdàl. Isinakdàl niya sa
hùkúman na si Maryáno ay isà ng Masòn, sapagkàt sya y hindí nagsísimbà
nì hindí nangúngumpisàl nì hindí rin nagmàmáno sa páre`. Ang manga
Masòn ay kaáway nang Romanìsmo at sa makatwìd ay kaáway dìn nang
pàmahalaàn sa Filipínas nang manga panahò ng iyòn, at dáhil díto y
kanya ng ipináyo na si Maryáno y ipatápon sa ibà ng lupaìn.
Nang màbalitáan ni Maryáno ang sakdàl na yitò ni Patúpat ay inakálà
nya ng walá na sya ng pagása kung hindí ang magtagò o umílag sa mangà
manghuhúli sa kanyà. Kanyà` ang ginawá nya ay lumwàs sya sa Mayníla`
at doòn sya nagtagò`.
Dátapuwat doon màn ay nàhúli rìn syà nang manga gwàrdya-sivìl. Kasáma
nang pitò o walò ng taga iba t ibà ng báyan sya y inilúlan sa isà
ng bapòr at dinalà sila sa ibabá nang kapuluà-ng-Filipínas. At doòn
pagdatìng nilà ang ibà sa kanila ng magkakasáma ay pinagbábarìl nang
manga sundálo ng naghatìd sa kanilà, sapagkàt iyòn ang útos nang
pinúno ng nagpatápon sa manga táo ng iyòn.
Dátapuwat si Maryáno y hindí naging isà sa manga nábaril na iyòn. Doòn
sya nátirà hanggàng sa pananálo nang manga Amerikáno ay nagkaroòn sya
nang kalayáa ng makabábalik sa kanya ng famíliya. Nang itò y datnan
nyà ang isa nyà ng anàk ay pitò na ng taòn ang gúlang at ang ikalawà
namàn ay limà na ng taòn.
15. ANG INTSÌK NA MÀNGANGÁTAM.
Si Hwàn ay isa ng alwáge na may kápit-báhay na Intsèk na aluwáge
rìn. Ang Intsèk na ytò ay isa ng magalìng na alwáge at ang kanya ng
kínis ay nàpagkìkilála sa magalìng nya ng paggámit nang katàm. Isa
ng áraw nakábili syà nang isa ng piráso-ng-káhoy na may ápat na
pu ng paà ang hába`. Itù y kanya ng nilínis. Sinubúkan nya kung
makakùkúha syà nang pinagkatamàn na walà ng patìd sa boò ng hábà
nang káhoy. Dahilàn sa húsay nang kanyà ng kasangkápan at sa kanyà
ng kabutíhan sa pagaalwáge, ang bágay na yòn ay nagìng pára ng walà
ng ano màn sa kaniyà. Twì ng isùsúlung niya ang katàm ay nakakùkúha
nang pinagkatamàn na walà ng patìd, ápat na pu ng paà ang hába`. Úpang
ipakilála nya sa kápit-báhay niya ng aluwági ng Tagálog ang kanyà ng
galìng, itò y kanyà ng pinadalhàn nang isa ng pinagkatamàn áraw-áraw.
Ang aluwági ng Tagálog na si Hwàn ay nàpagúlat sa galìng nang
Intsèk. Úpang gantihìn nya ang kanyà ng manga tinanggàp na
pinagkatamàn, sinubúkan dìn nyà ng kumatàm at ipadalà sa Intsèk ang
pinagkatamàn. Dátapuwat ang pinakamahábà nya ng nàkúha na pinagkatamàn
ay may-roon lámang na labì ng limà ng paà. Itò y kahyá-hiyà ng ipadalà
sa Intsèk.
Si Hwàn ay magalìng gumámit nang daràs at siya y nakapagpàpakínis
nang tablà sa pamamagítan lámang nang daràs. Hindí na kayilánga ng
gamítan nang katàm ang ano mà ng káhoy na kanya ng darasìn, dátapuwat
ang pinagdarasàn ay manga tátal na maiiklí lámang, hindí súkat
pagkàkilanlàn nang kanyà ng galìng, at hindí nya màipadalà sa Intsèk.
Hábang si Hwàn ay walà ng màláma ng gawìn, ang Intsìk namàn ay hindí
naglúlubày nang pagpapadalà nang pinagkatamà ng mahahába`. Siniglàn
si Hwàn nang gálit. Sinunggabàn nya ang kanya ng daràs at pinarunàn
nya ang Intsèk. Itò y nàpagúlat at natákot nang màkíta si Hwàn.
Sinábe nitò: "Anò ang gustu mu ng sabíhin sa manga ipinagpapadalà
mo ng pinagkatamàn sa ákin? Akò y binuwísit mo at itò y iyo ng
pagbàbayáran. Pùputúlin ko ang buhuk mò sa pamamagítan nang daràs
na itò."
Ang Intsèk ay natákot, sapagkàt, pag ang úlo nya y tinamaàn na nang
daràs na iyòn, ay pího ng hindí sya mabùbúhay. Sya y nagkàkawalà`,
dátapuwat sinunggabàn sya ni Hwàn, iginápus sya sa bangkò`, at
inumpisahàn nya ng dinaràs ang úlo nang Intsèk.
Ang daràs ay isa ng kasangkápa ng malakì, gáya nang isà ng píko, at
mabigàt, dátapuwat sa magalìng na kamày ni Hwàn itò y naging pára ng
isa ng guntìng lámang. Ang lagpàk nang daràs sa úlo nang Intsìk ay
lubhà ng banáyad, at ang manga buhòk lámang ang pinùpútol nang patalìm.
Sa tákot nang Intsèk itò y nagsisigàw na sinábe: "Wapélo! Daluhàn
ninyò kò, masamà táo si Hwàn, hindí Kilistyáno!"
Itò y nárinig nang manga kápit-báhay at ibà ng nagsìsipaglakàd.
Kanyá pumások silà sa gàwáan nang Intsèk at doòn ay sinábi sa kanilà
ni Hwàn: "Hwag kayù ng makialàm díto! Ang Intsìk na yitò y hindí ko
sinàsaktàn. Ákin lámang pinùputlàn nang buhòk."
At patúluy dìn ang kanyà ng pagdaràs.
Nang mapútul na nya ng lahàt ang buhòk nang Intsèk ay malakì ang
nagìng pagkámanghà nang nagsìsipanoòd, sapagkàt ang buhòk nang Intsèk
ay pára ng ginupìt nang guntìng nang isa ng bihasà ng barbéro. Ang
Intsìk namàn, nang màkíta nya sa salamìn na wala ng súgat ang kanya
ng úlo, ay malaki rìn ang nagìng pagkámanghà`, at hindí mapatìd ang
pagpúri nya sa galìng ni Hwàn sa paggámit nang daràs.
16. ISA NG TÁO NG MAY BIRTÙD NANG USÀ.
Mínsan sa isa ng báyan sa kapuluà-ng-Filipínas ay náhayàg ang pangálan
nang isa ng táo sa kanya ng manga kababáyan at manga kápit-báyan,
dahilàn sa hindí karanyúwa ng lakàs nya sa pagtakbò at pagluksò.
Sya y isa ng táo ng hindí mayábang, dátapuwat may kauntì ng talíno
sa paghahánap at gayon dìn may kauntì ng tápang. Ang kanya ng hindí
karanyúwa ng kapaláran ay hindí nya ipinagmayabàng ní hindí nya
ipinagkayilà` kung anò ang pinanggàgalíngan nang kanyà ng dí karanyúwa
ng lakàs. Sinábi nya sa mangà mapagusísa` na ang pinanggàgalíngan
nang kanya ng lakàs ay ang angkìn niya ng birtùd nang usà. Hindí nya
sinábe kung papáno ang pagkápasa kanyà nang birtùd na iyòn, dátapuwat
siya y hindí marámot sa pagbibigày-loòb úpang ikatúlung niya sa mangà
kakilála o hindì` ang kanya ng lakàs.
Sya y may pagíbig na yumáman, gáya nang karamíhan nang táo, at díto
nya ginámit ang kanya ng lakàs. Paráti sya ng nakìkipagtakbúhan, at
ang manga takbúha ng itò y lágì na ng pinagkatalunàn nang marámi ng
salapè`. Sya ay lágì na ng may malakì ng pustà. Walá sya ng itinángì na
pinakìkipagtakbuhàn. Kung mìnsan nakìkipagtakbúhan sya sa kápwa táo,
kung mínsan ay sa kabáyo, sa áso, at sa iba pà ng háyop na matúli
ng tumakbò.
Pagkaraàn nang ila ng áraw ay dumámi ang naípon nya ng salapì`
na pinanalúnan sa pustáhan. Gayon dìn ang kanya ng manga kaybígan
na nagsipustà sa kanyà ay nagkaroòn nang marámi ng kwàlta. Nang
màpagaláman nang manga táo na syà y may birtùd nang usà ay hindí
na sya íbig labánan sa takbúhan. Dáhil díto y úpang hwag máhinto`
ang kanya ng pananálo at pagkíta nang kwaltà, ay nagbíbigay syà
nang malalakì ng palúgit sa kanya ng kinàkalában. Dáhil sa kalakhàn
nang manga palúgit na ibinigay nyà ay marámi rì ng táo ng lumában
sa kanyà. Dátapuwat tuwí nà y sya ang nagìng mànanalò. Gayon dìn sa
manga pakikipagluksúhan paráti nà ng syà ang nanànálo.
Dátapuwat, kung malaki màn ang kabutíha ng nàkamtan nyà sa birtùd
na ytò, ay máy-ron dì ng ilà ng kahirápan na nàkamtan nyà dahilan
díto. Dahilan dìn sa kahirápa ng itò ay hindí nya natagalà ng angkinìn
hábang búhay nya ang birtùd na iyòn. Dahilàn sa birtùd na iyòn sya
y nagìng lubhà ng magugulatìn. Ang manga kalabòg, íngay, at tahòl
nang áso kung gabì ay hindí nagpatúlug sa kanyà. Dahilàn sa manga
íngay na yitò, kung natùtúlug sya ay palági ng nàpàpaluksò. Lálù na,
kung isa ng tahòl nang áso, halimbáwa`, ang makàgísing sa kanyà,
sya y nàpàpaluksò nang lubhà ng mataàs sa kanyà ng hihigàn, at bágo
sya pagsa-ulàn nang saríle, ay nagtàtatakbò na syà. Sa pagluksu
nyà ng itò na hindí sinásadya` ay walá sya ng nagíging pagiíngat at
karanyúwa y umáabot syà sa ituktòk nang bubungàn, at sa kababáan nitò
y lági ng nalálamog ang kanya ng katawàn o kayà y nagkàkabúkul syà sa
úlo, dahilàn sa pagkáhampas nyà sa bubungàn. Gayon dìn sa kanya ng
hindí sinásadya ng pagtakbò pagkágising nyà dahilàn sa pagkàgúlat,
ay nagkàkaumpòg-umpòg ang boò ng katawan nyà sa manga dindìng nang
kanya ng báhay.
Itò y isà ng mahírap na tìísin, at inakálà nya ng hindí sya mabùbúhay
nà ng malwàt dahilàn sa hindí pagkàkatúlog kung gabì. Kanyá inakálà nya
ng itápon ang birtùd na ytò pagkaraàn nang ilà ng áraw. Nang sumápit
ang ikapitù ng áraw nang kanya ng pagaáre` sa birtùd ay sya y lubhà
ng hirap nà at inakálà nya ng sya y mamámatay nà sa hírap. Ang úlu
nya ay bukulàn. Ang mukhá nya ay marámi ng pasà` at káhit na hindí
sya nabalían nang butò, ang manga lamàn namàn nya ay lubhà ng lamòg.
Dáhil díto y walà ng kibú sya ng naparoòn sa isa ng párang at itinápon
nya doòn ang birtùd na nàpúlut nya, yámang marámi na rìn lámang siya
ng salapì ng pinanalúnan.
17. ANG ALÍLA NG UNGGÒ`.
Siy Andrès ay máy-roo ng isa ng alíla ng unggò na kanyà ng lubhà ng
minámahàl, sapagkàt ang unggu ng itò y nagbíbigay sa kanyà nang malakì
ng serbísyo. Kung gabì ipinaglàlátag sya nang banìg nang unggo ng itò;
kung umága ay iniháhandà` ang kanyà ng panghilámos, at ang ano mà ng
kanya ng iyútos ay sinúsunod nang unggò`.
Gabì-gabì ang unggu ng itò y natùtúlog sa ilálim nang kátri ng
tinùtulúgan nang kanya ng panginoòn. Itò y hindí gustò nang kanya
ng panginoòn, sapagkàt, dahilàn sa kanya ng malakì ng kabuluhàn,
ay íbig ni Andrès na syà y bigyàn nang isa ng mabúte ng lugàr na
tulugàn. Dátapuwat, káhit na gánu ng pagpílit ang gawìn ni Andrès,
ay hindí nya mapatúlog sa ibà ng lugàr ang kanya ng alíla ng unggò`.
Siy Andrès ay isa ng táwu ng may tákot at pagíbig sa Dyòs. Kanyá
gabi-gabì bágu sya matúlog ay nagkúkurus syà at tumàtáwag sya sa
Dyòs. Sa óras nang kanya ng paghigà gabi-gabì ay dinàratnan nà nyà
na nása ilálim nang kanya ng kátri ang unggò`. Mínsan màn ay hindí
sya náuna sa paghigà` sa unggu ng itò.
Isa ng áraw ang párì sa báyan ay dumálaw kay Andrès sa kanya ng
báhay. Pagkaraàn nang ilà ng sandalì ng pagsasàlitáan ay ibinalítà niy
Andrès sa páre` na sya y máy-roo ng isà ng alíla ng unggò na lubhà
ng malakì ang kabuluhàn, sapagkàt sya y pinagsìsilbihà ng mabúte,
at káhit na anò ang iyútos nya ay sinúsunod, at sinábi pa nyà ng
masípag pa káy sa manga iba nyà ng alíla` ang unggo ng iyòn.
Malakì ang nagìng pagtatakà nang páre`, at hiniling nyà ng ipakíta sa
kanyà ang unggò ng iyòn. Kanyá tináwag ny Andrès ang unggò`. Hindí gáya
nang dáti, na sa isà ng táwag lámang niy Andrès ay lumàlápit agad-agàd
ang unggò`, ngayòn makása-m-pu ng táwag nà ay walá pa syà. Siy Andrès
ay nagálit, nagtindìg, at hinánap nya sa manga sulok-sulòk nang báhay
ang unggò`.
Ito y nàkíta nya sa isa ng súlok at nakakápit na mabúte sa isa ng
halíge. Tináwag nya at kanya ng pinaáalis sa súlok, dátapuwat ang
unggò y áyaw umalìs doòn, káhit na anò ang gawìn sa kanyà. Dáhil díto
ay tináwag nya ang páre`, úpang itò y doòn tingnàn sa súlok ang alílà
nya ng unggò`.
Pagkálapit nang páre` ang unggò y kuminìg sa tákot. Nagkaroòn nang
hinálà ang párè` na ang unggù ng iyòn ay isà ng dimónyo. Kanyà` ang
ginawá nya y nagkurùs sya at pagkabendisyòn nya nang kauntì ng túbig
ay niwisikàn nya ang unggò`.
Pagdápo` sa katawàn nitò nang túbig ay pumutòk na pára ng isa ng barìl,
at sa lugàr nang unggò` ay walá silà ng nàkíta kung hindí asu lámang
na agàd nawalà`.
Pagkaraàn nitò siniyásat nang páre si Andrès tungkùl sa kanya ng
paniniwála sa Diyòs. Sinábi ny Andrès na hindí nabàbágo ang matíbay
nya ng paniniwála` at gabi-gabì nagdádasal syà bágo matúlog. Siniyásat
dìn nang páre` kung saàn tumùtúlog ang unggò`. Sinábe ni Andrès na
itò y tumúlog gabi-gabì sa ilàlim nang kanyà ng kátri ng tulugàn.
Pagkaraàn nitò y ipinakilála sa kanyà nang páre` na ang unggù ng
iyòn ay isà ng dimónyo na umáabàng sa kanyà, at kung syà y sumála
nang pagtáwag sa Diyòs bágu matúlog, sa gabì di ng iyòn ay ihùhúlug
sya nang dimónyo sa infyèrno.
18. ANG MATANDÁ SA PUNSÒ SA LIWÁNAG NANG ÁRAW.
Si Pédro ay isà ng matápang na laláke. Paráti sya ng nakárinig nang
manga kwènto tungkùl sa asuwàng, duwèndi, mangkukúlam, at mangà matandá
sa punsò, dátapuwat ang ipinagtátakà ni Pédro ay kung bákit hindí sya
makátagpo nì káhit isà nang mangà bágay na itò. Íbig niya ng makàkíta
nang isa man lámang sa kanilà, úpang màláman nya kung túnay ngà` na
silà y máy-roo ng manga kapangyaríha ng hindí karanyúwan sa karamíhan
nang táo.
Sya y naglálakàd na isa ng gabì sa isà ng lugàr na madilìm at
pinagkàkatakutàn, sapagkàt díto y marámi ng nakàkíta nang matandá
sa punsò.
Ang tabáko nang matanda ng itò y nakatàtákot ang lakì, at kung itò
y hititin nyà ang liwánag na nangyàyári ay pára ng liwánag nang isà
ng sigà`.
Sa gabi ng iyòn sa kanyà ng paglalakàd maláyù pa syà y nakàkíta na
syà nang isà ng liyàb. Ang buhuk nyà y nagsitindìg at inakálà nya
ng bumalìk, dátapuwat nàpigílan nya ang kanyà ng tákot at ipinatúloy
din nyà ang kanya ng paglákad.
Sya y sinalúbong nang nagtàtabáko. Pagkálapit nya y inanínaw nya
ang katawàn nang matandà ng iyòn, dátapuwat hindí rin nasyahàn ang
kanya ng pagsisyásat, kanya iníbig nya ng màkíta sa síkat nang áraw
ang matandà ng iyòn. Úpang itù y mangyári dápat nya ng pigílin ang
matandà`, sapagkàt ang manga ispíritu ng itò ay bumábalik sa kanilà
ng tàhánan sa impyèrno o iba pa mà ng lugàr sa paglápit nang umága.
Kanyà` ang ginawá nya y hinawákan nya agàd ang matandà`. Ito y
nakipagbunò sa kanyà. Kung mínsan sya y nása ilálim, kung mínsan sya
y nása ibábaw, dátapwat hindí nya pinakawalàn ang matandà`. Mahigpìt
na mahigpìt ang kanya ng kápit at tinalaga nyà ng sumáma káhit na
saàn sya dalhìn nang matandà kung itò y malakàs káy sa kanyà.
Silà y nagbunò hanggàng alastrès. Si Pédro sa óras na itò ay pagòd na
pagod nà at malakì ang panglalatà`, dátapuwat hindí rin nya binitáwan
ang kanyà ng kabunò`. Nang magàalaskwàtru nà ay naglubày nang pagkílos
ang kanya ng háwak. Nang makaraàn ang kalaháti-ng-óras ang sínag nang
áraw ay nagumpisa nà nang pagtanglàw sa kanilà, dátapuwat hindí pa
rìn lubhà ng maliwánag úpang màpagkilála ni Pédro kung anò ang kanyà
ng tángan. Nang dumatìng ang alasìngko ay malaki nyà ng pagkámangha`,
nang màkíta nya ng sya y nààákap sa isà ng halígi ng hindí lubhà ng
mataàs káy sa kanyà, dátapuwat nàtùtúlus sa lúpà at sunòg na sunòg.
19. ANG TIYÁNAK NI HWÀN.
Isa ng gabè si Hwàn ay tumawìd sa ílog sa kanya ng paglilibòt. Nang
sya y nása pasígan pa lámang, nakáramdam syà nang sábuy nang buhángin
sa kanya ng likòd, nang sya y mátuntung nà sa kabuhangínan.
Nang úna ng gabè itò y hindí nya ininò. Nang ikalawà ng gabè, nang
magdaàn sya ng ulè sa pasíga ng itò, nakáramdam sya ng mulí nang sábuy
nang buhángin sa kanya ng likòd. Inakálà nya ng subúkan at hulíhin
ang nagsàsábuy sa kanyà nang buhángin, kanyà` sa kanya ng paglákad
ay pamínsan-mínsan sya ng pumìpíhit na pabiglà` sa kanya ng likuràn,
dátapwat walá sya ng màkíta káhit na anò.
Dáhil díto y siniglàn siya nang kaunti ng tákot at inakálà nya ng baká
kung anù ng matandá sa punsò o tiyának ang kanya ng nàkàkatúngo. Kanyá`
tinulínan nya ang pagtakbò, dátapuwat hábang nagtùtúlin sya ay lálu
namà ng dumádalas ang pagdápù nang buhángin sa kanya ng likòd. Lumakì
ang kanya ng tákot at dáhil díto y bumalik syà sa kanya ng báhay na
patakbò nang úbus-lakàs.
Nang dumatìng sya doòn ay hinàhábul nya ang kanya ng hiningà at hindí
sya makaúsap. Nang sya y makapaghinga nà nang kauntè` ay saká pa lámang
sya nakasagòt sa marámi ng manga tanòng nang kanya ng amà at iba pà
ng kasa-ng-bahày. Sinábi nya sa kanya ng amà na sya y sinùsundàn nang
manga dwènde sa kanya ng paglalakàd at sinàsabúyan sya nang buhángin.
Itinanòng nang kanya ng amà kung saàn ang lugàr na iyòn at sinábi nya
ng sa pasígan nang ílog. Ang kanya ng amà ay nápahalakhàk nang táwa
at sinábi nya ng iyòn ay hindí dwènde, dátapuwat ang kanyà lámang
paà ang nagtátangày nang buhángin sa kanya ng likòd sa báwat kanya
ng paghakbàng.
Dátapuwat si Hwàn ay áyaw maniwála` at máy ila ng áraw na hindí
sya nanáog nang báhay. Dáhil díto y iníbig nang kanya ng amà na
màipakilála sa kanyà ang katotohánan nang kanya ng sinábe, at isa ng
gabè ay sinábi nya kay Hwàn na sya y magpasyàl at magdaàn sa lugàr
di ng iyòn at sya y kanyà ng sàsamáhan.
Pumáyag si Hwàn at sila ng dalawà y naparoòn sa pasígan. Nang dumatìng
na sila doòn ay nagpahúle ang ama ni Hwàn. Nang itu namàn ay naglálakad
nà sa kabuhangínan at nang sya y nakáramdam nang sábuy nang buhángin
sa likòd, siniglàn sya ng mulí nang tákot at isinigàw nya sa kanya
ng amà na nagumpisa nà nang pagsábuy nang buhángin sa kanya ng likòd.
Pinabalìk nya si Hwàn at kanya ng pinalákad na mulè`. Ngayòn ay
sinùsundan nyà sa likuràn. Dáhil díto y nàkíta nang ama ni Hwàn na
twì ng sya y háhakbàng ang sinélas na soòt nya ay nagtátangày nang
buhángin, at sa pagaalsà nitò nang paà ang buhángi ng tangày ay
napàpasábuy sa likòd ni Hwàn.
Ang ginawá nang kanya ng amà ay ipinaalìs ang soòt nya ng sinélas at
pinalákad sya ng mulì`. Ngayòn, káhit na gáno kaláyo` ang lakáran ni
Hwàn ay walá na sya ng nàràramdamà ng sábuy nang buhángin sa kanya
ng likòd.
Mulá noon ay nawalàn sya nang tákot sa manga matandà`, duwènde,
asuwàng, at iba pà ng pinagkàkatakutàn.
20. SI HWÀ NG MANGLILÍGAW.
Ang dalága ng si Maryà ay balíta nang gandà sa kanya ng
báriyo. Dátapuwat walà ng manglilígaw sa kanyà, líban na lámang kay
Hwàn. Ngúnit ang amà ni Maryà ay malakì ang pagkáayaw kay Hwàn. Hindí
màkaúsap ni Hwàn ang nilìligáwan kung hindí palihìm, sapagkàt pag
nàláman nang amà ni Maryà, itò y sinàsaktan silà kápwa` sa pamamagítan
nang pamálò`. Kung mìnsan at malakì ang gálit nang amà ay bambò ang
ginàgámit nya kay Hwàn, at sa ganitò y malápit sya ng mabalían nang
butò káylan man at sila y màhúli sa paguúsap.
Isa ng gabì ng madilìm ang amà ni Mariyà ay naglibòt. Nang itò y
màláman ni Hwàn pinarunàn nya si Mariyà úpang kausápin. Nalibàng
sila sa paguúsap, kanyá sila y dinatnàn nang amà ni Maryà sa kanya
ng pagwè`.
Siniglàn sya agàd nang gálit at pasigàw nya ng kinaúsap si Hwàn:
"Anu kà, salbáhe? Sinábi ku nà sa iyò ng hwag kà ng tútuntong díto
sa áki ng pamamáhay. Ano ang íbig mo t nàrìrito kà?"
At pagkasábe nitò y sinunggabàn nya ang isa ng bisìg nang kawáyan at
inakmaàn nya ng bambuhìn si Hwàn. Sa malaki ng tákot nitò ay nagtalòn
sya sa bintánà`, dátapuwat sinundàn din syà nang amà. Kanyá ang ginawá
nya y tumakbò sya nang úbus-lakàs.
Ang gabì ay madilìm na pára ng úling, at hindí nya màtumpakàn kung saàn
ang parunàn, dátapuwat patúloy rin sya nang pagtakbò. Nagkangdadápà
sya sa pagtakbò, dátapwat maligsi syà ng nagbàbángon at patúluy din
sa pagtakbò.
Hindí naláon at nakádaan sya nang isà ng malakì at maitìm na
bágay. Nàkilála nya ng iyòn ay isa ng kalabàw, kanyá sya y lumundàg
agàd sa likòd nitò, at kanya ng pinatakbò.
Ang pagsakày sa kalabàw ay hindí lubhà ng mahírap sa kalapáran nang
likòd nitò at sa kahináan nang takbò. Kanyà`, káhit na walà ng pamitìk
si Hwàn ay dí natákot na sumakày. Sa kadilimàn nang gabì sa kanya
ng pagsakày ay nangyári ng náharap sya sa buntútan nang kalabàw at
hindí sa uluhàn.
Pinatúlin nya ang kalabàw. Nangyári namà ng ang kalabàw na itò ay
árì nang amà ni Maryà. Hindí nalaúnan at nakátanaw sya nang báhay na
maílaw sa pinatùtungúhan nang kalabàw. Ang boò ng ása nyà ang báhay
na iyòn ay sa kanya ng kápit-báhay. Kanyá bumabá sya sa kalabàw at
patakbo syà ng pumanhìk sa báhay.
Malakì ang nagìng pagkalitò nya at pagkatákot nang pagkápanhik nya y
sinalúbong sya nang amà ni Maryà, at binambò sya sa katawàn at sinábi:
"Anò t nagbalìk ka pà? Hindí ba pinaláyas na kità, wala ng hyà`?"
Nang pagsa-ulàn si Hwàn nang kanya ng saríli ay nagtalòn sya sa
batalàn at tumakbò sya ng mulí patúngo sa kanya ng báhay, dátapuwat
ngayò y hindí na sya sumakày sa káhit anò pa màn.
21. SI MARIYÀ NG MARÁMOT.
Nang nabùbúhay pa si Mariyà ay nátira syà sa kanya ng maínam na báhay
sa gitná nang isa ng maláwak na bakúran na may magagandà ng hardìn
at manga púnu-ng-káhoy. Sya y lubhà ng mayáman, kanyà` ang búhay nya
y isa ng panày na kaginhawáhan.
Hindí sya nakaratìng nang ápat na pu ng taòn sa gúlang at sya y
namatày. Ang lahàt nang kanya ng yáman ay hinátì nya sa kanya ng
kapatìd at sa simbáhan. Hindí nya nàalaála ang mahihírap nya ng
kakilála at ilà ng kápit-báhay.
Ang kapatìd na naíwan ay nagpamísa nang sunòd-sunòd sa loòb nang pito
ng áraw, úpang ang káluluwa ni Mariyà ay papasúkin ni Sam-Pédro sa
pintúan nang lángit.
Nang ang kanya ng kapatìd ay nabùbúhay pa itò y balíta ng balítà
sa karamútan. Siya mìsmo ay bihíra ng magpamísa o magpatúlos nang
kandíla`. Ang manga pulúbi ng nagpàpalimòs, kung tumáwag sa kanyà,
ay pinalàláyas nya at hindí nilìlimusàn. Kadalasàn ay ipinahàhábul
pa nyà sa áso. Ang kanya ng manga kasamà ay pinapagtàtrabáho nya
nang walà ng úpa, at kung kanya ng pakánin, ay wala ng úlam,--asìn
at kánin lámang. Sa panunúyo sa kanyà nang kanya ng manga kasamà,
twi ng silà y nagsìsiuwè` ay nagdádala sila nang manga manòk, itlòg,
biìk, at manga búnga nang gúlay o haláman, úpang ibigày kay Maryà. Ang
manga alaála ng itò ay hindí nila ibiníbigay dahilàn sa kanilà ng
pagmamahàl kay Maryà, dátapwat pára ng isa ng súhol, úpang sila y hwag
masiyádu ng alipustaìn sa kanilà ng pagparoòn sa kanya ng báhay. Kung
si Maryà namàn ay lumálabas sa búkid sa kanya ng manga kasamà, ang
báwat màkíta nya sa pamamáhay nila na kanya ng màgustuhàn ay kinùkúha
nya nang wala ng kibò` at hindí nya binàbayáran. Kung halimbáwa y
makàkíta sya sa kanya ng manga kasamà nang isà ng bágu ng yári ng
bákol, biláo, bistày, bayòng, banìg, palayòk, lumbò, sandòk, kalàn,
o iba pà ng kasangkápan sa báhay, ay kinùkúha nyà at ipinadádala nyà
sa kanya ng báhay. Kung hindí nya magámit ang manga pinagkúkuha nyà
ay ipinagbíbili nyà. Gayon dìn ang gawá nya sa manga háyop nang kanya
ng manga kasamà. Dáhil díto y yumáman sya ng agàd.
Nang sya y máy-roon nà ng tatlu ng áraw na namámatày, ang kanyà
ng kapatìd ay nàròroòn sa kanyà ng báhay at doòn nagpàpalípas nang
pagdadalamháte`. Isa ng hápun nang sya y naglálakad sa hàlamanàn,
nátabi syà sa balòn na nása bakúran. Nàpagúlat sya, sapagkàt
sa ilálim nang balòn ay may nárinig syà ng tumàtáwag sa kanya ng
pangálan. Itinungu nyà ang kanya ng úlo sa balòn at doòn ay lálu ng
nárinig nyà ng mabúte ang pagtáwag, dátapuwat walá sya ng màkíta ng
táo na káhit anò.
Sinábi nang bóses: "Áki ng kapatìd, akò ay si Mariyà. Ang ginawá
ku ng pamumúhay na karamútan, kasakimàn, at kalupitàn ay áki ng
pinagbàbayáran ngayòn. Akò ay nàrìrinè sa pàrusahàn ni Bathálà sa lahàt
nang makasalánan. Kung maàárì ay hwàg mu akò ng tuláran, at ikaw sána
y humánap nang paraàn úpang mahángo mo akò díto sa kumúkulu ng langìs
na áki ng tìráhan ngayòn."
Ang kanya ng kapatìd ay lubhà ng malakì ang nagìng pagkahápis,
at sya y naparoòn agàd sa páre`, úpang ipagtanòng kung papáno ang
paraà ng magágawà nyà úpang mahángo nya sa infyèrno ang kanyà ng
kapatìd. Ipináyo nang pári` na sya y magsadyá sa isa ng báyan na
máy-roo ng laráwan ni Sam-Pédro na milagróso. Ang laráwa ng itò ni
Sam-Pédro ay nakìkipagúsap sa manga táo at naghàhátol nang sarì-sári
ng paraàn úpang makapások sa lángit. Iyùn ang kanya ng milágro.
Ang kapatìd ni Maryà ay nagsadyá agad-agàd sa báya ng kinàdòroonàn
nang Sam-Pédro ng milagróso. Nang dumatìng sya roòn at nakìkipagúsap na
syà kay Sam-Pédro, sinábi nya ang lahàt-lahàt. Sinábi nya ng ang sábi
sa kanyà nang kanyà ng kapatìd ay ang kanya ng ginawà ng karamútan,
kasakimàn, at kalupitàn ay sya nyà ng ikinahúlog sa infyèrno.
"Kung gayòn," ang wíkà ni Sam-Pédro, "humánap ka nang káhit íisa ng
táo, háyop, o haláman na ginawaàn nang iyo ng kapatìd nang isà ng
kabàítan. Kung ikàw ay makàkíta nà, bumalik kà ng mulí sa ákin, at
bìbigyàn kità nang paraà ng ikahàhángo mo sa hírap sa iyo ng kapatìd."
Ang kapatìd ni Maryà ay umuwí agàd sa kanila ng báyan, at díto y
nagusísà sya sa lahàt nang namàmáyan kung síno ang may útang na loòb sa
kanya ng kapatìd o kayá kung síno ang kanya ng ginawàn o pinagsalitaàn
nang mabúti. Dátapuwat káhit isà ay walà ng makasagòt. Ang manga
háyop namàn sa manga kápit-báhay at sa bakúran ni Maryà ang kanya ng
pinagusisà`, dátapuwat walá rin syà ng nàkíta na ginawaàn nang mabúti
nang kanyà ng kapatìd.
Ang isa ng áso ng buto t balàt ay nagsábi sa kanyà: "Isa ng hápon akò y
gutòm na gutòm. Nakádaan akò sa kanyà ng bakúran nang isa ng butò. Itò
y kinagat kò at áki ng dinádala, nang màkíta nya akò. Ipinahábol
nya akò ng agàd, at nang bitíwan ko ang butò itò y ipinabaon nyà sa
lúpa`. Iyan bà y isa ng kabàítan?"
Lálu ng lumakì ang hápis nang kapatìd ni Mariyà at untì-untì
ng nawáwalà ang kanya ng pagása na mahángo sa hírap ang kanya ng
kapatìd. Inumpisahan nyà ng usisáin ang manga haláman sa bakúran nang
kanya ng kapatìd. Inisa-isà nya ng lahàt ang manga kalabása, úpo,
pipíno, síle, milòn, singkamàs, manè`, talòng, sítaw, at sibúyas,
báwang, at iba pà ng gúlay. Sa kanilà y walá sya ng nàkíta nang kanya
ng hinàhánap. Isinunòd namàn nyà ang manga púno-ng-káhoy. Siniyásat
nya isà-isà ang manga púnò nang síko, anúnas, átis, mabúlo, súhà`,
dalandàn, dáyap, at balúbad. Ngúnit walá ri ng nagìng katuturàn ang
kanya ng págod; íisa na lámang pangkàt nang manga haláman ang hindí pa
nya naùusísa`, at kung díto y hindí sya makàkíta nang kanya ng hánap,
ay walá sya ng magágawà sa pagdudúsa nang kanya ng kapatìd. Nalíbot
nya sila ng lahàt, dátapuwat walà ng nakapagsábi na tumanggàp sila
nang isà ng gawà ng kabàítan sa kay Maryà.
Sa kàhuli-hulíhan pumaroòn ang kapatìd sa tabì nang balòn, at doòn
inusísà nya ng lahàt ang manga damò. Nang dumatìng ang gabì ay íisa
na lámang na púnu-ng-damò ang hindí nya naùusísa`. Itò y nilapítan
nya na punò ng punú nang tákot at pagása.
Itinanùng nya sa púno nang damò na nàtàtanìm sa tabì nang balòn:
"Nang nabùbúhay ba ang áki ng kapatìd, ay ginawàn ka nyà nang isà
ng kabàítan?"
Isinagòt nang damò: "Ó! Ang iyo bà ng kapatìd? Siyà ngà`, siyà ang
nagbigày sa ákin nang bágo ng búhay. Noò ng tagáraw na nagdaàn, lantà
ng lanta nà ang áki ng manga dáhon at akò y malápit na ng mamatày,
dátapuwat ang iyò ng kapatìd ay nalígo` isa ng hápon sa tabì nang
balo ng itò. Sa kanya ng pagpalígo` ay nàwisikan akò nang túbig at
dáhil díto y lumakàs ako ng mulì`, at ang manga lantà ku ng dáhon ay
nanaríwa ng muli`."
Wala ng pagkàsyahàn ang naging tuwá nang kapatìd ni Maryà, at sa gabì
ri ng iyòn ay nagbalìk sya kay Sam-Pédro. Binigyan syà ni Sam-Pédro
nang isa ng dàsálan, at sinábi sa kanyà na umuwé sya at iláwit nya
sa balòn ang dàsála ng iyòn. Tawágin nya si Maryà at pakapítin nya sa
dàsálan, at dáhil díto y mahàhángù nya sa hírap ang kanya ng kapatìd.
Nagbalìk sya ng agàd at sumìsíkat pa lámang ang áraw nang sya
y dumatìng sa bakúran ni nasíra ng Maryà. Lumápit sya sa balòn,
inilawit nyà ang dàsálan, at tináwag nya ang kanya ng kapatìd. Itò y
lumitàw sa ibábaw nang túbig at humáwak sa dàsálan. Inumpisahàn nang
kanyà ng kapatìd ang paghátak sa dàsálan at sya y nátaas nà untì-untè`.
Sa paghángo ng itò sa kanyà ay máy-roo ng ibà ng káluluwa na íbig
di ng makaalìs sa infyèrno. Kanyá silà y nagsikápit sa paà ni Maryà,
nang màkíta nilà na itò y nahàhángù sa hírap. Dátapuwat nang ang paà
ni Maryà ay sya na lámang nàlùlubòg sa túbig ang ginawá nya y ikinawàg
nya ang dalawa ng paà, úpang ang manga káluluwa ng nàkàkápit sa kanyà
ay mangàkabitàw.
Nang itù y gawin nyà ay napatìd ang dàsálan at agad-agàd sya ng lumubùg
sa balòn, at mulá noon ay hindí nà sya nàkaúsap nang kanya ng kapatìd.
Bumalìk itò kay Sam-Pédro at ibinalíta` ang nangyáre, dátapuwat sinábe
ni Sam-Pédro na walá na sila ng magágawa úpang mahángo sa infyèrno
ang kanyà ng kapatìd.
22. TATLÒ NG KÁLULUWA NG TUMÁWAG KAY SAM-PÉDRO.
Si Hwàn ay isa ng bágu ng táwu ng makísig. Dátapuwat nang dumatìng
sya sa gúlang na dalawa ng pù t dalawà, sya y nagkasakìt nang malubhà`
at dí nalaúnan at namatày siyà. Ang kanya ng káluluwa ay naparoòn sa
lángit at tumuktòk sa pintúan nitò.
Si Sam-Pédro ay sumagòt sa kanya ng pagtuktòk at itinanòng nitò:
"Sínu ka? Anò ang sadyá mo ríto?"
Isinagòt nang káluluwa ni Hwàn: "Akò ang káluluwa ni Hwàn. Buksan mò
ang pintò`, at íbig ko ng pumások."
Binuksàn nang bantay-pintò` ang pintúan, at bágu nya binayáa ng
makapások ang káluluwa ni Hwàn ay sinyásat múna nya nang ganitò:
"Ano ang dáhil at naparíto ka? Ano ang kabànála ng ginawá mo sa lúpa`
at nagakálà ka ng nàbàbágay sa yò ang kaginhawáhan sa lángit? Ikàw
bagà y may iníwa ng asáwa?"
Ang káluluwa ni Hwàn ay nagsábi: "Nang akò y nása lúpà pa, madalàs
aku ng magsimbà, magdasàl, at maglimòs, dátapuwat hindí ako nagkapálad
na magasáwa."
Isinagòt nang bantay-pintò`: "Hindí ka dápat magtamò nang kaginhawáhan
sa lángit."
At pagkàsábi nya nitò ay isinara nyà ang pintò`. Ang káluluwa ni Hwàn
ay hindí nakapások sa lángit.
Pagkaalìs ni Hwàn ay dumatìng namàn ang isa pa rì ng káluluwa.
"Sínu ka? At bákit mo gustò ng pumások sa lángit? Ikaw bà y nagasáwa
nang násàsa lúpà pà?" ang manga tanùng nang bantay-pintò`.
Isinagòt nang káluluwa: "Akù y ang káluluwa niy Andrès. Nagasáwa akò
nang akò y násàsa lúpà pa. Buksan mò ang pintò` at íbig ko ng pumások."
Agad-agàd na binuksàn ni Sam-Pédro ang pintú nang lángit at pagkàkíta
nya sa káluluwa niy Andrès ay sinábi nya: "Ó! Kàwáwa ng káluluwa! Sa
mangà gáya mo nàtàtaàn at nàràrápat ang manga kaginhawáhan sa
lángit. Pumásuk ka!"
Ang káluluwa ni Andrès ay tuwa ng twá at pumások sa masayà ng tàhánan.
Pagkásara nang pintò ay máy-roon na namà ng tumuktòk.
"Sínu ka?" ang tanong ulí nang bantày.
"Akò y ang káluluwa ni Mariyáno," ang sagòt nang tumuktòk.
"Bákit ka naparíto? Bákit ka nagakála ng marápat ka ng magtamò nang
lángit? Ikàw bagà y nagasáwa nang násàsa lúpa ka pà?"
Sa manga tanùng na itò y isinagòt nang káluluwa ni Mariyáno: "Nang akò
y násàsa lúpà pa madalàs akù ng magpamísa. Ang kalahátì nang yáman
ko ay ibinigay kò sa simbáhan sa pagpapamísa at manga pagpapatugtòg
nang kampána`. Ang nàipatúlus kò ng kandílà ay hindí mahìhíla nang
tatlò ng kalabàw, at kung sa pagaasáwa namàn," idinugtung nyà,
"akò y nagkaroòn nang dalawà. Nabáo akù at nagasáwa ng mulì`."
"Áki ng ikinalúlungkot ang hindí ko pagkaári ng papasúkin kità. Ang
manga lóku ng gáya mo ay wala ng lugàr díto sa kahariyàn nang lángit."
At isinara nyà ang pintò`.
23. SI HWÀ NG BANGKÉRO.
Isa ng áraw isa ng Kastíla` ay napatátawìd kay Hwàn sa kanya ng
bangkà` sa ibáyo nang ílog. Ang Kastíla ng sakay nyà ay marúnung
magsalitá nang Tagálog. Kanyà`, nang silà y nàlàlayú na sa pasígan,
ay nagumpisa syà nang pakikipagúsap kay Hwàn.
Ang Kastíla ng itò ay isa ng marúnong na táo, sigúro ng isa ng gurù ng
balítà sa Espánya, at itò y nàpagkìkilála sa pagsasalitá nya kay Hwàn
tungkùl sa heyugrafíya, aritmétika, at iba t ibà ng wíkà sa Ewrúpa.
Nang matápus ang kanya ng pagsasalità`, ay nagtanùng syà kay Hwàn
nang ganitò: "Ikàw ba y nagáral nang hewgrafíya?"
"Hindí pò`," ang sagòt ni Hwàn,--at katunáya y uwalà ng mwàng si Hwàn,
sapagkàt sya y lumakì sa hírap at sa gayò y panày na pagtatrabáho
lámang ang pinagdàdaanan nyà ng búhay.
Ang Kastílà ay nàpagúlat sa sagòt ni Hwàn at sinábe niya ng agàd:
"Dináramdam ko, kaybígan, ang hindí mu pagkáalam nang hewgrafíya,
sapagkàt dáhil díto y pára ng nawalà` ang kalahátì nang iyo ng búhay."
Si Hwàn ay hindí kumibò` at patúluy dìn ang pagsagwàn.
Hindí nalaúnan at tumanùng namàn ang Kastíla`: "Nagáral ka bà nang
aritmétika?"
"Hindí pò`," ang sagòt ni Hwàn.
"Kung gayòn, kaybígan, ay pára ng nawalá sa iyò ang ikápat na baháge
nang iyo ng búhay."
Si Hwàn ay natákot nang kauntì`, sapagkàt hindí nya màpagkúro ang
íbig sabíhin nang Kastíla`.
Sinábi nya sa kanya ng saríli: "Kàwáwà ka, Hwàn, walá nà ng nàtìtirà
nang iyu ng búhay, kung hindí isa ng ikápat na partè lámang."
Nang ang bangká nila ay násàsa malálim na lugàr na nang ílog, at
hábang ang Kastílà namàn ay pinagkùkúro ang malakì ng kamangmangàn
nang manga táo ng trabahadùr sa Filipínas, si Hwàn ay tumanùng nang
ganitò sa kanya ng sakày: "Marúnong pú ba kayo ng lumangòy?"
"Hindì`!" ang sagut agàd nang Kastíla`.
"Kung gayòn," ang sagot ni Hwàn, "ay hindí lámang pára kayù ng nawalàn
nang boò ng inyo ng búhay, dátapwat nawalá na ngà ng túnay."
At sinabayàn nya itù nang pagtataòb nang bangkà ng sinàsakyan nilà. Si
Hwàn ay lumangùy sa pasígan at ang Kastílà namàn ay tinangày nang ágos.
24. ANG KABÀÍTAN SA MANGA HÁYOP.
Isà ng gabì ng madilìm ay naglálakad si Hwàn sa manga kaparánga
ng malaláyo` sa manga báyan. Sya y patúngo sa kanya ng báyan. Bágu
sya makaratìng díto ay kinàkayilánga ng magdaàn sya sa manga ilàng
na lugàr.
Isa ng gabì na sya y naglálakad sa ganitò ng lugàr biglá sya
ng nàpagúlat sa pagdatìng nang isa ng púsa ng itìm na humúni
at kinámot ang kanya ng paà. Ang ginawá nya y úbus-lakàs nya ng
sinípa ang púsa`, at itò y nàpahitsà nang maláyo`. Ipinatúluy nya ang
paglalakàd, dátapuwat hindí nalaúnan at nagbalìk na namàn sa kanyà ang
púsa`. Lálu ng lumakì ang kanya ng gálit at sinípà nya ng mulì` ang
púsa`. Inakálà nya ng ang púsa ng iyòn ay isà ng laruwàn nang tyának
o asuwàng. Ipinatúluy nya ang paglákad. Hindí naluwatàn at ang púsa
ng itèm ay nagbalìk na mulí sa kanyà. Ngayòn, sa lugàr nang sipáin
nya ang púsa`, itò y hinawákan nyà at dinala nyà sa kanya ng bisìg,
kanya ng hinagòd, at pinagtátapìk, at sinábi nya sa púsa`: "Mabaìt
na púsà`, anò ang gusto mò? Sàsáma ka ba sa áki ng paglalakàd?" at
ipinatúluy nyà ang kanyà ng paglákad.
Hindí nalaúnan at sya y sinumpòng nang antòk. Sa daàn ay máy nàkíta
sya ng isa ng báhay, dátapuwat ang manga táo sa báyan ay may paniwála
ng ingkantádo ang báhay na iyòn. Dátapuwat walà ng iba ng màtulúgan
si Hwàn, kaniyà` ang ginawá nya y pumanhik syà sa báhay úpang doòn
matúlog.
Sya y náhimbìng, dátapuwat nang naghàháti-ng-gabi nà ay nágising sya
sa kàluskúsan nang manga dagà`. Ang ginawá nya y pinagsisipá nya
at pinagdadagukàn ang manga dagà` úpang kanya ng patayìn o kayà y
palayásin. Dátapuwat ang manga dagà` ay dumámi nang dumámi hanggàng
sa napunò` ang kuwàrto at sya y kanilà ng pinagkakagàt.
Ang ginawá ni Hwàn ay kinúha nya ang kanya ng púsa ng itìm at sinábi
nya ríto ng patain nyà ang manga dagà`. Ang púsà` ay ngumiyàw at
inumpisahàn ang paghábol sa manga dagà`. Malakì ang nagìng tákot nang
manga dagà`, at ang manga hindí nápatay nang púsa ay nagsipagtakbò sa
kaní-kanilà ng lunggà`. Nang màkíta ni Hwàn na walá na ng nàtìtirà
sa manga dagà kung hindí dádalawa lámang, ay pinapaghintú nya ang
púsa`. Kanya ng hinúli ang dalawa ng dagà` at kanya ng inámo` at
inakálà nya ng isáma rìn silà na gáya nang púsà sa kanya ng paglalakàd.
Kinàbukásan ay ipinatúluy nya ang kanya ng paglalakàd. Inabútan
sya nang gabè sa isa ng lugàr na wala ng báhay, kanyá ang ginawá
nya y ipinatúluy nya ang paglalakàd papuntà sa isa ng báhay na árì
nang isa ng matandà`. Nagkátaon namàn na ang matanda ng itò y isà
ng engkantadòr. Pinatúluy nya si Hwàn at pinatúlog nya sa isa ng
silìd. Si Hwàn ay natúlog nang walà ng paghihinálà nang anu màn.
Dátapuwat, nang mágising syà kinàbukásan, ay nàpagúlat sya at
natákot nang màkíta nya ng sya y nàkùkulòng sa isa ng kahòn na walà
ng bùkásan. Pinagsipá nya ang manga dingdìng nang kahòn, dátapuwat
walá sya ng magawà`, itò y hindí nya mabuksàn. Malakì ang kanya ng
pagdadalamháte` at walá sya ng màláma ng gawìn, nang màalaála nya
ng sya y may kasáma ng isà ng púsa at dalawà ng dagá sa kanya ng
kùlúngan. Kinúha nya ang dalawa ng dagà`, inamù-amú nya, at sinábi nya
ng bumútas silà sa kahò ng kanila ng kinàkùkulungàn. Ang manga dagà ay
nagumpisà nang pagkagàt sa tablà at untì-untí sila ng nakagawá nang
húkay sa makapàl na tablà, hanggàng sa itò y nabútas. Nang makabútas
na silà ay bumalìk silà ng mulí kay Hwàn at si Hwàn namàn ay pinabútas
silà ng mulì` sa dindìng nang kùlúngan. Sa paguúlit-úlit nang kanila
ng paggawá nang manga bútas, sa kalaúnan ay nakagawá silà nang isà
ng malaki ng bútas, at si Hwàn ay nakawalà`.
Ang matandà ay hinánap ni Hwàn, dátapuwat itò y hindí nya màkíta káhit
saàn. Kanyà ipinatúluy nyà ang pagwè`, at doòn nang dumatìng sya ay
ipinamalítà nya ang malakì ng serbísyo na ginawá sa kanyà nang kanya
ng tatlò ng kaybíga ng isà ng púsa` at dalawa ng dagà`.
25. SI HWÀ NG MANGDUDÚKIT.
Nàbása ku sa isa ng nobéla ng Kastíla` na ang pamagàt ay "La tùmba
de yèrro" ang sumúsunòd.
Si Hwàn ay isa ng báta ng lilimáhi ng taòn, anàk nang isà ng kasamà
nang mayáma ng si Andrès. Si Hwàn mulá pa sa pagkabátà` ay pípe,
dátapuwat hindì` bingè. Gayon dìn ang pagkapípe nya ay hindí malubhà`,
sapagkàt kadalasàn sya y nakasísigàw, dátapuwat hindí ngà` lámang
gáya nang tinìg nang karanyúwa ng báta` ang sa kanyà.
Isa ng gabì si Andrès ay dumálaw sa báhay nang kanyà ng kasamà na
ama ni Hwàn, at sa kanya ng pagdálaw na ytò y isináma nya ang kanya
ng anàk na babáye, lilimáhin dì ng taòn ang gúlang. Káhit na pípe
si Hwàn ay nakipagkayibígan sya sa anàk nang kanya ng panginoòn,
at silà ng dalawà y nagsipaglarò` hábang ang kanilà ng manga amà
ay nagsàsàlitáan nang tungkòl sa pananìm. Ipinakíta nya kay Maryà
(na sya ng pangálan nang kanya ng kalarò`) ang manga larwan nyà na
gawá nang kanya ng saríli ng kamày at talíno.
Ang kanya ng manga laruwàn ay sarì-sári ng mukhá nang táo na ginawá
nya at nayàyárì nang pútik. Marámi rin díto ang manga buò ng táo na
may sarì-sári ng anyò`. Ang ibà y nagtátanìm, ang ibà y nagsásayàw,
ang ibà y nakahigà`, at gayon dìn may manga nagbúbunò`, nagtàtakbúhan,
at iba t iba pà ng anyò`. Gayon dìn máy manga háyop syà; ang ibà y
nayàyárì nang pútek at ang ibà y nayàyári nang káhoy.
Tumálik ang pagkakaybígan nang dalawa ng báta` at nàwíli sila sa
paglalarò`. Nang makatápus nà ang kanila ng amà sa pagsasàlitáan ay
tináwag ni Andrès si Maryà úpang umwí na silà, dátapuwat niyáyà múna
ni Maryà ang kanya ng amà sa lugàr na kinàlàlagyàn nang manga larwàn
ni Hwàn, at úpang itò y màkíta nyà. Nang màmasdan ny Andrès ang manga
larwa ng yòn ay nàpagúlat sya sa lakì nang talíno na ipinakìkilála
nang dumúkit sa manga tao-taóha ng iyòn. Sinábi ny Andrès sa ama ni
Hwàn na itò y matalíno at dápat ipadalà sa pàaralàn. Dátapwat isinagòt
nang ama ni Hwàn na syà y wala ng kwàrta úpang ipapagáral kay Hwàn.
"Kung gayòn," sinábi ni Andrès, "ay akò ang ùúpa sa mayèstro. Búkas
ay páparoon sa ámi ng báhay ang gurò ni Maryà. Sya y papagtùtuluyìn
ku díto sa iyò, úpang umpisahàn nya ang pagtutúro` at pagbubukàs nang
ísip ni Hwàn."
Napasalámat nang marámi ng marámi ang ama ni Hwàn at silà y
naghiwalày. Malakì ang ikinalungkòt ni Hwàn nang umalis nà ang kanyà
ng kalarò`.
Mulá sa áraw na itò kadalasàn si Hwàn ay ipinasúsundò nang ama ni
Maryà úpang doòn siyà sa kanya ng báhay makipaglarò` kay Maryà.
Isa ng hápon na silà ng dalawà y naglálaro sa hàlamanan nang maláwak
na bakúran ni Andrès ay nagdaà ng lumílipàd sa tabì nang dalawa ng
báta` ang isa ng paruparò. Itò y kanila ng hinábol. Nàùunà si Maryà
at sumúsunòd si Hwàn. Sa pagtatakbò nilà ay nahúlog si Maryà sa isa
ng sápa ng mabábaw na pàbyáyan nang manga isdà` niy Andrès. Si Hwàn
ay nàpasigàw nang malakàs at pagsigàw nya ng itò y napatiràn sya
nang lamàn sa lalamúnan at nagdudugò` ang kanya ng bibìg. Hindí nya
itò inalintána at tumalòn din sya sa sápa` úpang iligtàs si Maryà sa
pagkalúnod. Sa kababáwan nang sápa` ay hindí nangalúnod ang dalawà
ng báta`, dátapuwat siniglàn lámang si Maryà nang malaki ng tákot na
sya nyà ng ipinaghimatày nang násàsa túbig na syà. Kanyà` ang ginawá
ni Hwàn ay hinawákan nya si Maryà sa likòd at itinaas nyà úpang hwàg
makáinom nang túbig, hábang syà ay nàsìsísid sa túbig. Ganitò ang anyú
nila nang màdatnan silà nang isa ng alíla ny Andrès at silà y hinángo
sa sápà`. Malakì ang pagkàgúlat niy Andrès at malakì ang naging twà`
nang ama ni Hwàn nang si Hwàn ay márinig nila ng magsalità` at ibalítà
sa kanilà ang nangyári.
Dáhil sa pagsasalitá ni Hwàn ay lálu ng lumakàs ang kanya ng pagsúlong
sa pagaáral, at gayon dìn lálu ng tumálik ang pagkakaybígan nila
ni Maryà. Dumatìng ang áraw na sinábi nang gurú nya na sya y dápat
lumípat nang báyan úpang ipatúluy ang pagaáral, sapagkàt sya y walá
na ng màitúro sa kanyà. Itò y sinábi rin nyà kay Andrès. Ang ginawá
ny Andrès ay ipinadalà si Hwàn sa isa ng eskwèlhan nang pangdudúkit,
at díto sya nagáral na may ánim na taòn.
Si Hwàn at si Maryà ay nagsilakì at ang kanila ng pagkakaybígan ay
nagìng pagiìbígan. Twì ng bakasyòn ay umuwè` si Hwàn sa kanilà ng
báhay sa búkid ni Andrès at doòn sya nagpàpalípas nang áraw sa píling
ni Mariyà.
Dumatìng ang isa ng áraw nang pagtatanyágan nang manga dinúkit nang
manga artísta, at dáhil díto y pinagarálan ni Hwàn ang isa ng áyos
na kanya ng dápat dukítin parà sa áraw na itò. Ang manálo sa manga
kasále ay bìbigyàn nang isa ng ganti ng pálà na may malaki ng kasáma
ng kwàlta, bukòd sa pagdiríwang sa karàngálan nang mànanalò. May isà
ng taò ng nagtrabáho si Hwàn sa kanya ng kumpusisyòn.
Dumatìng ang áraw nang pagtatanyàg nang manga dinúkit. Si Hwàn,
ang kanya ng amà, si Andrès, at si Maryà ay naparoòn sa báhay na
kinàdòroonàn nang manga dinúkit. Lubhà ng marámi ang manga táo,
dátapuwat ang pinagkàkalipumpunàn nilà ay ang dinúkit ni Hwàn. Si
Maryà ay nápaiyàk sa twà` sa gandà nang dinúkit ni Hwàn. Si Andrès
namàn ay walà ng màláma ng sabíhin sa pagpúri. Dumatìng ang óras nang
pagpapaháyag nang manga hukòm kung síno ang nanálo, at ang dinúkit
ni Hwàn ay sya ng binanggìt na nakakúha nang gantì ng pála`.
Itò y isa ng grúpo ng máy-roo ng isa ng babáye ng nakatindìg. Ang
kaliwà ng kamày ay may háwak na isa ng sulò` at ang kánan namàn ay
isa ng koróna ng dáhon. Sa banda ng kánan nang babáe at sa ilálim
nang koróna ng olíva ay may isà ng bináta ng nàlùluhod ang kána ng
paà. Sa kanya ng kaliwà` ay may háwak sya ng librò at sa kánan ay
isa ng pamukpòk. Sa kanilà ng paánan ay nàsàsábug ang iba t iba ng
kasangkápan nang isa ng nagàáral.
Nang silà y umuwè` ipinagtapàt nang dalawa ng nagkàkàibígan sa kanila
ng manga magúlang ang kanila ng líhim. Ang ama ni Hwàn ay nalungkòt
lámang, sapagkàt nàlàláman nya na ang pagkakasàl sa kanila ng dalawà
ay hindí maàári`, sapagkàt ang kanila ng lagày ay gáya nang sa isa
ng busábos o alípin at isa ng panginoòn o háre`. Pagkáalam ni Andrès
sa bágay na itò ay siniglàn sya nang malaki ng gálit. Ipinatáwag
nya si Hwàn at kanya ng minúra. Sinábi nya ng sya y walà ng hyà` at
hindí marúnong tumanàw nang útang na loòb, hindí marúnong kumilála sa
nagparúnong sa kanyà, at sinábi nya ng hindí sya maàári ng màpakasàl
kay Mariyà. Dáhil díto y sya y umalìs agad-agàd na walà ng nakààalàm
káhit síno nang kanya ng patùtungúhan.
Nagdaàn ang limà o ánim na taòn at si Hwàn sa kanya ng pangdudúkit
ay káylan ma y hindí nalìlimútan si Maryà.
Si Mariyà namàn ay nagpalípas nang ánim na tao ng itò sa kanya ng
báhay. Nàlùlugmok syà hábang panahòn sa isa ng malálim na kalungkútan
at tuwí na y si Hwàn ang kanya ng nààalaála. Si Maryà y nagkasakìt
nang malubhà` at malápit na ng mamámatày.
Ipináyu nang manggagámot nya kay Andrès na, kung íbig nya ng
máligtas ang kanya ng anàk, ay sundìn nya ang gusto nitò tungkòl sa
pagaasáwa kay Hwàn. Dátapuwat nang pumáyag siy Andrès ay lubhà ng
huli nà. Palalá nang palalà` ang sakìt ni Maryà, at si Hwàn namàn ay
hindí nya nàlàláman kung saàn ang kinàdòroonàn. Marámi sya ng inutúsan
sa malalaki ng báyan úpang hanápin si Hwàn, dátapuwat nakaraan nà
ang marámi ng áraw ay walá pa ng nagkapálad káhit isà sa kanilà na
makátagpò` kay Hwàn.
Sa kalaúnan ang isa sa kanilà y nàtagpuan itò sa báya-ng-Kamálig sa
kanya ng gàwáan. Nang màbalitáan nya na ipinasúsundo syà ni Andrès
úpang ipakasàl sila ng dalawà ni Maryà, ay lubhà ng malakì ang kanyà
ng naging twà`. Dátapuwat gayon dìn malakì ang kanya ng tákot na
baká hindí nya abúta ng buhày ang kanya ng inìíbig. Sya y matúli ng
matúli ng umwè` at nang dumatìng sya sa báhay niy Andrès ay nàkíta nya
doòn ang butò t balàt na pangangatawàn ni Maryà nàlàlátag sa kanya ng
hihigàn. Nang sandalí ri ng iyòn ay nagpasundú si Andrès nang isa ng
páre`, at si Hwàn at si Maryà y ipinakasàl. Hábang ang pagkakasàl ay
idinàdaos nang páre` ang hiningà namàn ni Maryà ay pumàpánaw. Nang
mákasal na silà ay nagkaroòn lámang si Hwàn nang panahò ng mahagkàn
ang kanya ng asáwa, at itò y pinanáwan nang hiningà na ang mukhá y
masayà at nàngìngitì ang bibìg.
26. SI MARKÍTA.
Si Markíta ay isà ng dalága ng mabaìt at magandà, dátapuwat
mahírap. Sya y máy-roo ng isa ng nóbyo na mahírap dìn, dátapuwat may
empléyo sa gobyèrno sa Mayníla` at máy-roo ng mabúti ng swèldo.
Si Markíta ay máy-roo ng isa ng kápit-báhay na mayáman. Ang báhay
ay tablà, at yéro ang bubungàn, malápad ang kanya ng bukirìn. Ang
kápit-báhay na ytò y malakì ang pagkágusto kay Markíta, dátapuwat hindí
nátin màsàsábe kung túnay ang kanya ng pagíbig, sapagkàt maluwàg ang
kanya ng tornílyo. Lahàt nang pagsúyo` ay ginawá nya kay Markíta,
dátapuwat si Markíta y isa ng dalága ng hindí sa-lawáhan ang loòb,
at ang lahàt nang kanya ng pagsúyo` ay hindí pinansìn.
Sa kalakhàn nang pagíbig nang manglilígaw na si Markíta ay mápasa
kanyà, ang ginawá nya y gumámit nang lakàs. Isa ng hápon pumások sa
bakúran nila Markíta at nagkubli syà sa isa ng púno-ng-ságing. Nang
hápu ng yoòn ay nagkátaon namà ng ang bakúran nilà Markíta ay
marumì. Kanyà itò y nanáog at niwalisàn ang bakúran. Pagkátabi nyà sa
púno-ng-ságing na pinagkùkublihàn nang laláke, itò y lumápit pagdáka,
tinangnàn sya sa kamày at kanyà sya hinagkàn.
Nàlàláman na ninyò na sa manga mahihinhì ng táo doòn sa átin ang isa
ng halìk ay isa ng malakì ng kasiraàn nang púri. Dáhil díto nang si
Markíta ay pumanhìk sa báhay na umíiyàk, at nang màláman nang kanya ng
manga magúlang na syà y tinampalásan o hinagkàn nang laláki ng iyòn,
inakálà nila na walà ng iba ng pangtakìp sa kasiraà-ng-púri ng itò
kung hindí ang ipakasàl nilà sa laláki ng iyòn ang kanilà ng anàk
na si Markíta. Káhit anò ng pagayàw ang ginawá ni Markíta at káhit
na nàlàláman nilà na itò y may kaìbígan, ay kanila rì ng ipinatúloy
ang pagkakasàl.
Si Markíta ay isa ng báta ng lubhà ng masùnúrin sa kanya ng manga
magúlang, kanyá hindí sya makasuwày nang tòtohánan ngayòn. Ang ginawá
na lámang niyà ay isinúlat nya sa kanya ng nóvyo ang manga nangyári
at mangyàyári at sinábi nya ng ang magíging pagkakasàl sa kanyà ay isa
lámang pagsunòd sa manga magúlang at siya rìn ay kanya ng inìíbig. Sa
manga magúlang namàn ni Markíta ay kanya ng sinábi na sya ay hindí
nila pakìkinabángan, sapagkàt ang pagkakasàl nya sa táu ng kanya ng
kinabùbuwisítan ay kanyà ng ikamámatay na madalì`.
Ikinasàl silà. Hindí nalaúnan at inapuyàn si Markíta nang lagnàt. Mulá
sa áraw nang kanya ng pagkakasàl ay hindí sya makakáin nang káhit
anò, at áraw-gabì sya y lumùlúha`. Ang manga magagalìng na médiko sa
báyan, ang lahàt nang yáman nang kanya ng asáwa, at ang lahàt nang
manga panalángin nang kanya ng manga magúlang ay hindí makapagligtàs
sa kanyà sa kamàtáyan. Pagkaraàn nang pitù ng áraw nang kanya ng
pagkákasàl ay sya y namatày. Itò y nagìng malakì ng kalungkútan nang
kanya ng nagìng nóbyo at isa ng nakatúlong sa nagìng kasawià-ng-pálad
nitò sa kanya ng búhay na dumatìng.
27. ANG MANGMÀNG NA PÁRE`.
Sa báya-ng-Balíwag ay máy nàdistíno ng isa ng pári ng wala ng muwàng
káhit anu màn. Hinìhinála` nang manga táo na syà y isa ng sakatéro
lámang sa Espánya na nápadpad doòn at idinistíno sa kanilà ng báyan
úpang magkaroòn nang swèldo at sa gayò y máligtas sa pagkamatày nang
gútom. Linggo-linggò syà y nagmìmísa, dátapwat ang manga nakíkinig
nang mísa ay wala ng márinig sa kanyà kung hindì` ang salità ng
"Mísa, mísa, mísa," at iba pà. Papasí-pasyal sa harapàn nang altàr;
kung mínsan ay humáharap sa manga táo, pinagdódoop ang kamày, at sa
lahàt nang pagkílos nya ng itò y wala ng patìd nya ng sinàsábi ang
"Mísa, mísa, mísa," at iba pà.
Ang manga táo y nagálit at ipinagsumbòng sya sa arsubìspo. Ang sagòt
nang arsubìspo ay páparoon sya ng isà ng linggò at makíkinig nang mísa,
úpang màkíta kung túnay ngà` ang sumbong nilà.
Dumatìng doòn ang arsubìspo. Sa kanyà y sinábi nang pári` na sya y
hindí makapagmísa, sapagkàt ang manga ulòl na táo ay nagààlísan sa
simbáhan paguumpisà nya nang mísa.
"Búkas," sinábi pa nyà, "ay màmàmasdàn ninyò ang kanila ng
pagtatakbúhan sa pagbebendisyòn ko pa lámang."
Kinàbukásan ay linggò at sa pagmimísa nya ay háharap ang
arsubìspo. Umísip sya nang paraàn nang pagliligtàs sa kanya ng
saríle. Kanyà`, bágu sya nagumpisà nang pagmimísa ay nagpakuló sya nang
langìs. Hábang sya y nagbìbíhis ang manga táo namàn at ang arsubìspo
ay nàùupú na sa simbáhan. Ang arsubìspo ay malápit sa altàr at hábang
sya y nagbìbíhis ang langìs namàn ay kasalukúya ng kumúkulò`. Nang
makapagbíhis na syà ay ibinúhus nya sa lalagyàn nang túbig na bendíta
ang kumúkulu ng langìs. Ang ugálì nya ay magbendisyòn múna bágu
magmísa, kanyà` pagpások nya sa simbáhan ay sya nyà ng iniwisìk sa
manga táo ang kumúkulu ng langìs sa lugàr nang àgwa-bendíta. Ang manga
táo ng dinapúan nang maiínit na patàk nang langìs ay nagsipagtindìg at
úbus-làkása ng nagsipagtakbúhan papalabàs sa simbáhan. Nang màkíta itò
nang arsubìspo ay hindí nya ipinatulòy ang pagmimísa sa áraw na iyòn,
sapagkàt wala ng nátira sa simbáhan ní isa màn sa manga táo.
Sinábi nang arsubìspo sa párì` na sya y hindí mààalìs sa báya ng iyòn
at hindí na nyà pàpansinìn ang anu mà ng ipagsumbòng nang manga táo.
28. ANG PÀKUMPISÁLAN.
Si Párì Mundò ay sya ng nàdistínu ng ilà ng taòn sa
báya-ng-Marikína. Sya y isa ng táo ng maibigìn sa pagliliwalìw. Sa
pagtupàd sa kanya ng manga tungkúlin sya y hindí nagkùkúlang
káylan màn. Araw-áraw sya y nagmìmísa at kung linggò ay makálawa
sya ng magmísa. Gayon dìn sya y nagbíbinyàg nang manga báta`,
nagbèbendisyòn nang patày, nagháhatid nang biyátiko, nagpàpakumpisàl,
at nagpakinábang. Ang lahàt nang kanyà ng tungkúlin ay sinúsunod
nyà ng mabúte, dátapuwat ang pagpapakumpisàl ay nilalúan nya nang
kauntì`. Sa ganà ng kanyà sigúro ng itò y mabúte úpang pauntiìn ang
manga kasalánan nang kanya ng kinúkumpisàl, dátapuwat sa ibà sa kanya
ng manga kinúkumpisal itò y may nagìng masamà ng dúlo.
Mínsan máy-ro ng isà ng babái ng dalága na mapagsimbà at
mapagkumpisàl. Nang dumatìng ang dalága ng itò sa dalawa ng pù ng taòn
ang gúlang ay iníwan na nyà ang kabànála ng pagkukumpisàl, gayon dìn
bihíra ng magsimbà. Nang mínsan usisáin ang babáye ng itò ay nagsábi
nang ganitò:
"Noo ng úna ang boò ng akálà ko si Párì Mundò ay isa ng sànto, dátapwat
ngayò y nàpagkìkilála nang marámi na sya y isa ng buwísit na táo. Kung
bahà` at ang manga táo y nagsìsipamangkà` sa bahà`, sya y sa bangkà`
nang manga babáe nakíkisakày at hindí sa manga laláki. Kung umága
pagkamísa nya ay màkìkíta na sya ng nakatalungkò sa kanya ng pátyo na
ang ábito y nagùgúmun sa lúpa` at sya y humàhágod nang manòk kaharàp
nang ibà ng sabungéro.
"Noo ng úna akò y madalàs magkumpisàl sa kanyà, dátapwat dumatìng
ang isa ng áraw na panày na kaululàn lámang ang ipagtatanòng nya sa
ákin sa kumpìsálan. Súkat ba ng itinanòng nya sa ákin kung ilàn ang
manlilígaw sa ákin, kung síno ang áki ng inìíbig, at kung saàn akò
makìkipagtagpò`? Sa loob-loòb ku lámang ay nàpakawala-ng-hyà` ang
pári ng itò. Kanyà` iníwan ku sya agàd sa kumpìsálan at mulá noon ay
hindí na akò nangumpisàl."
29. SI HWÀ NG BÍBAS.
Si Hwàn ay isa táo ng mapaggawá nang kaululàn, dátapuwat itò y hindí
nya sinásadyà` úpang magpagálit nang kápwa táo, kung hindí yon ay
talagà ng sya nyà ng ugáli` na átas sa kanya nang kanya ng pagiísip.
Mínsan sya y naparòn sa fiyèsta nang isa ng báyan. May pasàn sya
ng tatlò ng biìk, úpang ipagbilè sa báyan. Nang sya y dumating nà,
nàkíta nya sa pátyo nang simbáhan ang marámi ng táo ng nalìlípon at
nakíkinìg nang biníbigkas na talumpáti` nang kápitan sa báyan. Masikìp
ang pagkakátayo nang manga táo, dátapwat sya y nálapit dìn sa
paanàn nang entabládo na kinàtàtayuàn nang nagtàtalumpáti`. Hábang
nakìkipagsiksíkan syà, ang tatlò ng biìk ay wala ng lubày nang
pagyàk. Nang syà y makarating nà sa harapàn nang kápitan, tinúkup
nya ang manga bibìg, úpang silà y patahanìn, dátapwat walá sya ng
magawà`. Náino nang kápitan ang manga ìyákan nang biìk at tiningnan
nyà kung síno ang máy dala doòn nang manga biìk.
Nang màkíta nya si Hwàn ay sinábi nya ang ganítò: "Huwán! Anò
ang gustu mò ng sabíhin sa pagpapaiyàk mo díto nang iyo ng manga
biìk? Lumáyas ka ngayon dìn, at hwag kà ng makàtuntong-tuntòng káylan
màn sa lúpa-ng-Bùstos!"
Si Hwàn ay umalìs at umwè` sa kanya ng báyan sa San-Ildepònso. Nakaraàn
ang isa ng taòn at dumatìng na mulì` ang fyèsta sa báyan nang
Bùstos. Iníbig ni Hwàn na pumaroòn, dátapuwat nàalaála nya na tinangáan
sya nang kápitan sa báya ng iyòn na, pag sya y nàkíta ng mulì` sa
lúpa-ng-Bùstos, ay sya y ipabíbilanggò` at pahìhirápan. Umísip si
Hwàn nang paraàn úpang makaparòn.
Nang dumatìng ang fiyèsta ay máy-roo ng isà ng mísa ng malakì na
dinaluhàn nang líbo-líbo ng táo. Si Hwàn ay isà sa manga táo ng itò at
syà ang nàpàpansìn nang marámi ng táo, dahilàn sa anyò nang pagkálagay
nyà doòn sa loòb nang simbáhan. Dí nalaúnan at isà sa manga táo ng
nagmámasid sa kanyà ay nagsumbùng sa kápitan at sinábi na si Hwàn ay
násàsa loòb nang simbáhan at nakasakày sa isa ng karéta na hinìhíla
nang kalabàw, at ang lahàt, karéta, kalabàw, at si Hwàn ay násàsa
loòb nang simbáhan. Si Hwàn ay hindí nanànáog sa karéta ng kanya
ng tinùtuntungàn.
Pumarùn ang kápitan sa simbáhan úpang hulíhin si Hwàn. Nang málapit
syà díto ay sinábi nyà: "Huwán! Sumunòd ka sa ákin at ibíbilanggú
kità. Hindí ba sinábi ko nà sa iyò t hwàg kà ng tútuntong nang
lúpa-ng-Bùstos?"
Isinagòt namàn ni Hwàn: "Ginoò ng Kápitan! Sinábi ngà` po ninyò sa
ákin iyàn. Kanyà` akò y hindí makaalìs sa áki ng karéta. Nàkìkíta
pú ba ninyò itò ng lúpa ng lúlan nang áki ng karéta at sya kò
ng tinùtuntungàn? Ito pò` ay hindè lúpa-ng-Bùstos kung hindí
lúpa-ng-San-Ildepònso. Doòn ko pò` sa áki ng báyan kinúha ang lúpa
ng itò."
Pagkàsábi ni Hwàn nitò ay hindí nàpigílan nang kápitan ang pagtáwa,
at sinábi na lámang nya sa kanya ng saríli na syà y wala ng magágawa
kay Hwàn, sapagkàt itò y nása katwíran.
30. TATLÒ NG MAGKAKAYBÍGA NG MAGNANÁKAW.
Si Hwàn, si Andrès, at si Dyégo ay tatlò ng magagalìng na
magnanákaw. Silà y balíta ng balíta`, at marámi ng táo ang nagsìsihúle
sa kanilà, dátapuwat sa galìng nilà nang pangingílag at pagnanákaw
ay hindí sila màhúle. Ang tatlò ng itù y nagtìpána ng mínsan na
magtatagpò` sila sa isa ng lugàr na tahímik at líhim úpang pagusápan
nilà ang kanilà ng pamumúhay at manga mabubúti ng bágo ng paraàn nang
pagnanákaw. Silà ng tatlò ay nabùbúhay sa pagnanákaw lámang. Ní isa
màn sa kanilà ay walà ng paghahánap na mabúte. Mulá pa sa pagkabátà`
ay ganito nà ang kanila ng pamumúhay, kanyà` silà y nagìng matalíno
at lubhà ng makínis sa gawa ng itò.
Nang dumatìng ang áraw nang kanilà ng tìpánan, madali ng áraw pa
lámang ay nàròroòn na silà. Malakì ng pamamalíta` nang báwat isà at
hindí magkàmáyaw ang kanila ng pagbabàlitaàn.
Itinanòng ni Hwàn kay Dyégo: "Gánu ka na bà kakínis ngayòn sa áti
ng trabáho?"
"Sa damdam kò," ang sagòt ni Dyégo, "ay akò ang pinakamakínis sa áti ng
tatlò, sapagkàt akò y nakapagnànákaw nang manga itlòg na hinàhalimhimàn
nang manòk na hindí nàlàláman nitò. At hindí itu lámang," idinugtung
nyà, "ang manga háyop màn na mababagsìk ay nànànakáwan ku nang kanila
ng inakày nang walá sila ng málay."
"Ganyàn ba lámang ang kínis mo?" isinabàd pagdáka ni Andrès, "Akò
ay nakapagnànákaw sa háyop at gayon dìn sa táo. Ang manga aláhas
nang táo na íbig ko ng nakáwin ay ninànákaw ko, káhit na natùtúlog o
naglálakad ang may áre`. Mínsan ay ninákaw ko ang isa ng singsìng na
hinìhigàn nang may ári` úpang hwag mànákaw, dátapwat itò y nànákaw
ko nang walá sya ng málay."
"Ganyàn ba lámang ang kínis ninyò?" itinanùng ni Hwàn, "Walá sa
kalahátì nang kínis ko sa pagnanákaw ang inyù ng manga nagágawà`. Akò
y nakapagnànákaw nang táo mìsmo at hindí nang kanila lámang na manga
pagaáre`."
Nàpagúlat ang dalawà nya ng kaúsap, sapagkàt hindí nila inakála ng ang
isa ng táo ng buhày ay maàári ng mànákaw nang hindí nito nàlàláman,
at úpang subúkan nilà ang galìng ni Hwàn ay nakipagpustáhan silà
ng dalawà kay Hwàn. Sinábi nilà ng nakáwin nya ang párì` sa báyan
at ihatid nyà sa lugàr na kanila ng kinàdòroonàn ngayòn. Kung itù y
magawá nya, bàbayáran sya ni Andrès at ni Dyégo nang limà ng daà ng
píso. Dátapuwat kung hindí nya magawà`, bàbayáran nya si Andrès at
si Dyégo nang isa ng daà ng píso. Umáyon si Hwàn sa pustáha ng itò
at silà y naghiwá-hiwalày.
Si Hwàn ay napatúngu sa báyan at pinakibalitáan nya kung saàn nàtìtirà
ang párè`. Nang màláman nya itò ay nagisìp sya nang paraà ng gágawin
nyà na pagnákaw sa párè`. Sya y pumásuk na alíla` sa pári ng itò. Sa
kanya ng pagkàpaalíla ng itò ay nàkilála nya ang manga ugáli nang
páre`. Isà sa kanya ng ugáli` na hindí nabàbáli` káylan màn ay ang
pagdadasàl nang rosáriyo sa harapàn nang isa ng poòn. Ang poò ng itò
ay nayàyárì nang káhoy, at itò y si Sang-Hwàn. Ang lakì nang poò ng
itò ay kasingpantày nang isa ng táo.
Ang ginawá ni Hwàn ay nagpagawá sya sa isa ng mandurúkit nang isa ng
poò ng gáya rin nitò, dátapuwat hukày at wala ng lamàn ang loòb. Ang
bútas na itò sa loòb nang katawàn nang poò ng itò ay maàári ng
sootàn nang isa ng táo. Nang mayárì na ang poò ng pagawá ni Hwàn,
ay pinalitan nyà ang poò ng si Sang-Hwàn na túnay naárì nang párè`.
Isa ng hápun bágu dumatìng ang orasyòn ay kumúha sya nang isa ng
sáko nang bigàs at napaloòb sya sa loòb nang sànto ng ipinagawá
nya. Pagkahápon nang párì` itò y pumaroòn sa kwàrto ng kanya ng
pinagdàdasalàn úpang magrosáryo. Nang magkákalahatí na ang kanya ng
pagdadasàl at kátaon namà ng nangàngáwit na si Hwàn sa pagkátayò`, ay
nagsalità ito: "Ihintú mu nà, Párì Lúkas, ang iyo ng pagdadasàl. Ako
y pinàparíto sa iyò úpang ihatìd kità sa lángit."
Nang úna ay siniglàn nang tákot ang páre`, dátapuwat inakálà nya ng
ang kanya ng poòn ay nagmìmilágro at totoo ngà ng sinúsundú sya úpang
ihatìd sa kalangitàn.
Sa kanyà ng hindí pagkibò` ay nagsalità ng mulí si Hwàn nang ganitò:
"Marámi nà ang kabànála ng iyù ng ginawà`. Matagàl ka nang namùmúhay
nang mabába`, at dáhil díto y nàtàtaàn sa iyò ang lahàt nang
kaginhawáhan sa lángit. Sumáma ka sa ákin at iháhatid kità."
Isinagòt nang páre`: "Papáno ang gàgawin kò ng pagsáma sa iyò? Akù
y matandá na at hindí ako makalàlákad mulà díto sa lúpa` hanggàng
sa lángit."
Isinagòt namàn ni Hwàn: "Yòn ay hwag mù ng alalahánin. Máy-ron ako ng
isa ng sáko. Sumilìd ka díto at pàpasanin kità sa pagpuntà sa lángit."
At pagkàsábi nya nitò y iniladlad nyà ang sáko nang bigàs. Pagkásilid
nang páre` ay tinalía ng mahigpìt ni Hwàn ang sáko. Lumabàs sya sa
loòb nang poòn at pinasan nyà si Párì Lúkas patúngo sa báhay na kanya
ng pinagtipanàn sa dalawa ng kaybígan. Tiwalà ng tiwalá si Párì Lúkas
na sya y papuntà sa lángit, kanyà` walá sya ng kibò` sa loòb nang sáko.
Dátapwat, nang nagbàbátis na si Hwàn sa isa ng mabábaw na ílog, ay
inakálà nya ng sya y nàlòlóko lámang at hindí sa lángit ang punta nilà.
Kanyà itinanùng nya kay Hwàn: "Anu ng ílog itò, at bákit táyo dápat
tumawìd nang ílog sa pagpuntà sa lángit?"
Isinagòt ni Hwàn: "Sssst! Hwag kà ng maíngay! Itò y ílog nang Hòrdan."
Ang párì ay nagtahàn nang pagsasalità`. Ipinatúloy ni Hwàn ang
paglákad.
Nang sya y pumápanhik nà sa báhay na kanila ng tagpúan, nàpagúlat na
mulì` ang páre`, at tumanùng sya ng mulì`: "Anu ng hagdánan itò? Ganito
bà ang hitsúra nang hagdána ng papuntà sa lángit?"
"Sinábi ko nà sa iyò at hwag kà ng maíngay", ang isinagòt ni Hwàn,
"Ito ngà` ang hagdána ng paakyàt sa lángit."
Nang mápanhik nà silà sa báhay ay sinalúbong silà ni Dyégo at ni
Andrès. Inilapàg ni Hwàn ang kanya ng dalà, at sinábi nya sa dalawà:
"Dala ko ríto ang iniyútos ninyo sa áki ng nakáwin. Dala ba ninyò
ang lima ng daa ng píso?"
Ang dalawà y hindí naniwála ng agàd. Kanyà` ang ginawá nila y binútas
nilà ang sáko at sinílip nilà ang lamàn. Sa loòb ay nàkíta nila ang
úlo nang párì` na may satsàt. Kanyà` iniyabòt nila kay Hwàn ang lima
ng daa ng píso, at sila ng lahàt ay nanáog pagdáka. Iníwan nilà ang
páre` úpang sya ay magpakawalà` sa kanya ng saríle.
31. ANG PANGHUHÚLI NANG MANGA UNGGÒ`.
Hindí bihíra` sa manga gúbat na màtagpuàn ang malalakì ng káwal nang
manga unggò`. Kung walà ng armàs ang isà ng nàpápasa kanila ng lugàr,
silà y mababagsìk, at may pangánib na patayìn nilà ang táo ng kanila
ng màpagkalipumpunàn. Silà kung nagàgálit ay nagsìsipanáog sa manga
púnù nang káhoy at pinagtùtulùng-tulúnga ng kinákagat ang táo ng
násàsa kapangyaríhan nilà. Dáhil díto ang isa ng táo ng naglálakad
sa manga gúbat na marámi ng unggò` ay hindí magpàpabáya ng magdalà
nang barìl. Ang manga unggò` kung pinùputukan nà nang barìl ay wala ng
tákot. Karamíhan ay hindí nagtàtakbúhan, dátapuwat tinìtingnan nilà ang
pinanggàgalíngan nang íngay at nang asò. Ang manga dinàratnan namàn
nang bála ay sinásangga itò nang kanya ng kamày, pára ng sumásangga
sa isa ng pukòl lámang. Kanyà` ang manga pálad nilà ay nàbùbútas dìn
nang bála kung silà y tamaàn.
Hindí bihíra` ang manga táo y nanghùhúle nang buhày na unggò` úpang
kanila ng aliláin at ipagbilì sa manga taga iba t ibà ng lupaìn
na nagsìsipuntà sa Filipínas. Ang panghuhúle nang buhày na unggò`
ay hindí nangàngailángan nang malakì ng págod, dátapuwat ang paraàn
nang paghúle sa kanila ay isà ng panglolóko lámang sa kanilà. Ito ng
sumúsunòd ay isa ng halimbáwà nang paghúle sa kanilà.
Kung ang isa ng táo ay íbig humúle nang unggò`, karanyúan ay
naglùlúto` o nagpàpalúto sya nang kakanìn, at itò y hinàhalúan o
pinahàhalúan niya nang balasìng. Ang balasìng ay isa ng butò nang
haláman na nakalálasìng o nakapagáantòk nang malálim na antòk sa
manga háyop na makàkáin. Gayon dìn ginàgámit itò sa panghuhúle
nang isdá sa ílog. Pagkalútò nang kakanìn itò y dinádala nang táo
sa lugàr na kinàdòroonàn nang káwal nang manga unggò`. Dátapuwat
kung itò y ilagay nyà nang mahúsay sa lúpà` ang manga unggò` ay
hindí magsìsipanáog úpang kumáin. Hinìhinálà nilà na ang kakanì ng
iyòn ay páin lámang sa kanilà úpang silà y hulíhin o patayìn. Dáhil
díto ang ginágawa nang táo ay nagtàtakut-takútan pagkátanaw nyà sa
manga unggò`, at sya y nagtátakbò na súnong ang biláo nang kakanì
ng may balasìng. Sa kanya ng pagtakbò ay nagdàdapa-dapáan syà, at
dáhil díto y ang súnung nya ng kakanìn ay nàpàpalagpàk at nàsàsábog
sa lúpa`. Kung itù y mangyári nà, ipinatùtúloy din nyà ang kanya ng
pagtakbò, at sya y nangúngublè sa isa ng lugàr, úpang tanawìn nya ang
pagkakàínan nang manga unggò`. Pagkàkíta nang manga unggò` sa patakbò
ng pagalìs nang táo at pagkákubli nitò, silà y nagsìsipanáug sa manga
púno-ng-káhoy at nagsìsipagagawàn nang kakanìn. Nagkàkàdagàn-dagàn
silà sa pagaagawàn, at lubhà ng malakì ang íngay, sapagkàt ang báwat
isa ng káwal nang unggò ay máy-roo ng limà ng daàn o isà ng líbo ang
bílang. Pagkakáin nilà hindí nalàláon at sinúsumpong silà nang antòk,
nagsìsipanghína` at hindí makaakyàt sa káhoy. Isa ng nakàtàtawa ng
panoorìn ang manga unggò ng itò, matandà` at bátà`, ay nangàtàtalungkò
sa lúpa` at nagsìsipagyukayòk báwat isà. Ang ibà ng hindí nagkapálad na
makàágaw nang kakanìn ay nagsísiyakyàt sa púno-ng-káhoy at pinanónood
ang kanila ng manga lasìng na kasamahàn. Pagaanyò` nang ganitò nang
manga unggò`, ang táo ng nàkùkublì ay saká pa lámang lumàlápit at
isa-isà ng sinùsunggabàn ang manga natùtúlug na unggò`. Hindí maláo
ng panahòn ang pagubrà nang balasìng na itò, at ang manga unggò y
nagsìsihúsay pagkaraàn nang ilà ng áraw.
Ang ikalawà ng karanyúa ng gawìn sa panghuhúli nang unggò` ay ang
pagpapáin sa kanila nang nyòg. Ang isa ng boò ng nyòg ay nilàlagyan
nang bútas. Ang lakì nang bútas na itò ay hustò lámang na màipásuk
nang unggò` ang kanya ng kamày kung walà ng tángan. Sa loòb nang
báo nang nyòg ay inilálagay ang isa ng pirásu-ng-lamàn nang nyùg, at
ang lahàt na itò y inilálagay sa lugàr nang manga unggò`. Ang manga
unggò` ay magustúhin sa nyòg, at pagkàkíta nilà díto ay dinùdúkot
nilà ang lamà ng nása loòb nang báo. Kung masunggabàn na namàn nilà
ang lamàn nang nyòg, ang kanila ng kamày ay hindí nila màilabàs sa
bútas, ní íbig namàn silà ng bitíwan ang lamàn nang nyòg. Dáhil díto
silà y pára ng nakapangàw at paglápit nang táo ng manghuhúle ay hindí
sila makaalìs, sapagkàt ang niyog namàn ay mabigàt at kung mínsan
ay máy-roo ng pabigàt. Kanyà` paglápit nang manghuhúle, ay wala ng
hírap nya ng nasùsunggabàn ang manga unggò` o matsìng na nangàpàpangàw.
32. ANG FIYÈSTA NI SANG-HWÀN.
Ang abéynte-kwátru nang Húnyo ay sya ng áraw na kapyestáhan
ni Sang-Hwàn, at itò y ipinagdìdíwang sa manga bayàn-bayàn sa
lalawígan nang Bulakàn. Sa bwàn nang Húnyo ay kasalukúyan ang ulàn
at mapútik. Ang paniwálà nang manga táo si Sang-Hwàn ay sya ng sànto
ng nagpàpaulàn, dáhil díto y maibigìn sa túbig at pútik. Kanyà`
ang manga pagdiríwang na ginágawà` sa kanya ng kaarawàn ay lubhà
ng malakì ang pagkáiba sa pagdiríwang na ginágawa sa kaarawàn nang
ibà ng sànto. Sa báya ng malalápit sa dágat kung bwàn nang Húnyo ay
bumábahà`, at ang túbig ay umàáhon sa báyan. Sa manga báya ng malaláyo`
sa dágat ay lubhà ng maulàn dìn, at karanyúwa y ang manga pagbahà ng
itò at pagulàn ay nàtàtaòn sa kaarawàn ni Sang-Hwàn. Ang manga táo
ng kasáli sa pagdiríwang ay nagsìsipagbasà` sa bahà` o sa ulàn. Sa
manga báyan nang Malólos at Hagúnoy kung nàtàtaòn ang fyèsta ng itò sa
isa ng bahà ng malakì, hálos lahàt nang táo ay naglúlublob sa túbig
o kayà y nagsìsipamangkà`. Kung hindí namàn bahà`, ang manga táo y
nagsìsipaglibòt lámang sa ulàn. Marámi ng taga búkid at taga báriyo ay
nagsìsipagpalimòs sa kaarawà ng itò. Karamíhan sa kanilà ay manga báta`
o kayà y manga bináta`. Bihíra ng máy manga babáye. Pangkat-pangkàt
sila ng nagsìsipagpalimòs, at báwat isa ng pangkàt ay máy manga kasáma
ng músiku ng bungbòng. Ang manga hindí nagsísitugtòg ang katungkúlan ay
kumantà o kayà y sumayàw. Sila ng lahàt ay uwalà ng pamamáro` hálos,
gáya nang manga Igoróte, dátapuwat ang boò ng katawàn mulá sa paà
hanggàng úlo, patì manga matà at taínga, ay nàkùkulapúlan nang pútek.
Ang manga pangkàt na itò ay tumàtáwag sa bahay-bahày. Naghíhintó sila
sa harapàn nang báhay, at díto y tumútugtog silà o kayà y nagsìsikantà
o nagsásayàw. Ang karanyúa ng kanila ng kantahìn ay úkol sa nagìng
pamumúhay ni Sang-Hwàn o kayà y nang iba ng sànto ng kaybígan nitò. Sa
kanila ng pagtutugtúgan ang kanila ng áyos ay makahiléra ng pabilòg,
kung mínsan ay nakatayò`, kung mínsan ay nakatalungkò`, o kayà y
nakaluhòd. Kung máy-roo ng nagkákantà o sumásayàw, itò y násàsa loòb
nang bílog nang manga mànunugtòg, at doòn nya ginágawà ang kanya
ng pagkantà o pagsayàw. Pagkaraàn nang dalawà o tatlò ng tugtúgan,
kantáhan, o sàyáwan, sila y nagsìsipaghintò` at sabày-sabày na
nagsìsipanghingì` nang limòs sa manga táo ng nanúnood sa kanilà. Kung
sila y hindí limusàn, kumùkúha silà nang pútik sa kanila ng katawàn
at pinúpukul nilà ang manga táo ng mararámot.
Ang boò ng maghápun ay inùúbus nilà sa ganitò ng pagdiríwang. Ang manga
manglilímos na itò ay lubhà ng marámi rìn, kanyà` silà y nakatùtúlung
na magpasiglà sa báyan káhit na lubhà ng maulàn.
Sa manga pagbabangkáan namàn ay hindí bihírà` ang magkalunòd ang
manga táo. Kanyà ang ugáli ng itò ay unti-untì ng nawáwalà`. Gayon
dìn sa manga panahò ng itò ang manga táo y nagíging kuríput at bihíra
ng maglimòs. Kanyà` ang manga manghihingí nang limùs sa kaarawàn ni
Sang-Hwàn ay untì-untì ng nawáwalà`.
33. ANG MANGA PANGINGÍLIN NANG MANGA KAMAGÁNAK NANG ISA NG NAMATÀY.
Ang isà ng angkà ng namàmatayàn ay hindì` ang kanila ng loòb at
káluluwa lámang ang nagtátamu nang hírap, kung hindì` patì ang bulsà
rìn nilà. Itù y dahilàn sa lubhà ng malalakì ng dámi nang ginùgúgul
nang namàmatayàn sa pagdadáos nang sarì-sári ng kaugaliàn.
Sa áraw nang pagkamatày nang isa ng táo, sa angkàn nitò ay marámi ng
lubhà` ang nagsìsidálaw, at ang manga nagsìsidálaw namà ng itò ay hindí
nasìsyahàn nang pakikipagdalamhátì lámang sa kamaganákan nang namatày,
dátapuwat silà y nagtútumirà sa báhay nang namatayàn. Dáhil díto
ang angkàn nang namatày ay napìpilíta ng maghandá nang pangpakáin sa
manga dálaw. Karanyúwa y hindí inilílibing agàd ang patày, dátapuwat
ibinùbúrol múna ng dalawà o tatlo ng áraw mulá sa pagkalagùt nang
hiningà. Sa manga áraw na itò áraw-gabì ay walà ng patìd ang dálaw
nang manga táo. Karamíhan ay manga kamagának at ibà y manga kaybígan,
kápit-báhay, o ibà ng kakilála sa báyan. Kung ang namatày ay isa ng
táo ng marámi ng kaybígan o kamaganákan sa iba ng báyan sila màn ay
dumàdálaw rìn, at silà y dápat na bigyàn nang tìráhan at pagkáin nang
angkàn nang namatày. Itò y ganitò sapagkàt sa manga bayàn-bayàn sa
provìnsiya ay walà ng báhay-tùlúyan.
Sa pagpapakáin sa marámi ng dálaw na itò hindí bihíra ng nakaùúbus
silà nang kabyàk na báka at ilà ng túpa, kambèng, at hindí mabílang
na manga manòk. Ang kosinéro karanyúwa y upahàn, at ang malalápit
na kamagának nang namatày ay nagsìsitúlung na maglúto`. Dáhil díto
sa báhay nang namatayàn ang lugàr na kinàbùburúlan nang patày ay
tahímik na tahímik at káhit na marámi ng táo ang nàròroòn, pabulòng
lámang kung silà y magsàlitáan. Dátapuwat sa kainàn at lutuàn ang
íngay ay hindí karanyúan. Isa t isà y nagùútos sa manga alíla`, may
naghùhúgas nang pinggàn o kayà y manga palayòk, may nagpàpakintàb
nang manga tinidòr at kutsílyo, may nagháhandà` sa lamésa, at iba
pà. Sa kusínà namàn ang sagitsìt nang kawále` ay wala ng lubày. Ang
pagtatadtàd nang karnè ay wala ng patìd at ang tinìg nang kosinéro
at kanya ng alagàd ay sya na lámang nàrìrinìg.
Dátapuwat sa isa ng silìd namàn nang báhay ay doòn nàròroòn at
nàlùlugmòk sa pagdadalamháte` ang manga angkàn nang namatày. Sila y
nagsísiyàk nang úbus-lakàs at kung mínsa y nagdúduklày-duklày silà
nang kung ano-anò ang mangyàyári sa kanila ng pamumúhay dahilàn sa
pagpánaw nang namatày.
Kung mayáman ang namatày, itò y ipinadàdápit sa párè` at iniháhatid
sa simbáhan. Pagdatìng doòn sa simbáhan binèbendisyunàn nang párè` ang
patày at pagkatápos ay iniháhatid dìn nya sa lìbíngan. Ang lahàt nang
manga dálaw ay kasáma sa paglilibìng na itò at kadalasà y nàsàsakay
silà sa manga karumáta. Ang manga karumáta ng itò namàn ay upahàn,
líban na lámang sa ilà ng árì nang manga dálaw.
Pagkálibing nang patày ang manga dálaw na taga iba ng báyan ay doon
dìn ang wè` sa báhay nang namatày. Kadalasàn silà y nagsìsialìs agàd,
dátapuwat kung magkàbihíra` ay silà y nagtítira na tatlu ng áraw úpang
makàsále sa pagtatatlo-ng-gabè. Ang tatlù ng gabè ay idinàdáos sa
báhay nang namatày. Díto ay dumàdálaw ang manga kamaganákan at silà y
nagsísipagdasàl. Sa pagdadasàl na itò ay ang manga matatandá lámang
ang kasáli, at ang manga binátà at dalága ay nagsìsipagbugtúngan
namàn. Ang ganitò ng pangingílin ay ginágawa sa loòb nang tatlu ng
gabè. Sa katapusà ng gabè karanyúa y lubhà ng marámi ang táo, at ang
handà` ay malakì káy sa dalawà ng gabì ng nagdaàn. Marámi rìn namàn
sa manga nagsísidalò ang nagbíbigay nang limùs sa namatayàn. Karanyúwa
y manga pangpakáin sa manga dálaw.
Sa manga angkà ng mahihírap ang manga pangingíli ng ito ay ginágawá
rìn, dátapuwat ang pagdápit at paghahatìd lámang nang pári sa patày
ay walà`. Sa pagbebendisyòn nang patày ang isa ng táo y makabàbáyad
sa páre` nang gustuhìn nyà. Ang pinakamúra ay ang pagbebendisyòn
sa patày sa pintúan lámang nang simbáhan at sa sahìg nàlàlapàg. Ang
sumúsunòd ay ang pagbebendisyòn nang patày sa pintúan dìn, dátapuwat
nàpàpátung lámang ang ataòl sa isa ng altàr. Ang manga mahahalagà ng
pagbebendisyòn ay ginágawà` sa tabì nang altàr. Mulá sa isa ng daà
ng píso hanggàng sa lima ng daàn ang manga halagà nitò.
34. ANG TAKBÚHAN SA AMERIKÁNO.
Ang manga táo sa San-Migèl ay nagìng pára ng manga káwal nang háyop
na umìílag sa manga pamálo` nang manga pastòl at panghahábol nang
manga áso ng mababagsìk. Silà y lubhà ng maibigìn sa katahimíkan
at kapayapaàn. Gayon dìn sila y lubhà ng pàniwalaìn sa sabi-sabì,
at itò ng manga bágay na yitò ay sya ng hindí ikinàpátag nang marámi
sa kanilà sa báyan sa panahòn nang manga paghihìmagsíkan lában sa
Kastíla` at sa Amerikáno. Totoò rìn namàn na marámi sa kanilà ay
nangagsipagtakbò dahilàn lámang sa katakútan o kadwágan.
Nang mangyári ang paghihìmagsíkan lában sa Kastíla` nang taò ng isa
ng líbo walu ng daàn at siyàm na pu t ánim, akò y àápat na taòn pa
lámang sa gúlang. Áyon sa sinábi sa ákin nang áki ng nánay, kamì ay
nagsipuntà sa Mayníla` sa lugàr nang umáhon sa bundòk. Walá ako ng
marámi ng natàtandaàn nang manga nangyári sa panahò ng yaòn, kung
hindí ang bágay nang ámi ng pagpuntà sa estasyòn nang trèn. Pagdatìng
sa Mayníla` ay hindí kami nakapások sa loòb nang báyan kung hindì`
may pahintúlot nang isa ng pinúno` sa báya ng iyòn.
Ang sumúsunod na bágay na nátalà` sa áki ng pangalaála ay ang
pagkátira námin sa Bigaà, sa báhay nang isa ng mànananggòl na ang
pangála y si Don-Nasáryo. Ang dahilàn nang ikinalípat námin sa báya
ng itò ay ang pagílag sa paglalabanàn nang manga Katipúnan at manga
Kastíla` sa Mayníla`. Sa Bigaà ay manga sundálo ng Tagálog sa kanila
ng pagsasánay sa pakikipaglában.
Hindí nalaúnan at kamì ay nápasa báyan nang Bùstos. Ang báya ng itò
ay nasàsákup dìn sa manga panahò ng iyòn nang manga Katipunéros. Ang
báya ng iyòn ay lubhà ng magandà dahilàn sa sarì-sáre ng hitsúra
nang manga bágay-bágay na nàkìkíta. Ang ílug ay lubha ng maláwak,
ang pasígan ay malápad, may manga buntòn nang batò at buhángin sa
pasígan. Ang ámi ng manga kaybíga ng tinulúyan ay mababaìt na táo. Akò
at ang áki ng kapatìd na babáye ay kanila ng paráti ng ipinalílibàng,
at ang paglilibàng na itò ay ang pagpapasísid nang páto sa malínaw
na túbig sa ílog.
Kung anò ang nangyári sa manga paglalabanàn nang manga panaho ng iyòn
ay hindí ku nàalamàn, dahilàn sa kaliitàn at kawalàn pa nang málay.
Nang dumatìng ang takbúhan sa Amerikáno, akò y may gúlang na
nang kauntì`, at marámi akù ng natàtandaàn sa ámi ng pagtakbò sa
bundòk. Nang ang manga Amerikáno ay nagsìsipanálo na lában sa manga
sundálo ni Aginàldo ang manga táo sa báya-ng-San-Migèl ay pinagsisiglàn
nang tákot. Lumagánap sa báyan ang balíta` na ang manga Amerikáno ay
manga táo ng salbáhe, malulupìt, at mababagsìk at wala ng pìtágan
sa káhit anu pa màn. Itò y sigúru ng isa ng balíta ng pakálat nang
manga Kastíla` at lálù na nang manga kúra sa Filipínas.
Dáhil sa pagkatákot nang manga táo sa manga Amerikáno hálus kami ng
lahàt na namàmáyan ay nagsipagbalùt at nagsiáhun sa bundòk. Kamì ay
nàtìtirà noòn sa báhay nang isa ng áli nang áki ng nánay, at doòn
ay kasúno rìn námin ang angkàn nang kúya nang áki ng nánay. Áki ng
natàtandaàn na máy-roò ng mahigìt na sà m pu ng áraw ang pagbabastáan
at ang paghahàkútan nang manga kasangkápan námi ng magkakasúno`. Ang
manga karitòn na máy lúla ng kasangkápan ay gabì kung ipalákad, úpang
ang manga kalabàw na humìhíla ay huwàg magsisáyad sa kainítan nang
áraw. Ang manga karitòn ay pùnúan hanggàng sa ituktòk nang kárang nitò
at ang manga kalabàw ay lubhà ng nahirápan sa paghíla nang mabibigàt
na lúlan. Nang walá na ng nàtìtirà sa manga abúbot ay kamì namà ng
manga táo ang nagsilúlan sa karitòn úpang ihatìd sa bundòk.
Ang lugàr na ámi ng pinarunàn ay tinàtáwag na Paà-ng-Bundòk,
kalaháti-ng-áraw na lakárin mulá sa Sibòl. Doòn ang dinatnàn
námi ng titirhàn ay isa ng kúbo lámang na may atìp na kúgon at
lubhà ng maliìt. Ang sahìg ay manga sangà nang káhoy na pinutúlan
nang manga maliliìt na sangà, dátapuwat hindí makikínis ní hindí
pantay-pantày. Gayon dìn lubhà ng maliìt at pinàpások nang hángin at
lamìg. Ganoòn ang ámi ng tinirhàn na may ila ng bwàn, sa lugàr nang
báhay na tablà nang áli nang áki ng nánay.