FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione
sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur1, ego vero
Augustanam, quae auricularem quidem confessionem, non tamen singulorum
peccatorum dinumerationem probat2. Item Christi verum corpus mystica
verborum prolatione panis speciei subesse confido3, quod Helvetica
ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad cultum admitti
oportere existimo4, quas Helvetii novae religionis professores
rejiciunt omnino.
1. Alibi: _opinionem complectitur_. 2. Alius: _probo_. 3. Alibi:
_existimo_. 4. Alibi: _confido_.
CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem1, in qua
natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum iri spondeo, si qua
fides, quae maxima semper fuit scripturae sacrae2, conciliorum decretis
ac sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac
sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso
Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis,
quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata
est3. Quorum pontificum triginta tres continentur4, qui pro Christi
nomine caesi fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium
gentium pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis
scriptis5 fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a successione
Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus Hipponensis6, qui
ecclesia Romana viguisse scribit apostolicae cathedrae principatum,
Ignatius et Chrysostomus Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius,
Theophilus Alexandriae, Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et
Basilius in Cappadocia, Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius
Corinthi, Gregorius Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed
infinitum sit omnes commemorare.
1. Alibi: _religione_. 2. Alius: _fuit, scripturis sacris_, ctt. 3.
Damasus in vitis pontif. Romanorum. 4. Alius: _recensentur_. 5. Alii:
_doctrina, scriptis_. 6. De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.
192 Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset:
Omnes, inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur
Toralba, tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari
colunt, tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu
non fucata simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non
ingratos ac justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima
est illa, quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella,
ubiubi terrarum sint1, adire non gravate consuevi, tum ne pernicioso
exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini numinis metu
terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri non diffido,
tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod religiosissimos
populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione uterentur,
virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus aeternus,
praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur2. Qui vero suae religionis ac
Deorum etiam inanium, in quibus ullam3 divinitatem inesse
arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus
peculiaribus4, morbis5, frugum calamitatibus, pecorum inopia,
seditionibus intestinis conflictari semper consuevisse, quod
historicorum omnium consensione6 planum7 fit8.
1. Alibi: _sim_ vel: _sunt_. 2. Alius: _videatur_. 3. Deest alibi. 4.
Alibi: _popularibus_. 5. Deest in aliis codicibus. 6. Alius:
_consensu_. 7. Alibi: _clarum_. 8. Alii: _sit_.
TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus
explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur,
quid Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus1
Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut accuratius, quam
Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam, judicia
admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem explicare
potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum allegorica
narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium genere
purius Deum aeternum adoravit2? Ille tamen Arabs, antiquior Mose, non
alia quam naturae lege, quam Abelis lege vixit. Deus tamen,
integritatis ac pietatis judex aequissimus, tantam illi justitiae,
religionis, puritatis laudem dedit, quantam mortalium nemini. Christum,
qui post annorum duo millia natus est, nec speravit nec venturum
suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum solis et siderum
mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem intelligeret:
_Dispeream_, inquit, _si solis ac siderum splendorem ac pulchritudinem
intuens ad eorum adorationem prociderem, quia scelus est capitali poena
plectendum, Deum enim excelsum ejurassem._3